Skip to main content

Full text of "Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum"

See other formats 


This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfrom automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 



at |http : //books . qooqle . com/ 




■^ 



1 



\ c^^ <, ^. 









^ v.^ 



v^ 



>e 



C0RPU8 

8CRIPT0EUM ECCLE8IASTIC0RUM 

LATINORUM 



EDITDM CONSILIO ET DIPENSIS 

ACADEMIAE LITTERAEUM CAESAREAE 

VIND0B0NENSI8 



VOL I. 

; '•.:•.; .'«tflkcn SEYEEI OPEEA BX BEC. 0. HALMH 



• • • • • • 

.• •_ •.•-• 



VINDOBONAE 

APUD C. GEBOLDI FILIUM BIBLIOPOLAM AGADEMUST 
MDCCCLXVL 



SULPICn SEYERI 
LIBRI aUI SUPERSUNT 



BECENSUIT 
ET COMMENTAEIO CEITICO INSTBUXIT 

CABOLUS HALM 



VINDOBONAE 

APXn) C. GEBOLDI FILIUH BIBLIOPOLAM AOADEHIAE 
MDCCCLXVI. 



oec 

29 




• • •• • • 
•• • • ••• 

• • • • • •- 

. •• •• ••••• • 

• • • # • • • 

• ••• •• • • 



TYPIS CABOLI GEBOLD PILn. 



Praefatio. 



Chronicorum libri, quos Sulpicius Seuerus com- 
posuit, primum editi sunt a Flacio Illyrico sub 
hoc titulo: ^Sulpitii Seueri | sacrae historiae | a Mundi 
exordio ad sua usque j tempora deductae libri | II. 
nunc primum in j lucem editi. Basileae , per Joannem 
Oporinum (a. 1556)', eruti, ut ipse in 'epistola nun- 
cupatoria^ scribit ^ex quadam celeberrimae Saxonum 
ciuitatis Hildesiae bibliotheca . ex iis, qui-pMt^ libel- 
lum ediderunt, cum alii tum Victor Gi^^Hniis^ 
(1574 Antuerpiae), Carolus Sigonius (tS^LPono- 
niae), Jo. Drusius (1607 Arnhemi) optiiqe^ds^uep^ 
bis scriptoris non admodum deprauati emeKdaftdis, tnerl 
ruerunt , sed nuUi curae fuit aut contigit ut cbdicdm j 
manu scriptum, unde liber depromptus erat, iterum 
inueniret. fehcius res cessit Hieronymo de Prato, 
qui cum amplissimam bibliothecam Vaticanam perqui- 
rendam curasset, certior factus est in ea exstare codi- 
cem qui Sulpicii librum diu desideratum contineret. 
atque accepit lectiones ab homine in libris manu scrip- 



vni 



Qaod Seuerus ipse gloriatus est librum quem de 
uita Martini edidisset studiose legi (u. Epist. 1, 1) et 
per totum fere orbem terrarum penetrasse (Dial. I, 
20, 3, cf. etiam Dial. III, 17, 4 sqq,), hoc hodie quo- 
que ex parte testari possumus: nam uix uUa amplior 
bibliotheca exstat, in qua non exempla horum opus- 
culorum inueniantur. sed quo frequentius lectitata et 
descripta sunt, eo procliuior erat eorum interpolatio, 
exstiteruntque duae codicum familiae, quarum scrip- 
turae admodum inter se discrepant. harum alteram 
Italicam, alteram Gallicam et Germanicam nominare 
possis. neutrius familiae lectiones adhuc accurate co- 
gnitae erant, bonasque complures inuenimus, quaeetsi 
in utraque inueniuntur, nondum tamen in uerborum 
contextum receptae erant. prioris autcm familiae , quae 
alteri bonitate longe praestat, agmen ducit liber ille 
uetustissimus , qui in bibliotheca capituli Veronensis 
adseruatur. is ipse quidem saeculo VII post Chr. n. 
exaratus est, sed, ut ex subscriptione apparet (fol. 114), 
apographum est libri a. 619 conscripti, u. Reiffer- 
scheidii Bibl. Patrum Italica I, p. 112. hunc Hbrum primus 
usurpauit Hieronymus de Prato , sed non ea diligentia 
lectiones exscripsit, quae hodie in his rebus merito 
requiritur. codicem praestantissimum Augustus 
Reifferscheidin nostrum usum iterum contuUt mul- 
tasque optimas lectiones, quas in commentario Hiero- 
nymi de Prato frustra quaeras, ex eo protulit. ad 
eandem familiam pertinet codex Brixianus ab eodem 
de Prato excussus : qui etsi saeculo demum XIIII scrip- 
tus esse fertur, inter optimos tamen recensendus est. 
quamquam autem eius scripturae plerumque cum Vero- 
nensi conspirant, ex aliquot tamen locis eum non ex 



IX 

Veronensi defluxisse certo apparet. ex altera familia, 
ad quam pars longe maior librorum manu scriptorum 
pertinere uidetur, satis habuimus tres libros adhi- 
buisse, ne nimia lectionum discrepantium mole per- 
spicuitas toUeretur. horum unus est codex Quedlinbur- 
gensis saeculo VIIII scriptus (v. Pertzii Arch* VIII, 
660), cuius lectiones Tobias Eckhardua in libro 
sic inscripto publicauit: ^Codices mss. Quedlinbur- 
genses. Quedhnburgi 1723. 4*"" p. 57 sqq. sed multas 
lectiones ab Eckhardo praetermissas esse ex duobus 
libris eiusdem familiae , quos ipsi excussimus , certo 
lconicere licet. horum alter est codex olim Frisingensis, 
nunc Monacensis (lat n. 6326), saeculo decimo con- 
scriptus, alter olim bibiiothecae Augustanae ciuitatis, 
nunc item Monacensis (lat. n. 3711) saec. XI. 

Vulgatae quam uocant lectionis ratio in his libris 
tam peculiaris est, ut non possit silentio praetermitti 
cum enim Wolfgangus Lazius haec opuscula pri- 
mus, ut sibi uidebatur, in lucem protraxisset et ad 
calcem Pseudo-Abdiae Babylonii ex codice multis ui- 
tiis inquinato Basileae a. 1551 edidisset, Giselinus 
qui eum secutus est, ex nouem codicibus, quos ipse 
adhibuerat, multa quidem uitia emendauit, sed ab uni- 
uerso editionis Lazianae fundamento non recessit. atque 
ita exstitit lectio uulgata , ex codice multis mendis re- 
pleto profecta neque constanter ex libris melioribus 
perpurgata. aliam haberemus uulgatam, si editoribus 
prioribus, id quod H. de Prato primus monuit, cog- 
nitura fuisset hos libellos iam in Bonini Membritii 
Sanctuario siue Vitis Sanctorum editos fuisse ex optimo 
codice, qui ad famiUam Veronensis pertinet, recen- 



sitos* nec haec tantum editio Lazianam antecessit, sed 
tres praeterea aliae, una quae ZwoUis typis Petri Os 
de Breda circiter a. 1500*) impressa est, altera, quam 
Aldus in Sylloge poetarum Christianorum a. 1501 edi- 
dit**), tertia denique ab Jodoco Clichtouio Parisiis a. 
1511 curata. ceterum ego in his Hbris recensendis hanc 
mihi legem posui, ut optimi Veronensis lectiones, nisi 
manifesto corruptae uiderentur, summa cum fide ex- 
primerem: nam in libris, qui quo saepius lectitabantur, 
eo magis interpolati sunt, res anceps uidebatur inter 
diuersas codicum familias modo hanc modo illam sequi 
et lectionum optionem quasi arbitrariam facere. hos 
autem libros iam pridem interpolatos esse inde lucu- 
lentissime apparet, quod in altera familia locus de 
Antichristo (DiaL II c. 14) deletus est, scilicet quia 
praesagium a Sulpicio factum falsupa fuisse paulo post 
cognitum est: contra in altera desideratur uehemens 
in Brictionem inuectio (Dial. III, c. 15 sq.), quam ob 
Sancti reuerentiam in muitis libris exstinctam esse 



*)Alii eam anno 1490, alii a. 1495 adscribnnt. Titulus libelli 36 
foliis constantis hic est: In hoc opere cbntinetur uita Martini | Turo- 
nensis archiepiscopi Cum tri | bus opusculig dyologorum per | scripta ab 
eloquetissimo | Oratore Seuero Sul j pitio eiusdem uiri | sanctissimi dis- 
cipulo. 

**) Jac. Carolus Brunet describit (Manuel du Libraire uoL V col. 322 
ed. V.) editionem sic inscriptam: 'Sulpicius Seuerus de uita et obitu S- 
Martini episcopi Turonensis. Beati Nicolai myrensis uita etc' quam Ve- 
netiis typis expressam esse suspicatur. haec coniectura utique uera est* 
nam editio ab eo descripta non alia est nisi ipsa Aldina siue pars syl- 
loges poetarum Christianorum : quod idem in aliis quoque Aldinis fac- 
tum inuenimus, ut a librariis aut ab exemplorum possessoribus in partes 
singulas dissecarentur. partis illius, quae solas uitas Martini et Nicolai 
continet, exemplum a reliquo corpore seiunctum in bibliotheca quoque 
Monacensi inuenimus. 



XI 



probabile uidetur. Quod autem in rebus quas uocant 
orthographicis ueterem scribendi rationem, quae in 
codice Veronensi et plerumque etiam in Frisingensi 
constanter seruata est, ubique restituendam putaui, 
hoc multos fore qui uituperent prouideo: sed quaero 
ex istis , num nobis liceat in his rebus a ueterum 
exemplorum fide declinare et eam scribendi ratio- 
nem, quae multis denique post saeculis in consue- 
tudinem uenit, ex nostro arbitrio substituere» nam 
si hoc criticorum munus est librum ueterem non ad 
commenta recentiorum aut ad lectiones cuiuslibet 
exempli typis expressi, sed ad scripturas in anti- 
quissimis libris manu scriptis expressas redigere, ne 
in rebus quidem minutioribus recte tradita abicere 
licebit. 

Restat ut de appendice septem epistolarum 
quas Jo. Olericus primus opusculis Seueri prius 
notis in ed. Lipsiensi a. 1709 adiecit, pauca dicamus. 
harum duas priores Stephanus Baluzius in Mis- 
cellaneorum primo uolumine a. 1678 ex codice Canta- 
brigiensi edidit. prioris ex his duabus , quae nondum 
in alio codice inuenta esse uidetur, apographum mihi 
misit H. A. J. Munro, scientissimus Lucretii editor, 
cuius ope complura exempli Baluziani uitia mihi corri- 
gere licuit. alia est causa secundae epistolae. haec iam 
in appendice Oodicis Regularum, quem Lucas Hol- 
stenius edidit, Athanasii nomine inscripta Romae 
a. 1661 et iterum Parisiis a. 1663 uulgata erat, idque 
ex libris Cantabrigiensi longe melioribus. sed ne haec 
quidem editio prima epistolae fuerat, cum iam dudum 
inter Hieronymi epistolas edita esset, idque iam in 



XII 



uetustissimis exemplis, ut ipse testari possum tribus 
quae possidet bibliotheca Monacensis inspectis. in ed. 
Vallarsii legitur inter scripta Hieronymo supposita uol. 
XI p. 127 sqq. denique pars eiusdem epistolae inueni- 
tur in actis concilii Aquisgranensis , quae recensio 
proxime ad optimos libros, quibus L. Holstenius usus 
est, accedit. nobis in epistola recensenda ad manus 
erant lectiones codicis Romani, unius ex iis quibus 
Holstenius usus est , ab Aug. Reifferscheidio ex- 
scriptae, codicis Cantabrigiensis,' quas et ipsas insigni 
Angli Munro beneuolentiae debeo , codicis denique Vin- 
dobonensis Theolog. num. 664 (u. Codd. mss. theol. ed. 
Denis I, 1, p. 891 et Tabulae codd. Vindob. I, p. 143), 
quas Kuerschnerus sodahs seminarii philologici 
Vindobonensis in meum usum exscripsit. horum subsi- 
diorum ope aUquot saltem locis optimam Holstenii 
recensionem emendare potuimus. 

Reliquas quinque epistolas Lucas D'Achery pri- 
mum in Spicilegio V, p. 632 sqq. ex codice Romano 
in lucem protulit, quem ipsum Augustus Reiffer- 
scheid in bibliotheca Vaticana inter libros Palatinos 
n. 829 iterum inuenit et qua est in me officiositate 
lectiones discrepantes mecum communicauit. ex eodem 
codice descriptae praeterea exstant in cod. Palatino 
n. 828. 

Cum mihi quidem manifestum uideatur nuUam ha- 
rum septem epistolarum , quippe quarum sermo a stilo 
genuinorum Sulpicii librorum prorsus abhorreat, ad 
€um auctorem referri posse, diu multumque mecum 
reputaui num in nouam editionem recipiendae essent» 



xm 



secunda utique omitti poterat y quoniam alius locus in 
nouo scriptorum ecclesiasticorum corpore inter libros 
spurios Hieronymi patebat , minus facile reliquae, quae 
in aliquo saltem uolumine repetendae erant. re longe 
ponderata denique ob eam solam causam recipiendas 
existimaui , ne quid quod in superiore editione extaret 
in noua desideraretur. ob eandem causam breuem ui- 
tam Sulpicii ex Gennadii catalogo uirorum illustrium 
huc adiciendam putauimus. 



Seuerus presbyter cognomento Sulpicius, Aquitanicae prouin- 
ciae, uir genere et litteratura nobilis et paupertatis atque humili- 
tatis amore conspicuus , carus etiam sanctorum uirorum Martini 
Turonensis episcopi et Paulini Nolensis, scripsit non contenmenda 
opuscula. nam epistolas ad amorem Dei et contemptum mundi 
hortatorias scripsit sorori suae multas , quae et notae sunt. scripsit 
et ad supradictum Paulinum Nolanum duas et ad alios alias, sed 
quia in aliquibus etiam familiaris necessitas inserta est, non di- 
gemntur. composuit et chronica. scripsit et ad multorum pro- 
fectum uitam beati Martini monachi et episcopi, signis et pro- 
digiis ac uirtutibus illustris uiri : et collationem Postumiani et 
Galli se mediante et iudice de conuersatione monachorum orien- 
tadium et ipsius Martini habitam in dialogi speciem duabus in 
concisionibus comprehendit, in quarum priore refert suo tempore 
apnd Alexandriam synodo episcoporum decretum, Origenem et 
eautius a sapientibus pro bonis legendum et a minus capientibus 



xn 



uetustissimis exemplis, ut ipse testari possum tribus 
quae possidet bibliotheca Monacensis inspectis. in ed. 
Vallarsii legitur inter scripta Hieronymo supposita uol. 
XI p. 127 sqq. denique pars eiusdem epistolae inueni- 
tur in actis concilii Aquisgranensis , quae recensio 
proxime ad optimos libros, quibus L. Holstenius usus 
est, accedit. nobis in epistola recensenda ad manus 
erant lectiones codicis Romani, unius ex iis quibus 
Holstenius usus est, ab Aug. Reifferscheidio ex- 
scriptae, codicis Cantabrigiensis ,• quas et ipsas insigni 
Angli Munro beneuolentiae debeo , codicis denique Vin- 
dobonensis Theolog. num. 664 (u. Codd. mss. theol. ed. 
Denis I, 1, p. 891 et Tabulae codd. Vindob. I, p. 143), 
quas Kuerschnerus sodalis seminarii philologici 
Vindobonensis in meum usum exscripsit. horum subsi- 
diorum ope aliquot saltem locis optimam Holstenii 
recensionem emendare potuimus. 

ReUquas quinque epistolas Lucas D'Achery pri- 
mum in Spicilegio V, p. 532 sqq. ex codice Romano 
in lucem protulit, quem ipsum Augustus Reiffer- 
scheid in bibliotheca Vaticana inter Hbros Palatinos 
n. 829 iterum inuenit et qua est in me officiositate 
lectiones discrepantes mecum communicauit. ex eodem 
codice descriptae praeterea exstant in cod. Palatino 
n. 828. 

Cum mihi quidem manifestum uideatur nuUam ha- 
rum septem epistolarum , quippe quarum sermo a stilo 
genuinorum Sulpicii librorum prorsus abhorreat, ad 
eum auctorem referri posse, diu multumque mecum 
reputaui num in nouam editionem recipiendae essent. 



XIII 

secunda utique omitti poterat , quoniam alius locus in 
nouo scriptorum ecclesiasticorum corpore inter libros 
spurios Hieronymi patebat , minus facile reliquae, quae 
in aliquo saltem uolumine repetendae erant. re longe 
ponderata denique ob eam solam causam recipiendas 
existimaui , ne quid quod in superiore editione extaret 
in noua desideraretur. ob eandem causam breuem ui- 
tam Sulpicii ex Gennadii catalogo uirorum illustrium 
huc adiciendam putauimus. 



Seuerus presbyter cognomento Sulpicius, Aquitanicae prouin- 
ciae, uir genere et litteratura nobilis et paupertatis atque humili- 
tatis amore conspicuus, carus etiam sanctorum uirorum Martini 
Turonensis episcopi et Paulini Nolensis, scripsit non contenmenda 
opuscula. nam epistolas ad amorem Dei et contemptum mundi 
hortatorias scripsit sorori suae multas , quae et notae sunt. scripsit 
et ad supradictum Paulinum Nolanum duas et ad alios alias, sed 
quia in aliquibus etiam familiaris necessitas inserta est, non di- 
geruntur. composuit et chronica. scripsit et ad multorum pro- 
fectum uitam beati Martini monachi et episcopi, signis et pro- 
digiis ac uirtutibus illustris uiri : et collationem Postumiani et 
Galli se mediante et iudice de conuersatione monachorum orien- 
talium et ipsius Martini habitam in dialogi speciem duabus in 
condsionibus comprehendit, in quarum priore refert suo tempore 
apud Alexandriam synodo episcoporum decretum, Origenem et 
cautius a sapientibus pro bonis legendum et a minus capientibus 



XIV 



pro malis repadianduin. hic in senectute sna a Felagianis decep- 
tus et agnoscens loquacitatis culpam silentium usque ad mortem 
tenuit, ut peccatum quod loquendo contraierat tacendo penitus 
emendaret*). 



*) Additam est in codice Cnsano (u, Jos. Elein, Ueber eine Handschrift 
des Nicolans yon Cnes Berl. 1866 p. 8) : Antiochiae scripsit adnersns ana- 
ritiamnnum et longum uolnmen , et in curatione caeci, qni a Saluatore 
inluminatus est, omiliam composuit conpunctione timoris Dei et hnmi 
litatis plenam. Moritur Arcadii imperatoris tempore. 



Scripsi Monachii menseAugusto a. 1866. 



Carolus Haliii» 



SYLPICII SEYEM CHRONICA. 



P=:codex qnondam Palatinas, nunc Vaticanus num. 824 saec. xi. 
h = editio princeps Basileensis a 1556. 



SVLPICn SEVERI 
CHRONICORVM 

LIBEE PEDIVS 

Res a muiidi exordio sacris litteris editas breuiter constrin- 1 
gere et cum distinctione temporum usque ad nostram memoriam 
carptim dicere aggressus sum, multis id a me et studiose efflagi- 
tantibus , qui diuina compendiosa lectione cognoscere properabant, 

squorum ego uoluntatem secutus non peperci labori meo, quin ea, 2 
quae permultis uoluminibus perscripta continebantur, duobus li- 
bellis concluderem, ita breuitati studens, ut paene nihil gestis 
subduxerim. uisum autem mihi est non absurdum, cum usque ad 3 
Christi crucemApostolorumque actus per sacram historiam cucur- 

lorissem, etiam post gesta conectere: excidium Hierosolymae uexa- 
tionesque populi Christiani et mox pacis tempora, ac rursum 
ecclesiarum intestinis periculis turbata omnia locuturus. ceterum 4 
illud non pigebit fateri, me, sicubi ratio exegit, ad distinguenda 
tempora continuandamque seriem usum esse historicis mundia- 

islibus atque ex his, quae ad supplementum cognitionis deerant, 
usurpasse, ut et imperitos docerem et litteratos conuincerem. 
uerumtamen ea quae de sacris uoluminibus breuiata digessimus, 5 
nonita legentibus auctor accesserim, ut praetermissis his, unde 

TNCrPIT PBOLOGVS SVLPITII SEVERI IN CHBONIOA. QVAE IP8E FECIT AB 

EXOBDio MVNDi VSQ. AD TEMPVS SWM P, uerhis usq. ad tempus suum sur 
per ab exordio mundi scriptis 3 a me studiose b 10 conectere P, ut 
coniecit Giselinus: conuertere h \\ hierusolimae P 12 locuturo Hieron. 
Mercerus; 'magis placeret , si hoc uerhum penitus deessef de Prato; cf. 
tamen I, 28, 5: erat AUophylis moris . . Samson quasi in pompam pnbli- 
cumproducere, capto insultantes et 1, 38, 6 Huius eum facti mox piguit 
paenituitque, ueniam a Deo petens etc. 14 hystoricis P (| mundialibus P, 
udd. sup. lin. manu saec. XVvel XFJ ethnicis, ut est in h; cf. 2, 14, 6 
18 acutor P || praetermissis his unde P: praetermissis illis unde haec h 

1* 



4 Snlpicii Seueri 

deriuata suiit, appetantnr: nisi cum illa quis familiariter nouerit, 

6 hic recognoscat quae ibi legerit : etenim uniuersa diuinarum rerum 
mysteria non nisi ex ipsis fontibus hauriri queunt. nunc initiuni 
narrandi faciam. 

i Mundus a Deo constitutus est abhinc annos iam paene sex 5 
milia, sicut processu uoluminis istius digeremus: quamquam 
inter se parum consentiant, qui rationem temporum inuestigatam 

2 ediderunt. quod cum uel Dei nutu uel uitio uetustatis eueniat, 
calumnia carere debebit. mundo autem condito homo factus est: 
uiro Adam , mulieri Eua nomen fuit. sed constituti in paradiso, 10 
cum interdicta sibi arbore degustassent, in nostram uelut exules 

Sterram eiecti sunt. deinde ex his Cain atque Abel nascitur: sed 
Cain impius fratrem interemit. filium Enoch habuit, a quo pri- 

4mum ciuitas condita est, auctoris nomine uocitata. ex hoc Irad 
atque ex eo Mauiahel nascitur. hic Mathusalam filium habuitis 
isque Lamech genuit, a quo iuuenis occisus traditur, nec tamen 
nomen refertur occisi : quod quidem futuro mysterio fuisse prae- 

5 missum a prudentibus aestimatur. igitur Adam post necem filii 
minoris Seth filium procreauit, cum iam trigesimum et ducen- 
tesimum annum aetatis implesset, uixit autem annos dccccxxx. 20 
Seth uero Enos, Enos Kainan, Kainan Malaleel, Malaleel lared, 
lared Enoch genuit: qui ob iustitiam translatus a Deo traditur. 

Ghuius filius Mathusalam dictus est, qui Lamech genuit: ex quo 
Noe natus, iustitia egregius et prae ceteris mortalibus Deo carus 

7 acceptusque. qua tempestate cum iam humanum genus abundaret, 25 
angeli, quibus caelum sedes erat, speciosarum forma uirginum 

5 Gen. 1. 9 Gen. 2. 13 Gen. 4. 19 Gen. 5. 

1 diriuata P 4 faciam incipit libek P 5 a Deo P et Sigonius : 
a Domino b \\ annorum maiebat Giselinm 6 millia h 8 uenustatis P 

10 constutiti P 11 interdicta sibi arbore scripsi: interdictS sibi arbore 
P, interdictam sibi arborem b 12 nascitur P: nascuntur b 13 Is filium 
Vonck (inLectionumLatinarum libris II. Tradectil745) || enoc P 14 ex 
eo Irad atque ex hoc mMebat de Prato 15 mauiahel P: Mamahel b \\ 
hic Mathusael Vorstius 16 iuuenis P: iuuenis quidam b 17 pmissum 
P (non pmissum, ut ait de Proito) 20 ducentesimum] sic LXX, contra 
textus hebr. et vulg. centesimum 21 Kainan P (bis), ut coni. Gelasinius: 
Nainanft || Ualeleel LXX et Lucas 24 iustitia P |1 deoP; Domino b 

26 sedis P, sed eadem manu sedes corr. \\ spetiosarum P 



Chron. 1, 1—4. 5 

capti illicitas cupiditates appetierunt: ac naturae suae originis- 
qne degeneres, relictis superioribus, quorum incolae erant, ma- 
trimoniis se mortalibus miscuerunt. hi paulatim mores noxiosS 
conserentes humanam corrupere progeniem, exque eorum coitu 

5 Gigantes editi esse dicuntur, cum diuersae inter se naturae per- 
mixtio monstra gigneret. 

Quibus rebus offensus Deus maximeque malitia hominum,8 
quae ultra modum processerat, delere penitus humanum genus 
decreuerat. sed Noe, uirum iustum, uita innocens destinatae 

loexemit sententiae. idem admonitus a Deo diluuium terris immi-2 
nere, arcam inmensae magnitudinis ex lignis contexuit ac bitumine 
illitajn inpenetrabilem aquis reddidit, qua ille cum uxore ac 
filiis tribus et totidem nurifcus clausus: uolucrum etiam paria 
itidemque diuersi generis bestiarum eodem claustro recepta, reK- 

isqua onima diluuio absumpta. igitur Noe, cum iam imbrium uims 
destitisse et quieto in salo arcam circumferri intellegeret, ratus, 
id quod erat, aquas decedere, coruum primum explorandae rei 
gratia, eoque non reuertente — ut ego conicio, cadaueribus deten- 
tum — emisit columbam: quae cum consistendi locum non rep- 

2operisset, reuersaest. rursum emissa folium oliuae retulit, mani-4: 
festum indicium, nudari cacumina arborum. tertio demum emissa 
non rediit: unde animadversum aquas destitisse. ita Noe arcam5 
egressus est id gestum a mundi exordio post annos, ut ego 
comperio , ii cc duos et quadraginta. 

25 Ac primum Noe aram Deo statuit hostiasque ex uolucribus4 
immolauit. mox a Deo cum filiis benedicitur, praeceptumque acce- 
pit, ne sanguine uesceretur aut sanguinem hominis effimderet, 
quia mundi primordia mandati istius liber Cain maculauerat. 
igitur uacuo tum saeculo ex filiis Noe semen fuit: tres enim2 

9 Gen. 7. 26 Gen. 9. 

4 hnmaniim P \\ exque eorum Vonck: ex qug eormn P, ex quorum 6 
10 a deo P: a Domino h 13 nuribus est clausus b 14 universi gene- 
ris nidlebat de Prato 15 imbrium uim scripsi: imbrium P, imbrem b 
16 et P; ac b || intelleret P 17 decedere P corr. 1 m. ex decerere 
18 conitio P \\ detenttl P : detento b 19 reperiisset b 20 eniissa Gise- 
linus: remissaPft 21 iudiciumP 22 desedisse VoncJc 24 .11. (t. e. II 
milia) P : 11 & 25 et 26 deo P ; Domino b 26 accipit conl de Prato 29 se- 
men amicnrS Vonckii et de Prato: Sem Pbpro sem, ut vox in P scribi solet 



6 Sulpicii Seueri 

habuit, Sem, Cham, laphet. sed Cham, quod sopitum uino pa- 
3trem riserat, maledictum a patre meruit. huius filius, Ghus no- 
mine, Nebroth gigantem genuit, a quo Babylon ciuitas con- 
structa traditur. pleraque etiam oppida ea tempestate condita me- 
morantur, quae nominatim persequi animus non fuit. sed cum& 

4 multiplicaretur humanum genus diuersaque loca atqu^ insulas 
mortales haberent, una tamen omnes lingua utebantur, donec se 

5 in unum dispergenda per totum orbem multitudo contraxit. his 
more humani ingenii consilium fuit, insigni aliquo opere famam 

6 quaerere, priusquam a se inuicem deducerentur. ita turrim facereio 
aggressi, quae caelo accederet, nutu Dei, ut officia operantium 
praepedirentur, a sueto sermonis genere multa diuerso neque ulli 
inuicem intellecto linguarum ritu loquebantur: quo promptius 
dispersi sunt, quia alter alterum uelut alienigenam facile relinque- 

7 bat. sed filiis Noe ita diuisus orbis fuit, ut Sem intra Orientem,is 
laphet Occidentem, Cham mediis contineretur. ita usque Abraham 
ducta successio nihil sane insigne aut memorabile in se habuit. 

5 Abraham autem patre Thara natus post diluuium anno mil- 
lesimo et septuagesimo. Abraham uxor Sara dicta est, prima- 
que eius in regioneChaldaeorum habitatio fuit. inde apud Charrasao 

2 una cum patre diuersatus est. qua tempestate admonitus a Deo, 
domum patriam ac patrem relinquens, assumpto Loth fratris 
filio in terram Chananaeorum profectus in loco, cui Sychem no- 

3men est, consedit. mox annonae inopia Aegyptum concessit, ac 
rursum reversus. Loth, prae multitudine familiae a patruo di-25 
gressus, ut laxioribus uacuae tum regionis spatiis uterentur, in 

5 Gen. 10. 10 Gen. 11. 21 Gen. 12, 

3 Nebrod b \\ meruit P, sed ead. m. genuit corr. || babyl | lon P 
7 tamen P: tantum 6 II ofiiis P 10diducerenturJ5(Wwt*« 12 assueto 
P, inassueto b 14 quia P: quum h 16 iaphe P 18 natus P: 
natus est 6 19 septuagesimo secundo H. Mercier \\ Sarai lo. Arcerius, 
cuvm emendationes Vonckim in Lectt. lcUt. publicauit 20 eius nos: eis 
Pb, ei de PrcLto \\ QskTXdABrusius 21 a Domino b 22 domum, patriam 
edd, 23 chananeorum P \\ sychem P ut est inLXX: Sichem b 24 con- 
cessit, ao rursum reuersus Loth b; uerborum distinctionem mvitauit de 
Prato (concessit ac rursum reuersis, Loth Sigonius 26 uacui P; de 
«cnp^i«ra uacuae Drttsius in notis p. 45 suspidonem mouit, nec tamen 
uacui lectio ferenda uidetur 



Chron. I, 4—6. 7 

Sodomis consedit. id oppidum infame incolis, uiris in niros 
irruentibus, atque ob id inuisum Deo fuisse traditur. ea tempe- 4 
state reges uicinarum gentium in armis erant, cum antea nullum 
inter mortales certamen fuisset. sed aduersum hos, qui bello 
suidna temptabant, reges Sodomorum et Gomorrae uicinarumque 
regionum in proelium erumpunt,- primoque impetu fusi uictoriam 
concessere. tum a uictoribusSodoma direpta praedae hostibus fuit, 
ductusque Loth in captiuitatem. quod cum Abraham comperisset, 5 
propere armatis seruis suis, numero trecentis decem et octo, reges 
louictoria feroces exutos praeda armisque in fugam compulit. tume 
a^elchisedech sacerdote benedictus est, eidemque praedae deci- 
mas dedit, reliqua his, quibus erepta erant, reddidit. 

Per idem tempus Abrahae Deus locutus est, multiplican- • 
dumque semen eius, sicut |arenas maris stellasque caeli, spopon- 
isdit: peregrinumque eius semen futurum [praedictum ac posteros 
in hostili solo per quadringentos annos laturos seruitium, post 
libertati restituendos. tunc ei atque uxori eius adiectione unius2 
litterae nomen inmutatum: ita nunc ex Abram Abraham, ex Sara 
Sarra dicitur. cuius quidem rei non inane mysterium non est 
2ohuius operis exponere. eodem tempore Abrahae lex circumcisionis 3 
imposita est, erat ei autem ex ancilla filius Ismahel. et cum ipse 
esset annorum centum, uxor autem eius nonaginta, futurum eis 
filium psaac Deus pollicetur, qui cum duobus angelis ad eum 
uenerat. inde Sodomam missi angeli Loth in porta sedentem rep- 5 
25pererunt. quos cum ille, homines existimans, hospitio receptos 

2 Gen. 14. 13 Gen. 15 et 17. 23 Gen. 18. 25 Gen. 19. 

2 Domino h 3 erant cum h: erant inmortales cum P 5 sodo- 
mum et gomomimP; Sodomorum, Gommoreorum &; Gomorrhae coni. Vor- 
stifis, coU.interprete Graeco: fiaaUevg SoSofKov, fiaackevs ro^o^^a? (Sodo- 
mitamm et Gomorrhaeorum coni. de Frato) \\ uicinarumque urbium coni. 
Brusius 6 uictoria P; at cf. 1, 34, 5 11 decimas h sed ante praedae: 
om. P 13 Dominus b 15 praedictum futurum b 16 post P: postea b 

18 inmutatum P corr. \\ ex Abram Abraam Brusius \\ ex Sara Sarra 
Sigonius: ex sarai sara Pb; cf. Genes. 17, 5 et 15 ex interpret. LXX^ 
August. de ciu. DeiXVI, 26, 25 21 Ismael b \\ ipse esse P 22 annorum 
fere (uel prope) centum coni. de Prato 23 Dominus h \\ cum duobus b : 
duobus P, at u. Gen. 18, 2 apparuerunt ei tres uiri stantes prope eum. 

24 sedente P \\ reperierunt b 



8 Sulpicii Seueri 

cenatosque domi haberet, iuuentus improba ex oppido nouos ho- 
spites ad stuprum flagitabant. Loth pro hospitibus filias offerens, 
non adquiescentibus, quibus illicita potius desiderio erant, ipse 

5 ad stuprum trahebatur. quem angeli propere ab iniuria uindican- 
tes luminibus impudicorum caecitatem offuderunt. tum Loth ab 5 
hospitibus edoctus perdendum oppidum, propere cum uxore et 
filiabus egressus: interdictum tamen est, ne retrorsum respicerent. 

6 sed mulier parum dicto audiens — humano malo quo aegre uetitis 
abstinetur — , reflexit oculos statimque inmolem conuersa traditur. 

7 at Sodoma diuinis ignibus conflagrauit. Loth autem filiae existi- 10 
mantes humanum genus interisse concubitum inebriati patris 
appetiuerunt, unde Moab et Ammon nati sunt. 

7 Per idem tempus fere, cum Abraham esset iam; centum 
annorum, Isaac fllius natus est. tum ancillam, de qua Abraham 
filium susceperat, Sara expulit: quae habitasse in deserto unais 

2 cum filio et praesidio Dei defensa traditur. nec multum post Deus 
Abrahae fidem temptans immolandum sibi a patre filium Isaac 
poscit. quem ille non cunctatus offerre, cum arae puerum super- 
posuisset gladiumque educeret, uox missa de caelo est, puero 
parceret: uictimae aries praesto fuit. consummatoque sacrificioao 
Abrahae Deus locutus est^ promittens ea quae iam spoponderat. 

3at Sara, cum septimum et uigesimum et centesimum annum 
ageret, decessit: corpus cura uiri sepultum in Chebron, Chana- 

4 naeorum oppido, etenim illic Abraham commorabatur. tum Abra- 
ham Isaac filium iuuenilis aetatis uidens, siquidem cum quadra-25 
gesimum annum aetatis ageret, seruo suo imperauit uxorem ei 
quaereret, ex ea tamen tribu atque terra, de qua ipse oriundus 
uidebatur: modo ut inuentam puellam in regionem Chananaeorum 

14 Gten. 21. 16 Gen. 22, 22 Gen. 23. 24 Gen. 24. 

1 coenatosque b 4 *trahebatur P 7 egressus P: est egressus 6 
II tamen eis est 6 || respicerent P: conspicerent b 8 aegre nos: aeger P, 
aegrius 6 9 immolem P 11 interiisse b 13 easet i&mWopJcemflect. 
Tull I, 9): esset etiam Pb 14 habraham P 16 Domini b \\ nec P: 
Non 6; immo nec multo post, ut^ est I, 21, 2 et 3, 50, 6. II, 18, 5 \\ Domi- 
nus b 17 habrahae P 19 puero ut parceret b 21 abrehae P \\ Dominus b 

22 et cent. P: supra centesimum b 23 Hebron b \\ chananeorum P 

25 iam uirilis aetatis coni. dePrato \\ cum — ageret P: tum— agebat b 

28 chananeorum P 



Chron. 1, 6—8. 9 

dednceret, nec putaxet is causa coniugis in solum patrium redi- 
turum. atque ut ea strenue mandata exequeretur, contacto domini 
femine sacramentum dedit. ita seruus profectus inMesopotamiamS 
ad oppidum Nachor, Abrahae fratris, deuenit. successitque in 

5 domum Bathuelis Syri, Nachore patre geniti: huius filiam Ee- 
beccam, speciosam uirginem, conspicatus poposcit atque ad domi- 
num adduxit. post id Abraham accepit uxorem Cethuram nomine, 6 
quae in Paralipomenis concubina dicitur, suscepitque ex ea filios. 
sed Isaac Sara edito substantiam tradidit, his autem, quos ex 

10 concubinis susceperat, dona distribuit. atque ita ab Isaac separati 
smit. Abraham diem functus est, impletis annis centum et quin- 7 
que et septuaginta: corpus sepulcro Sarae uxoris appositum. 

At Eebecca, diusterilis, assiduis mariti ad Dominum pre-8 
cibus a die matrimonii uigesimo fere anno geminos edidit: qui in 

umatris aluo exultasse saepius traduntur, dictumque responso Dei 
est, duos in his populos praenuntiari, et maiorem minoris sub- 
dendum esse principio. sed prius editus, asper saetis, Esau uoca- 
tus, minori lacob nomen fuit. ea tempestate grauis annonae2 
inopia incesserat. qua necessitate Isaac in Geraris ad regem Abi- 

aomelech cessit, admonitus a Domino, ne in Aegyptum descen- 
deret : eidemque uniuersae terrae iUius possessio promittitur ibi- 
que benedicitur, multiplicatusque pecore atque omni substantia 
agente inuidia ab incolis pellitur: pulsus apud puteum iuramenti 
consedit. igitur annis grauior, luminibus obductis, cum Esau3 

35 filium benedicere pararet, consilio Eebeccae matris lacob se bene- 
dicendum pro fratre obtulit. ita lacob adorandus principibus et 
gentibus fratri praeponitur. quis rebus Esau accensus fratri necem 4 
moliebatur. quo metu lacob hortante matre in Mesopotamiam 
confugit, admonitus a patre ut ex domo Laban, fratris Kebeccae, 

3ouxorem acciperet: tanta illis cura fuit, cum in alienis terris con- 

7Gen.25. 8 I Paral. 1, 32. 13 Gen. 25. 19 Gen. 26. 23Gen.27. 
28 Gen. 28. 

1 is P: eimi b 2 exequerentnr b 5 Nahore b 7 CeturamDrtmMS 

8 paralipomenonis concnbina edicitur P 12 sepulcro P, sed ead. m. 

sepnlchro corr. 15 Domini h 16 minoris Barthius: minori Pb 17 setis 

Pb 19 incesserat P: terras incesserat b \\ Gerara Sigonius 20 conces- 

sit malebat VorstitM 25 se b: om. P 27 queis b 29 amonitus P 



10 Sulpicii Seueri 

5sisterent, genus tamen intra familiam suam ducere. ita lacob 
profectus in Mesopotamiam, per soporem Dominum uidisse tra- 
ditur: atque ob id locum somnii sacratum habens, lapidem ex eo 
sumpsit: uouitque, si rebus prosperis reuertisset, titulum sibi 
domus Dei futurum decimasque omnium, quae adquisita sibis 

6 forent, Deo daturum. inde se ad Laban fratrem matris contulit: 
quem ille sororis filium agnitum in hospitium benigne recepit. 

9 Erant Laban duae filiae, Lia et Bachel: sed Lia oculis de- 
formior, Kachel pulchra traditur. cuius specie lacob captus 
amore uirginis conflagrabat, eamque sibi in matrimonio a patre lo 

2postulans septem annorum seruitio se mancipauit. sed impleto 
tempore, Lia ei supponitur: ac rursum septennii seruitio subditur, 
atque ei Bachel traditur. ged hanc diu sterilem, Liam fecundam 

Sfuisse accepimus. filiorum, quos ex Lia lacob habuit, haec sunt 
nomina: Buben, Symeon, Leui, ludas, Isachar, Zabulon, Dinacu 
ex ancilla uero Liae Gad et Aser, ex ancilla Bachel Dan et Neph- 
talin nati sunt. at Bachel desperata iam partitudine loseph edidit. 

4 tum lacob redire ad patrem cupiens, cum ei Laban socer partem 
pecorum mercedem seruitii dedisset, obque id parum sibi eum 
aequum gener lacob ratus, dolum ab eo suspectans, clam pro- 20 
fectus est uigesimopostfereanno, quam aduenerat. Bachel uiro 
inscio patris idola f urto abstulit : qua iniuria Laban generum per- 
secutus, non repertis idolis, pace facta regressus est, multum 

sobtestatus generum, ne uxores filiabus suis superduceret. inde 
digressus lacob uidisse angelos et castra Dei traditur. sed cum 25 

6 Gen. 29. 15 Gen. 29. 30. 18 Gen. 31. 24 Gen. 32. 33. 

1 suam in P deesse falso tradidit de Prato 4 properis P 5 domii 
P, addita s sup. u ead. manu \\ dei P, ut coni. Drusius: Domini & 6 Do- 
mino 6 9 pulchra P: pulchra fuisse b 10 in matrimonium Vorstius 
coll I, 11. 34. 35; at cf. I, 43 11 mancipatti P 12 septennii P, ut 
conL G. Fabricim: septem in h 15 Symeon P: Simeon edd. cf. LXX 

16 li^ P, ut coni. Giselinus: hae b \\ neptalin Pb 17 desperato iam 
partu b 19 in mercedem malebat Vonck \\ obque id P: ob quae b 

20 gener lacob glossema uidetur 21 p' (i. e. post) P: primo b || uiro 
b: uero P 23 pace facta b: patefacta P 24 obtestus P \\ superdu- 
ceret de Prato: perduceret P, superinduceret 6; cf. Capitolini Anton. phU. 
c. 29 extr. ne tot liberis superduceret nouercam, Sulp. Vict. inst. rhet 36 
(Ehett lat. p. 333 ed. Lips.) nouercam filio superduxit 25 Domini b 



Chron. I, 8-10. 11 

praeter regionem Edom, quam Esau frater incolebat, iter desti- 
naret, missis prius legatis et muneribus suspectum sibi fratrem 
explorauit. tum ille obuiam fratri processit: nec tamen lacob se 
ultra fratri credidit. sed pridie, quam inter se fratres conuenirent, e 

sDeus humana specie assumpta, colluctatus cum lacob refertur. 
et cum aduersus Deum praeualuisset, tamen non esse mortalem 
non ignorauit; benedici se ab eo flagitabat. tum a Deo ei immu- 7 
tatum nomen est, ut ex lacob Israel diceretur. sed cum iile ui- 
cissim a Deo nomen Dei quaereret, non esse quaerendum, quia 

loadmirabile esset, responsum. ex colluctatione autem latitudo 
feminis lacob obtorpuit. 

Igitur Israel declinans fratris domum, promouit agmen inl» 
Salem Sicimorum oppidum, atque ibi loco pretio accepto tabema- 
culum statuit sibi. huic oppido Emor, Chorraeus princeps, prae- 

iserat. huius filius Sychem Dinam filiam lacob ex Lia genitam2 
stupro subdidit. quo comperto Symeon et Leui, Dinae fratres, 
onmes in oppido sexus uirilis dolo peremerunt atque impigre so- 
roris ulti iniuriam : oppidum a filiis lacob direptum praedaque 
omnis abducta. id factum aegre admodum tulisse lacob traditur. 3 

2omox a Deo monitus Bethel petiit ibique altarium Deo statuit. 
inde in parte turris Gader tabemaculum fixit. Kachel ex partu 
obiit: puer Beniamin uocatus est. Isaac decessit annos natus cen- 
tum et octoginta. at Esau potens diuitiis erat, uxoribus sibi etiam 4 
e Chananaeorum gente assumptis: cuius progeniem in hoc tam 

jspraeciso opere inserendam non putaui. si quis studiosior erit, ad 
originem reuertatur. post excessum patris lacob in solo eo, in quo 

12 Gen. 33. 16 Gen. 34. 20 Gen. 35. 22 Gen. 36. 

3 fratri Vonckw glossa iddetur 5 Dominus 6 1| asumpta P 6 Domi- 
num h 7 ignorans Fabricius; contra de Prato malehat ideoque benedici 
uel et ben. || se P: sibi h \\ & Deo h: abeo P \\ ei P: illi h 9 a Domino 
nomen Domini h 10 responsum est 6 11 femoris h 14 Chorreus Si- 
gonitis: choiTens P (rrens in rasura, sedprima m. ita scriptum): Chemo- 
reus h; LXX in Gen. 34, 2: ^E^fjnoQ 6 Evatog, 6 aQX(ov Trjg yrjg cf. tam^n 
de Prato ad h. l 15 Sichem h, at cf. LXX 16 Simeon edd. 17 atq. 
nos; at P, ac 6 18 ulti sunt 6 19 est abducta 6 20 Domino h 
II Bethel Brusius: Bethleem Ph; cf Genes. 35 \\ altare Domino h 

23 octaginta P || diuitiis h: diuinitus P 24 chananeorum gentS P 
25 miserendam P 26 originem P; origines h 



12 Sulpicii Seueri 

Isaac uixerat, commorabatur. filii eius aliquando ab eo pascui 
gratia cum gregibus secesserunt, loseph tamen et Beniamin par- 

6UUS domi resederant. carus admodum loseph patri obque id 
inuisus fratribus, simul quia frequentibus eius somniis maioreni 
eum omnibus futurum portendi uidebatur. igitur ad inspiciendos 5 
greges reuisendosque fratres a patre missus oportunus iniuriae 

Tfriit. namque uiso fratre consilium necis eius ceperunt. sed 
obsistente Euben, cui a tanto facinore abhorrebat animus, in 
lacum demissus: mox suadente luda deducti ad mitius consilium 
negotiatoribus eum, qui tum Aegyptum petebant, uendiderunt. 10 
atque ab his Petefrae, praeposito Pharaonis, traditus est. 
11 Per idem tempus ludas, lacob filius, Sauam Chananaeam 
in matrimonium assumpsit. ex qua tres filios sustulit, Her, Onan, 
Selam. sed Her Thamar concubio sociatur. quo mortuo Onan fra- 
tris uxorem accepit: qui, quia spermata in terram effunderet, ex- 15 

2 tinctus a Deo refertur. tum Thamar meretricio habitu assumpto 

3SOcero mixta est, exque eo geminos edidit. in partu autem illo 
mirabile fuit, quod cum prodeunti puero, ad dinoscendum qui 
prius nasceretur, obstetrix manum eius cocco illigasset, reductus 
in aluum matris puer posterior editus est. nomen infantibus2o 

4Fares et Zara inditum. at loseph, cum benigne a curatore r^io, 
qui eum pretio acceperat, haberetur domumque eius et familiam 
procuraret, deconis ipse insigni specie uxoris domini oculos in se 
conuerterat. cumque amore turpi deperiret, appetitum saepius 
nec adquiescentem sibi falso scelere infamat, ac uiro queritur stu- 25 
prum sibi intentatum. ita loseph in carcerem coniectus. erant in 

2 Gen. 37. 12 Gen. 38. 20 Gen. 39. 26 Gen. 40. 

1 aliquando nos: aliquanto P, aliquantum & 2 cum] oum P || seces- 
serant h \\ et P; ac 6jr 6 opportunus h 7 coeperunt P 11 petefre J* 
Potifari h; Ulnd reponendum esse docuit de Prato coll. LXX atqiie Hiero- 
nymoin Quaestt. hehr.etAugmt, in Quaestt. in Gen. \\ praeposito coquo- 
rum Phar. conL de Prato cum LXX et Aug. Q. in Gen. 77 12 Sauam 
Drmius: suam Ph, cf. LXX et Augu^t. Q. 128 in Gen. \\ chana- 
neam P 13 "Hq^ Avvavy Srihafi LXX 14 concubio P; connubio b 

15 quia spermata h: qui afer uasta P 16 a Domino 6 17 illud 
malehat de Prato, ac paulo post prodeunte 20 posterior editus DruMm : 
postero die reductus P, postero die editus 6 23 decortis P 24 turpi P; 
ipsius h 26 est coniectus 6 || erant P ead. m. ex irati corr. 



Chron. I, 10-12. 13 

eadem custodia ministri regii duo: qui cum sonmia sna ad loseph 5 
retulissent, futura ex somnio coniectans, unum eorum poenas 
capite luiturum, alium absoluendum pronuntiauit. atque ita ac- 
cidit. igitur post biennium somnium regi obiectum est. qnod cum 6 
sa prudentibus Aegyptiomm non posset absolui, minister regis ille 
carcere exemptus regem admonet, loseph esse mirum somniorum 
interpretem. ita loseph soluitur interpretatusque est regi som- 7 
nium : septem annis proximis maximam frugum ubertatem futu- 
ram, consequentibus inopiam. quo metu rex perculsus, uidens di- 
louinum in loseph spiritum, rei eum annonariae praefecit, aequato 
secum imperio. tum loseph abundantibus per totam Aegyptumg 
frumentis magnam copiam congessit: multiplicatisque horreis ad- 
uersus futuram famem consuluerat. ea tempestate spes atque salus 
Aegypti in illo sita erat. per idem tempus duos ex Asenet9 
isfilios genuit, Manassen et Ephraem: ipse autem, cum summam a 
rege potestatem accepit, erat annorum xxx: nam a fratribus sep- 
tem decem annos natus uenundatns est. 

Interea rebus in Aegypto aduersus famem bene compositis, 12 
orbem terrae grauis frumenti inopia quatiebat. qua necessitate 
socompulsus lacob filios in Aegyptum misit, Beniamin tantum 
secum domi retento. igitur loseph rerum potentem, penes quem2 
annonae arbitrium erat, fratres adeunt et more regio adorant. qui- 
bus ille uisis caUide agnitionem dissimulans, hostiliter eos uenisse 
et subdole loca explorare arguebat. angebatur autem, quod Ben- 3 
jsiamin fratrem non uidebat. res ergo in id deducitur, ut praesen- 
tiam eius poUicerentur, nimirum ut ex eo quaereretur, an isti ex- 
plorandi causa Aegyptum intrassent. ad promissi autem fidem 
Symeon obses traditur: ipsis frumentum gratis datum. rursum 
igitur reuertentes Beniamin, ut conuenerat, deduxerunt. tum se^ 
3ocognoscendum loseph fratribus praebuit, non sine pudore male 
merentium. ita eos oneratos frumento multisque donatos domum 

3 Gen. 41. 19 Gen. 42. 28 Gen. 43-45. 

1 regii nos: regio P, regis b 2 peonas P 13 consulerat P 

14 erat^: est P || terapus JP; tempus vero b \\ Asenec Pb 15 Ma- 

iias8em& || effirem Pb 16 septemdecim b 21 loseph Pb: cctsu exddit 

in edd. plerisque 23 agnicionem P 25 deducitur P: deducta b 

28 Simeon edd. 



14 Sulpicii Seueri 

remisit, praemonens quinque adhuc annos famem futuram: cum 

5 patre atque omni progenie et familia commigrarent. ita lacob in 
^^gypt™! descendit, Aegyptiis admodum laetantibus, gaudente 
rege, benigne a filio susceptus. id gestum anno aetatis lacob cen- 
tesimo et trigesimo, a diluuio autem anno mccc et lx. ceterum » 
ab eo tempore, quo Abraham in terra Chananaeorum consedit, in 

6 id, quo lacob Aegyptum ingressus est, referuntur anni ccxv. igi- 
tur lacob septimo et decimo anno, quam in Aegypto aduenerat, 
urgente morbo loseph filium obtestatur, corpus sepulchro red- 

7deret. tum loseph benedicendos filios suos obtulit, quibus bene- lo 
dictis, cum tamen benedictionis merito maiori minorem praepo- 
suisset, filios omnes benedictione lustrauit. decessit autem annos 
natus cxLvii. funus magnifice curatum: corpus in sepulchro pa- 

8 trum loseph condidit. fratres post patris obitum pro conscientia 
pauentes benigne habuit. decessit autem loseph ipse aetatis anno is 
decimo et centesimo. 
13 Igitur Hebraei, qui in Aegyptum deuenerant, incredibile 
memoratu est quam cito numero aucti sint multiplicataque pro- 

2 genie Aegyptum repleuerint. sed defuncto rege, qui eos ob merita 
loseph benigne fouebat, succedentium regum imperio deprime-20 
bantur. nam et opus durum aedificandarum ciuitatium eis impo- 
situm, et quia iam multitudo abundans metuebatur, ne quando- 
que [libertatem armis uindicarent, paruulos recens editos aquis 

3 m«rgere edicto regio cogebantur. nec dissimulari cruentum im- 
perium licebat. qua tempestate filia Pharaonis infantem in flu- 25 
mine repertum nutriendum pro filio curauit: nomen puero Moyses 

4 dedit. Moyses hic, cum uiriles annos ageret, conspicatur Hebraeum 
ab Aegyptio pulsari: quo permotus dolore, fratrem ab iniuria uin- 

2 Gen. 46. 47. 7 Gen. 48. 17 Exod. 1. 25 Exod. 2. 

1 annos b: om. P 2 et P; ac & || ad se commigrarent h \\ ita P: 
Igitur & 5 annos mi ccc P erasa cpost ccc || lx Giselinus: .xl. P 

6 chananeorum P 7 id quod Ph 8 septimo decimo Sigonius \\ 
quam in de Prato: quam {vel quain) P || Aegyptum Sigonim 9 sepulchro 
suo 6 10 benedicendos P: patri benedicendos h 13 patrum P: maio- 
rum h 17 Hebraei igitur h \\ aegypto P || incredibili P 19 merito P, 
meritum h 21 ciuitatium P: ciuitatum h 27 conspicatus h 28 quo 
P: om. h 



Chron. I, 12-14. 15 

dicans , Aegyptium calce perculsum interemit. mox supplicium e 5 
facto metuens in terram Madian profugit: et apud lothor sacer- 
dotem regionis illius diuersatus filiam eius Sepphoram in matri- 
monium accepit exque ea duos filios Gersam et Eliezer sustulit. 
shoc tractu temporum lob fuit, lege naturae et agnitionem Dei et 6 
omnem iustitiam complexus , praediues opibus atque eo illustrior, 
quod his neque integris corruptus neque amissis deprauatus est. 7 
nam cum per diabolum exutus bonis, filiis etiam esset orbatus, ad 
extremum diris ulceribus aflfectus, non potuit uinci, ut prae dolo- 
loris impatientia aliqua in parte peccaret. mercedem denique diuini 8 
testimonii consecutus, sanitati redditus omnia quae amiserat in 
duplum recepit. 

At Hebraei multiplicato seruitutis malo pressi, querelis inl4 
caelum conuersis, spem auxilii a Deo expectabant. tum Moysi 
ispascenti oues repente rubus ardere uisa, flammis tamen, quod erat 
mirabilius , innoxiis. qua nouitate obstupefactus rubo propius ac- 2 
cessit, statimque ad eum istius modi fere uerbis Deus locutus est: 
Dominum se esseAbraham, Isaac et lacob, quorum progeniem, 
Aegyptiorum dominatione depressam, ereptam malis cupiat: iret 
2oergo ad regem Aegypti ducemque se populi in libertatem resti- 
tuendi praestaret. cunctantem potestate confirmat, uirtutem ei 
signorum faciendorum impertiens. ita Moyses in Aegyptum pro- B 
fectus, signis prius apud suos editis, assumpto fratre Aaron regem 
adiit: missum se a Deo prodit uerbisque se Dei dicere, populum 
ssHebraeum uti dimitteret. at ille negans se Dominum nosse parere 
imperio abnuebat. cumque Moyses in testimonium mandatorum 4 
Dei ex uirga draconem fecisset, mox aquas omnes in sanguinem 
conuertisset totamque terram ranis opplesset, facientibus similia 
Chaldaeis, magicas esse artes, quaecumque per Moysen fierent, 
3opotius quam Dei uirtutem pronuntiabat, donec superductis scini- 

14 Exod. 3. 21 Exod. 4. 24 Exod. 5. 25 Exod. 6—8. 

2 Madiam de Prato cum LXX \\ iothor P, ut uolwit BruMus: 
lethor 6 4 Gersam de Prato: gersan P, Gersom h \\ Elieser b 5 lege P, 
itt coni. Vonck: legem & 9 prae doloris b: predoris P 14 conuersis 
VoncJc : connersi Pb 18 Deum Brusius coll. Exod. 3, 6 19 domina- 
tionS P II iret ergo P: iter ergo snsciperet b 21 potestatg P 30 scyni- 
phihus {ex Crraeco axvCxp) P, cyniphibus &, ciniphibus mdgo 



16 Sulpicii Seueri 

phibus terra oppleta est, Chaldaeis fatentibns maiestate diuina ista 

5 fieri. tum rex malo coactus, aduocato ad se Moyse et Aaron, dat 
populo discedendi potestatem, modo ut superductam cladem auer- 

6terent. sed ubi clades exempta est, impotens sui animus, in se 
reuersus, exire, ut conuenerat, Israelitas non patiebatur. ad ^ 
extremum decem plagis corporis et regni sui contusus et euic- 
tus est. 

15 Sed pridie quam Aegypto populus egressus est, mandatis Dei 
instruitur rudis adhuc temporum, mensem illum, qui tunc erat, 
primum onmium mensium esse cognosceret: sacrificium autem lo 
diei illius in sollemnitatem consequentium saeculorum ita esse 
celebrandum, ut quarta decima diemensis agnus inmaculatus, anni- 
culus, uictima caederetur, eiusdem sanguine postes illinirentur: 
camem penitus exedendam, os autem non conterendum: septem 
diebus fermento abstinerent, azymis uterentur, ritumque huncis 

2posteris traderent. ita populus egressus diues et suis copiis et 
Aegypti spoliis cumulatior: cuius numerus ex quinque et septua- 
ginta Hebraeis, qui primi in Aegyptum descenderant, ad milia 
uirorum sescenta peinienerat . . . ab eo autem, quo primum Abraham 
terram Chananaeorum accesserat, anno trigesimo et quadringen- 20 
tesimo , a diluuio autem mille quingentis quinque et septuaginta. 

Sigitur propere egressis columna nubis interdiu, noctu columna 
ignis praeferebatur. sed cum ob interiectum sinum rubri maris 
praeter terram Phylistiim uia duceret, ne postea Hebraeis eremum 
aspemantibus redeundi in Aegyptum continentibus terris noto25 
itinere facultas panderetur, nutu Dei auersi in rabrum mare illati 

4 sunt castraque ibi cunctantes constituerant. quod ubi regi nuntia- 

4 Exod. 9-11 7 Exod. 12 sq. 19 Exod. 12. 23 Exod. 14. 

1 fatentibus 6; facientibus P 2 moysen P 3 populti P 5 israhc- 
litas P 8 pridic de Prato: pridem P, prius 6 || est egressus h 9 Domini b 
11 solennitatem h 16 dives et P: et om. h || et] ex P 18 primi in 
scripsi: primum Ph 19 sexcenta h \\ peruenerat Ph: peruenerant edd. 
priores pleraeque \\ ab eo autem] nisi malis Vorstium secutus ab eo tem- 
pore scribere, uerum de Prato uidisse existim<mdus est, qui hic enuntiatum 
intercidisse statuit , quod sic explere conatus est: peruenerat [id factum 
post annos ccv ab eo tempore quo Jacob in Aegyptum peruenerat:] ab eo 
autem etc. 24 Philistiim de Prato {secundum Graecum 4>vXiari€i/u)f 
phylistim P, Philistim 6 || heremum P 



Chron. I, 14-16. 17 

tom est, Hebraenin populTiiii oiae errore in obiectiun maxe deue- 
oisse, nollimi ei esse exitumobsistente elemento, fturensanimi, qno- 
niani angebatur, tothominum milia regno suo et potestati decedere, 
exerdtum propere edueit. iamque eminus arma signaque et pro- 5 

iteQtae patentibus late campis acies uisebantur, cum Hebraeis metu 
trepidis et caelum aspeetantibus Mdyses aDeo monitus percussum 
niiga mare discidit. ita populo, cedentibus in latera aquis, uelut 6 
in Gontinenti iter peruium fnii nee cunctatus rex Aegyptius ceden- 
tesinsequi mare, qua patebat, ingressus: mox cofiuntibus aquis 

locum omni exercitu deletus est. 

Timc Moyses incolumitate suorum, exitio hostium uirtuteK 
exQltans canticum Deo cecinit, idemque omnis turba uirilis ac 
moliebris sexos fedt. sed ingressos eremum, cum iam per tri-2 
iuimi iter agerent, aquae penuria urgebat, repertaqtie ob amaritudi- 

isnem nsm non erat. ac tum primum impatientis populi contumacia 3 
apparait iamque in Moysen ferebatur, cum edoctus a Deo lignum 
aquis intulit, cuius haec uis fuit, ut dulcem saporem fluentis red- 
deret. exin promotum agmen apud Elim duodecim fontibus aqua-* 4 
rom et septui^^inta arboribus palmarum repertis consedit. rursum 

«^populus famem conquerens Moysen increpabat, Aegypti seruitium 
eam saturitate uentris desiderans: tum grex cotomicum supeme 
missns castra oppleuit. postero autem die animaduertunt qui extra 5 
«asta:a processerant, paruis quibusdam siliquis oppletum solum: 
qoaram species in modum coriandri seminis glaciali albitudine 

serat, ut crebro hibemis mensibus superductis pmiois tegi terram e 
uidemns. tuin per Moysen populus admonetur, panem hunc eis 
lamkere missum Dei : unumquemque in id paratis uasculis tantum 

11 Exod. 15. 19 Exod. 16. 

2 fort. nec ullxun 3 qnoniam scripsi: quo Fb {jpro quo), qnod de 
Prato 4 excercitmn P, item v. 10 excerdtu 7 verba nelTit— aegyptius 
^ m litura scripta habet, sed prima manu 11 incolmoitate suonun, 
«ntio]i08tinm&: incoliiinitate eidtinm hoBtinm P, an ob incohimitatem 
mnm et exitium h . .^ || nirtate P: nirtnteqne h, nirtnteqne Dei Sigo- 
KiiM 12 Domino h 13 mnMeris P || ingi^ssns P, em, Sigonius ]\ 
beremnm P 15 impatentis {non impatientis) P, impotentis h \\ con- 
*«n»tia P 19 arbomm Ph, em. Sigonius; ef. 1, ^, B olinarnm 
''boreB exiutae 21 tom rex cotmnnBcnm P,em. ^nh 24 albedine h 

96 paimem P 

2 



Ig Sulpicii Seueri 

usnrpare debere, quantam in diem miiim pro nmnero singnlis sa- 
tis esset: sexto tamen die, qnia sabbato coUigi non lioeret, dupluin 

7 praesnmerent. nerum popnlos, ut semper pamm dicto andiens, 
more hnmani ingenii non refrenanit enpiditatem, ex reeonditis in 
postemm qnoqne diem oonsnlens. sed reposita foetore diro in uer- ^ 

8 mes effemeseebant, cum die sexto in sabbatum reseruata integra 
permanerent. hoc Hebraei per xl annos cibo nsi, cnius sapor 
melli proximus: nomen manna traditur. in testimoninm antem 
diuini munehs resemasse Moyses gomor plenum in uase aureo 
dicitur. ^o 

17 Inde progressus populus, cum aquae penuria temptaretur, 
aegre ab exitio dnds temperabat. tum Moyses mandante Domino 
apud locum, cui Choreb nomen est, uirga petram percutiens lai^e 

2 aquae copiam fecit. sed ubi Baphidin peraentum, Amalecitae po- 
pnlum incursionibufi uastabant. Moyses suis in proelinm eductis, is 
cum lesum bellantibus praefecisset, assumpto Aaron et Yr specta- 
tor pugnae futurus, simul precandi Dominum gratia, montem con- 
scendit. sed cum dubio euentu acies concurrissent, Moysi precibus 

Snictor lesus hostes in noctem cecidit. per idem tempus lothor, 
Moysi socer, cum filia Sepphora, quae Moysi nupta, profidscente in 20 
A^yptum uiro, domi resederat, liberisque eius, cognitis rebus 

4 quae per Moysen gerebantur, ad eum uenit. huins consilioMoyses 
ordines ^populi distribuit: tribunos centurionesque et decuriones 
praeficiens necessarium disciplinae ritum posteris tradidit: lothor 

5in patriam regressus. exin ad Sinam montem peruentum. ibias 
Moyses a Domino monetur, populus ut sanctificaretur, auditurus 
Dei uoces: idque sollicite curatum. sed ubi Deus monti institit, 
ualidis tubarum clangoribus aer quatiebatur, crassaeque nubes 

6 crebris cum fulminibus aduoluebantur. sed Moyses et Aaron in 

11 Eiod. 17. 19 Exod. 18. 25 Exod. 19. 

1 pro numero domesticomm (ttel familiae) mdlebat de Frato 5 fe- 
tore P 7 cibo sunt usift || cuius 6: cft P (pro cm\ ut cuius sem- 
per scriptumest) 8 tradit P 9 diuini b: diluuii P 12 tepera- 
bat P 13 Chweb Exod, 17, 6: chreph P, Oreb b 14 amalecMtae Pb 

15 uexabaat mdldMt Sigonms 16 "'Hq LXX 19 hiesus P 19 et 
24 Jethro b 23 distribuit et makibat de Prato (ad 1, 25 pag, 41) 

25 synam P 26 sanctificaret P 29 fluminibus P 



Chron. I, 16—18. 19 

mmitis cacumiiie BoiiiinimL propter, popalos dica ima montis con* 
stitit. ita lex lata mnltiplex et oopiosa Dei uerbis, et saepe rq^ 
tita: caiBg si quis eiit curiosior, fontem ipsum adeat, nos eam 
breniter perstringimus. Non erunt, inquit, tibi dii alieni praeter 7 

sme: non £acies tibi idolum: non sumes nomen Dei tui in uanum: 
sabbato nullum opus &cies: honorifica patrem tuum et matrem 
toam: non occides: non moechaberis: non furtum facies: non fal- 
sma testimonium dices aduersus proximum tuum: non coiieu* 
pisoes quicquam proximi tui. 

10 His a Deo didds, cum tubae circumstreperent, lampades in* 18 
ardescerent, montem fumus obtegeret, populus prae timore inhor- 
mit, uerba Dei non sustinens : poposcitque a Moyse, ut ipsi tantum 
loqneretur Deus atque ita audita ad populum referret. edicta au- 2 
tem Dei ad Moysen istius modi sunt: Hebiaeus puer pecunia 

uemptus sex annis seruiet, post haec liber erit: sponte autem pw- 
manenti in seruitute auris forabitur. qui hominem oociderit, capite 
poenas luet: qui imprudens, rite exul erit. qui patrem matremue 
pulsaaerit conuieiumue m dixerit, capitali supplicio afficitor. sid 
quis Hebraeum subreptum uendiderit, morti dabitur. si quis ser- 

souum proprium seruamue percnsserit exque eo ictu obierit, reus in 
iudicio fiet. si quis partum non deformatum mulieri exeusserit . . . 
ned dabitur. si quis seruo oculum aut dentem extorserit, seruus 
lundicta liberabitur. taurus si hominem occiderit, lapidabitur: si 4 
dominus sciens bestiae uitium non consuluerit, et ipse lapidabitur, 

^aut pretio se redimat, in quantum accusator poposeerit. si seruum 
taurus ocdderit, in triginta didrachmis pecunia domino numera- 
bitur. si quis defossum lacum non cooperuerit pecusque in lacum 5 

2 Exod. 20. 14 Exod. 21. 

4 Dei alieni b 5 stlmes P 7 non occides om. P 13 Dominus b 
16 qui prudens hominem 8igomus 18 conuiciamqae Pb, em. de Prato 
II affikitnr P 20 isque mdlebat Vonck \\ m<m.b 21 excusserit] JSxod. 
21, 22: ^Eav Sk fidxQfffTtu Svo av&geg xal MaTa^toa^ ywctZxct h yaOTQl 
ixMHfar, xal iSil^ ro nai^iGV avr^g /i*^ i$€$x(ypiaf4ivoy , ijriC^ifitov fi?^*w- 
^^iZiu' xad'&Ti, ttv inifialr^ 6 dvfjg T^g ywoixog, ^tocfe* fncTd d^mf^aTog, 
idv ^k lUixovu^fiivov ^ , Swfsi' \f/vxriv dvri ^vj(rjg. Swppleuit de Prato 
seeundvm Dnmum: si quis partum non defonnatum mulieri ezcuBserit, 
[moltam pendet; si deformatum] neci dabitur. 26 dragmis P, em. Bru" 
9iu8 ex LXX Exod. 21, 32 

2* 



22 Sulpicii Seueri 

naleret. sed cum mandata Dei relaturas esset, uiiltiim aelamento 
obtexit, atqae ita ad populum uerbis Dei locatus est. hoc in loco 
tabemacalam interioramqae eias aedificatio referetar. qao con- 

10 sammato nubes supeme deddit atque ita tabemaculum obumbra- 
uit, ut ipsum Moysen aditu excluderet. haec fere duobus libris, s 
Genesi atque Exocto, continentur. 

2* Exin Leuiticus liber sequitur, in quo litandi praecepta tradun- 
tur, mandata etiam latae superius legi adduntur, plena omnia sacer- 
dotalibus institutis. quae si quis cognoscere uolet, perfectius inde 
capiet. nos enim suscepti operis modum custodientes solam histo- lo 

2 riam persequimur. Igitur Leui tribu in sacerdotium segregata re- 

3 liquae tribus dinumeratae repertaque hominum dc et in d. cum 
ergo populus mannae cibo, ut supra retulimus, uteretur, tot tan- 
tisque beneficiis Dei, ut semper, ingratus uiles, quibus ia Aegypto 

4assueuerat, desiderabat. tum Deus inmensam copiam cotumi-is 
cum castris intulit: quas cum auide diriperent, primoribus labiis 
admotis camibus interibant. magnaque eo die in castris clades fait, 
adeo ut xx et ni viromm perisse tradantur. ita populus eo, quem 

6 desiderabat, cibo punitus est. inde promotum agmen et in Faran 
uentum est : edoctusque a Deo Moyses, uicinam esse terram, cuius ao 
possessionem eis promiserat Deus, exploratoribus in eam missis 
renuntiatur, felicem omni copia esse regionem, sed gentes ualidas 

6 et munita ingentibus muris oppida. quod ubi populo compertum, 
magna mentes omnium formido incesserat: eoque mali uentum, 

11 Num. 1 sqq. 14 Num. 11. 17 Num. 12, sq. 22 Num. 14. 

2 Domini b 3 tabemacultl P: tabemaculi h \\ referetur P: refer- 
tur b, guo recepto hoc in loco interpretantur ^scUicet db Exodi cap. 35 
usque ad fmem liJbr€. Quodsi codids acriptura uera est, adnotationem 
Seueri de re habemus, quam exsecuturus erat, sed incertum qua causa 
praetermisit 8 legi Vonck: legis Pb 10 hystoriam P 11 perse- 
quimur] sic P, non prosequimur, ut ait de Prato 12 .rc. et .in. .d. P, 
nc et m M &; nos scripsimus in addito signo miUenario, ut iam ait nume^ 
ru8 hominwm 603,500; in quarto Ubro Pentateuchi (Num. 1, 46) numerus 
e$t 603 mUia et 550 15 desiderabat P (sc. cibos): dapes desiderabat b || 
Dominus b, item u. 21 17 clades in castris b 18 ixx. et .m. uirorum 
P: XX et m yirorum millia b \\ perisse traduntur P, periisse tradan- 
tur 5 19 desiderauerat de Prato 20 a Domino b 21 ei mdlebat 
de Prato 



Chron. I, 19—21. 23 

ut spreto Moysi imperio ducem sibi constitaere pararent, cuius 
ducta in Aegyptum reuerterentur. tum lesus et Chaleb, qui inter 7 
exploratores terrae fuerant, conscissis uestibus flentes populum 
obtestantur, ne exploratoribus credant, formidolosa referentibus: 

5 80 quoque una cum his fnisse, nihU metuendum in solo illo rep* 
perisse: promissis illos Dei confidere oportere, hostes praedae po- 8 
tius quam eritio fore. sed gens indomita, sanis consiliis male re- 
nitens, in pemiciem eorum ferebatur. quis rebus commotus Deus 
partem populi hostibus caedendam obiecit, exploratoribus inter- 

lofectis ad uulgi formidinem. 

Secuta est eorum contumacia, qui se Dathan et Abiron du-si 
dbus aduersum Moysen et Aaron erigere conati sunt: sed eos uiuos 
faiatu suo terra obsorbuit. nec multo post totius populi in Moysen 2 
et Aaron orta seditio est, adeo ut tabemaculum, quod erat nefas 

uni saoerdotibus introire, irrumperent. tum uero cateruatim in eos 
grassata mors est: momentoque onmes interissent, nisi Moysi pre- 
cibus placatus Dominus cladem auertisset. numerus tamen per- 
emptonun s^tingenti et xnn milia fuit. nec multo post ob aquae 3 
penuriam, ut iam saepius, populi eiorta seditio est. tum Moyses 

90 a Deo monitus, ut petram uirga feriret, familiari sibi experimento, 
siquidem id iam ante fedsset, semel atque iterum petram percus- 
sit, atque ita aqua effluxit. in quo quidem notatus a Deo Moyses 
refertur, quod per diffidentiam non nisi iterato ictu aquam edu- 
xerit: denique ob hoc peccatom promissam sibi terram non in- 

» gressus est, sicut inferius ostendam. igitur Moyses ex eo loco pro-4 
moue&s, cum praeter Edom agmen ducere pararet, missis ad re- 
gem legatis transeundi copiam poposcit, ob ius sanguinis bello abs- 
tinendum ratus: etenim gens illa Esau progenies erat. sedrex 
supplices aspematus transitum negauit, paratus armis contendere. 

11 Nmn. 16 sq. 13 Nmn. 20. 

1 spreto h: etpto F 2 Tnnc b 5 nnft P \\ nibil P \\ reperisse b 

8 in perniciem snam Brusifis et dePrnto; at refertur eormn adJesum et 

Chalebum, u. Num. 14, 10 || queis rebus commotus Dominus 6 9 obiecit. 

Exploratoribus b et edd.priores; uerborum distinctionem emendauit de 

Prato 11 contumatia P ]\ Abi rom D ntsius 13 obsorbuit P: absorbuit b 

15 ni P : nisi b 18 .dcc. et .xim. milia P 19 Tunc Moises a Domino b 

20 familiare P 22 a Domino b 26 ducere de Prato: educere Pb 



24 Sulpicii Seuexi 

5 tamMojses in Or moiitem iter conuertit , uetita uia abstinens, ue 
quam inter consanguineoB causam belli praeberet, in eoque cursu 
regem gentis Chananaeoram deleuit. Seon quoque regem Amor- 
raeorum perculit omnibusque eorum oppidis potitus est: Basan 
etiam et Balac r^es deuicit. castra super lordanem haud longe & 
ab lericho molitus est. tum aduersus Madianitas certatum uicti- 

6 que et subacti sunt. Moyses mortuus est, cum xl in deserto annos 
populo praefiiisset. ceterum Hebraei ob jhsmc causam tanto tam- 
pore in eremo fuisse traduntur, donec omnes, qui uerbis Dei non 
crediderant, interirent. excepto enim l6su(et Ohaleb nemo ultraio 

7 XX annos natus, Aegypto profectus, lordanem transiit. ipse 
Moyses ut terram promissam uideret tantum nec contiii^eret, pec- 
cato eius adscribitur, quod eo tempore, quo saxum ferire et aquam 
producere praeceptus est, post tot uirtutum suarum expmmenta 

8 dubitauerit. decessit autem anno aetatis uigesimo et centesimo. de t» 
sepulchri loco parum compertum. 

22 Moyse mortuo summa rerum penes lesum Naue filium erat: 
etenim illum sibi Moyses sucoessorem oonstituerat, uirum uirtu- 

2tibus sui simillimum. prindpio autem snscepti imperii dimissis 
per castra nuntiia populum eertiorem facit &umentum uti paca- ao 

3 rent, triduoque proximo iter pronuntiat. sed lordanis flumen uali- 
dissimum transitum prohibebat, guia neque nauium copia pro 
tempore erat neque uadari fluuius poterat, qui tum pleno alueo 
ferebatur. igitur arcam praeferri a sacerdotibus eosdemque aduerso 
flumine consistere iubet, quo facto incisus lordauis traditur: itaa^ 

4per siccum copiae traductae. erat in his locis oppidum nomine 
lericho, muris ualidissimis munitum neque expugnationi neque 



2 Num. 21 et Beui 3, 20. 3 Num. 22 sqq. 7 Num. 31. 
Deut. 34. 11 Deut. 32. 17 Jos. 1. 24 Jos. 3. 



1 in Hor m. Dritsius \\ ne quam b: nequaqua P 2 in eoque de 
Prato: in eo quoque Ph , 3 amorreorum Pb 4 omnibusque Vonck: 
omniumque Pb 5 etiam Pb: quoque edd. pleraeque || castra P: et 
castra b 6 iericho P, sed infra c. 22 hiericho || Tunc b 9 heremo P 

13 asscribitur P 15 de sepulchri loco b: depulchro locoP 17 Moyses 
P ante rasuram \\ Naue] Navrj in LXX corruptum esse ex Navv notauit 
Brusius 19 sui simillimum Sigonius : suis simiUimum Pb 21 flumen ua- 
dosissimum malebat de Prato 26 erant P 27 Hiericho Pb 



Chron. I, 21-23. 25 

obsidioui facile. sed lesu» Deo fretns, non armis aut uiribus urbem 
a^gressi», ferri arcam Dei circa mnros iubet sacerdotesque prae*- 
ire ajrcam et tuba cauere. sed cum arca septies circumacta esset, 
muri ac tuxres conddenmt, direptmn oppidum atque incensum. 

3 tum lesus Deum traditnr . . . inde aduersus Geth ductus exercitus, 5 
locatisqae a twgo urbis insidiis, lesus metum simulans, terga 
hosti dedit. quo uiso qui in oppido erant patentibus portis ceden- 
tibos instare. ita hi, qui in insidiis fuerant^ uacuam urbem cepere, 
caesiqne omnes absque ullius effugio : rex c^tus summoque sup^ 

loplido affectus. 

Quod ubi uidBarum gentium legibus compertum est, insS 
belhim conspirant Hebraeos armis depellere. uerum Gabaonitae, 
g^ ualida ex urbe opulenta, ultro se Eebraeis dediderunt, iussa 
facturos poUicentes, receptique in fidem: ut ligna et aquam con* 

uDeherent imperatum. sed regibus proximarum urbium.deditio eoi- 2 
rum iras conciuerat. itaque admotis copiis oppidum eorum Oa^ 
baoth nomine oteidione circumsistunt. igitur oppidani, artis rebus 
suis, nuntios ad lesum mittunt, obsessis uti succurreret. ita iUes 
maturato itinere. inopinantibiis superuenit caesaque ad intemeGio^- 

aofiom mnlta bostium miUa. cumdies caedentes deficeret noxque metis 
fatura praesidio uideretur, merito fidei dux Hefaraeus noctem aum> 
tit, dies perseuerauit: ita nuUum hostibus effugium fuit. quinque , : 
reges capti interfecti sunt« eodem impetu uieuiae quoque urbes 
imperio adiectae regesque earum petempti. uerum quia omnia baae 4 

siin ordinem persequi non fuit consilium, dum breiutati studemus^ 

1 Jos. 6. 5 JoB. 8. 11 JoR 9. 16 Jos. 10. 23 Jos. 11. 24 
Jos. 12. 

1 facilis Pb \\ DQmino h 3 circmnacta P; circumlata h 4 tur- 
res Fb: txirris edd. midtae uitiose 5 Domiimm h \\ traditur] supplet 
Gcdesinius ex Josuae cap. 6, 26: Tum Jesus Dominum traditur allocutus, 
iismaleprecando, qui Hiericlion oppidum ope diuina disturbatum instau- 
rare aggrederentur. || Geth Fb: Gai de Pra;to (praeewnte DrtMio) cwm 
graeeis Bibliis et Hieronpmo de locis Pdlestinae || ezceroitus P 12 'mal' 
lem tantum uel in bellum conspirant ^mH conspirant H. armis depellere' 
de Prato; cf. II, U, 4 13 dedidorunt GdUsinius: dederunt Ph 

14 malim reoeptiBque in fidem . . imperatum 16 Gabaoth Ph : Gabaon 
Lrusius 17 artis P : arctis b 18 nuntiiss (sic) P \\ succurret P 

19 intemecionem 1 ulta P 



26 Sulpicii Seneri 

id modo aniiotandTmL caraiiimiis, xx et nouem regna imperio 
Hebraeorum sabiecta: quorum terra per undedm tribns niritiin 
distribnta est. Leuitis enim in sacerdotium assumptis nulla portio 

5 data, quo liberins semirent Deo. equidem hoc exemplnm non tar 
citns praeterierim, legendnmqne ministris ecclesiarum libenter s 
ingesserim. etenim praecepti huius non solum immemores, sed 
etiam ignari mihi uidentur: tanta hoc tempore animos eorum ha- 
bendi cnpido ueluti tabes incessit. inhiant possessionibns, praedia 
eicolunt, auro incubant, emnnt uenduntqne, qnaestni per omnia 

6 student. at si qui melioris propositi uidentur, neque possidentes lo 
neque negotiantes, quod est multo turpins, sedentes munera expec- 
tant, atque omne uitae decus mercede cormptum habent, dnm 

7 quasi uenalem praeferunt sanctitatem. sed longius quam nolui 
egressus snm, dnm me tempomm nostrorum piget taedetqne: ad 
inceptum redeo. igitur, ut supra dixi, diniso per tribns captinoi& 
solo, pace summa Hebraei perfniebantnr, finitimis bello territis 

8 tot uictoriis nobiles armis temptare. eodem tractu lesus mortuns 
est, anno aetatis decimo et centesimo. de imperii autem eins tem- 
pore parum definio: freqnens tamen opinio est, xx et Am annis 
enm Hebraeis praefuisse. quod si ita est, a mundi eiordio in ex-so 
eessum eins anni sunt m d ccc lxxx et im. 

24 lesn mortuo populus sine dnce i^ebat. sed ctun adnersus Cha- 
nanaeos beUandum esset, dux belli ludas assumptus est. huins 
dnctn res prospere gestae: domi militiaeque summnm otinm: 
popnlus subactis aut per deditionem acceptis gentibns imperitabat. n 
2 inde, ut semper fieri secundis rebus solet, morum disciplinaeqne 
immemor matrimonia ex uictis assumere paulatimque extemos 
mores trahere ac mox profano ritu idolis sacrificare occepit: adeo 

3 Jos. 13. sqq. 15 Jos. 23. 24. 22 Jud. 1. 

1 zxxi Sigonius coU. Jos. 12, 24. 2 terra per iindecim tribus uiri- 
tim h: trib; per iindecim tribns mrtutem P; uerum er<U per xn tribQB, 
sed uidetur error ipsius Seueri 6 immoemores P 7 labendi P 15 in- 
coeptun Fb 17 armis nemine andente tentare h ex iwterpcAatione \\ tractu 
temporis mcAehai de Prato, temporun tractn Vonck coU. I, 18. II, 6. 9^ 
12. 33. 21 Jn P, ut coni, Giselvnus: m d 22 chananeos P 23 Jnda 
coni. Drusius, quoniam de tribu sermo est 25 popnlns ant snbactis h 

27 assnmereb: assnmpsere P 



Chron. I, 23—24. 27 

cimcta cum extemis societas pemiciosa est. quae Deus longo ante 
prospiciens salubri Hebiaeos respouso instruxerat, deuictas gentes 
ut intemecioni darent. sed plebs cupida dominandi imperare vic- 
tis cum pemide malebat. igitur cum relicto Deo idola colerent, 3 

^destituti diuino auxilio, a rege Mesopotamiae euicti et subacti 
vm annis captiuitatem pependerunt, donec Gothoniel duce in li- 
bertatem restituti per quinquaginta amios rerum potiti sunt. rur- 4 
sumque cormpti longae pacis malo idolis litauemnt. moxque ade- 
rat poena peccantibus : ab Eglom r^e Moabitarum deuicti duo- 

10 deuiginti annis seruimint , donec instinctu Dei Aod regem hostium 
dolo interemit contractoque tumultuario eiercitu libertatem amus 
uindicauit. idem per lxxx auaos in pace Hebraeis praefuit. huic 
Semigar successit: isque aduersus Allophylos congressus secun- 
dum euentu proelium fecit. mrsumque Hebraeos sectantes idolad 

isrex Chananaeorum labin nomine subiugauit grauissimamque in 
eos per xx annos dominationem exercuit, donec.pristinum Deb- 
bora mulier statum reddidit. adeo nihil spei in eorum ducibus 
erat, ut muliebri auxilio defenderentur. quamquam haecintypum 
ecclesiae [formia] praemissasit, cuius auxilio captiuitas depulsa 

10 est. sub hac duee uel iudice xl annis Hebraei fuerunt. mrsumque e 
ob peccata Madianitis traditi duro imperio habebantur, afflictiqtte 
malo seruitutis diuinum auxilium implorauemnt. ita semper in 
secundis rebus immemores caelestium beneficiomm idolis suppli- 
cabant, in aduersis Deo. unde cum reputare in animo soleo, po- 7 

35pulum tot beneficiis Dei obligatom, tot cladibus cum peccaret 
coercitum, expertumque et misericordiam et seueritatem Dei ne- 
quaquam emendatum, et cum semper ueniam erroris acciperet, 
semper peccasse post.ueniam, niliil mimm uideri potest Christum 

4 Jud. 3. 14 Jud. 4 sq. 20 Jud. 5. 

1 pernitiosa F, item u, 4 pemitie |1 longo P: longe b 3 inter- 
netioni F 5 fmlim Mesopotamiae nicti 6 vm Vorstius (cf. Jud. 3, 8): 
riiFb \\ libertate P 7 quadraginta Jiidicuin 3, 11, cf. de Prato ad h. l 

9 Eglom Vorstius: eglo P (ab Eglo enim rege b) 10 intinctu P || Aod 
Drusius; Adon Pb 11 exercitui P 13 Samegar LXX et August. 
Quaest. 25 in lib. Jud. \\ isque P {corr. Im. ex icque): hioque b || aduer- 
smn P corr. \\ allofilos P \\ secundo euentu Drusius 19 forma J. C. 
Hofmeisterus (in ed. Tiguri 1708) ghssema esse uidit \\ est depulsa b 

23 coelestium b 25 Deo m^jdebait de Prato 



28 Sulpicii Seaeri 

ab his &on Fdoeptum, cam iaia inde ab initio totiens in Domino 
rebelles deprehendaatnr: magisqne mirum ost, ilUa sempor pec- 
cantibuB namqaam Dei, si quaodo eum implomttwintt diefuiBse 

, clementiam. 

35 Igitur cum eis, ut supra retulimus, Madianitae dominaren-5 
tur, conuersi ad Dominum, misericordiam solitam flagitantes, 

ji impetrauerunt. erat in Hebraeis Gedeon quidam nomina, uir iostus 
«t carus Deo acceptusque* huic angelus de campo messis domum 
reuertenti astitit et ^Dominus' inquit ^tecum, potens in uirtute^ 

3 at ille uooe humili non esse in se Deum ingemescebaf , siquidem lo 
quod populum captiuitas premeret, uirtutumque Domini, qui eos 

4die term Aegypti eduxerat, flens rocordabatur. tum angelus ^uade' 
inquit 'in hoc spiritu, quo locutus es, et populum de captiui- 

i. tate eripe/ ille uero abnuere se in&actis suorum uiribus, cum 
ipse minimus esaet, tantumonus suscipere. perstare angelus, nei5 

54ubitaret posse fieri, .q\m Deus loquebatur. perfecto sacrificio 
4irutaque ara, quam Baalis idolo MJadianitae sacrauerant, ad suos 
profectus castra castds hostium oontulit. sed Madianitis etiam 
gens Amalecb se coniunxerat: Gedeon uero non amplius qnun ad 

etriginta et ii milia exercitum parauerat. sed priusquam confli-ao 
geret, Deus ad eum locutus est, nimiam esse hanc multitudinem, 
quam in proelium uellet educere: Hebraeos pro solita perfidia 
-euentum pugnae non Deo, sed uirtuti suae daturos: itaque daret 

, uolehtibus disoedendi potestatem. quod ubi populo diuulgatum, 
XX et II a castris recesserunt. sed ex decem milibus, quae rese- 95 

7 derant^ admonitus a Deo non amplius quam trecwtos tenuit: reli- 
quos ab armis dimisit. ita media uigilia castra hostium ingressus, 
iussis omnibus tuba canere, magnum terrorem iniecit: neque cui- 
quam resistendi animus fuit: turpi fuga quo quisque potuit dilapsi. 

19 Jud. 7. 

1 non esse receptum b \\ toties & || in Dominnm VarsHiiS 8 Do- 
mino h 9 et addiddt Vorstms \\ inqnid P 10 Dominum ingmiscebat b 
II siqtiidem populum Giselvni^ 14 abnuere in se Hamius; si qmd mu- 
tandiim, potitis se delendum mdetur 15 perstare P: perstare contra b 
16 Dominus b \\ perfecto P: perfecto igitur b 17 baehili P carr^in 
'bachali 18 perfectus P 19 Amalec Drtmm 20 n milia] 11 P 
22 pr^lio P II solitft P 26 a Domino b 29 qoisque b: quis- 
qua P II dilapsi P: dilapsis b 



Chron. I, 24—26. 29 

sed oecarrentibtui onmi ex paite Hebra0i& paBom fiigieDtes eadimt. 
r^es Oedeon persecutas ultra lordanem, compreheiiBOs neci dedit 
ea pngna c et xx ex hoetibae caeea, xv capta tradmitnr. tnm 8 
consensn omninm Gedeoni, nt princeps popnli esset, delatom. 

sqnod ilie aspeinatas commoni inre com cioibas niaere qoam 
praeesse sais maloit. depalsa igitor captiaitate, qaae septem 
annos popalom continaerat, pax per xl annoB frut. 

Sed defancto Gedeon jUias eias Abimeleeh, ex eoncabinaSC' 
ortas, firatribns interemptis, pessimis qnibasqae consentientilms 

10 et maxime Sidmoram principibas operam naoantibas, regnnm2 
oceapaiiit. isqae discordiis dailibos exercitas, cam saos bello 
premeretf, tarrim qoandam, in qnam se amisso oppido fagientes 
receperant, expagnare aggressns, dam incaatias sabit, saxo a 
maMere ictas periit, cam triennio imperinm tenoisset. huic sao* a 

ucessit Thola, qni daobas et xx annis r^o potitns est. post hone 
lair fait, qoi cnm aeque aiginti et duos annos principatam obti«< 
nnisset, popolus relicto Deo idolis se mandpaait. obque id Isra* 
elitae sabacti sant ab Allophjlis et Ammonitis dnoque de xx 
annis sab eorum imperio fuerunt. quo tempore eis Deum inuo-4r 

soe^tibus dioinum responsom redditum est, simuhicra potios inno- 
carent, se non ultra misericordiam ingiatis praestitorum. at iUi 
flentes euipam fateri et ueDiam precari, abieotisque idolis Deum 
implorantes n^atam licet misericordiam impetrauenmt. igitar& 
lepta duce ad libertatem armis uindicandam freqaentes connfr* 

25mant, missis prius ad Ammon regem legatis, finibos suis con^ 
tentus bello abstineret. at ille pro^iam non abnuens aciem in* 
struxit. tam lepta prius quam signnm pagnae daretur, uooissfe 
dicitur, si prospere pagnassei, eom, qui sibi primus reu^enti 
obuiuB fdisset, hostiam Deo dandum. ita uictis hostibus, cume' 

2 Jud. 8. 8 Jnd. 9. 13 Jud. 10. 24 Jud. 11. 

3 XV 6: XV P II Tunc b 8 Gedeoni h, Gedeone Vonck 10 Sichi- 
morum h || operam P: operam ei h 15 Thola Galesinius: cholias Pb 

17 Domino h \\ israhelitae P; itemp. BO, 11 18 ab illophilis P \\ 
duoq. h: duo P 19 Dominum h 20 diuinum P: diuinum scilicet b» 

22 preeari uemam h 24 Jephtha DntHite 25 Amon ad regem P, 
ad Amd regem h, ad Ammomtarum regem Vorstius, ad regem filiorum 
Ammoa Drusims; at ef. 1, 35, 4 ad regem Moab || flnibiis P: ut finibus h* 
(26 absldnere P 29 damdfi (eic) P, sedtiexfi ead. m. corr. 



30 Sulpicii Seueri 

domum rediret, filia ei obuiamfit, quae patrem exceptura uic- 
torem cum tympanis et choris laeta processerat. tum lepta con- 
stematus, dolore conscissisuestibus, indicat filiae uoti necessi- 
tatem. at illa non feminea consrtantia, m<m non recusans, duos 
tantum tamen menses uitae spatium petit, ut aequales suas prius ^ 
uideret. quibus actis ultro ad patrem rediit uotumque Deo red- 

7 didit. lepta principatum sex annis tenuit. huic Esebon successit, 
et tranquiHis rebus exacto imperio anno septimo decessit. postque 
eum Ailon Zabulonites annis x itemque Abdon aonis vin rerum 
potiti, pacis tempore mhil quod historia loqueretur ediderunt. lo 
27 Bursum Israelitae ad idola conuersi, diuino destituti prae- 
sidio, subiecti Allophylis per xl captiuitatis annos poenas per- 

2fidiae pependerunt. ea tempestate Samson natus traditur. huius 
mater diu sterilis angelum uidit, dictumque ei est, uino et sicera 
atque inmundis abstineret: fore uti puerum ederet libertatis uin- 15 
dicem et hostium ultorem. ita mulier enixa puerum Samson 

3 nomen ei indidit. is intonso capite mirae uirtutis fuisse traditur, 
adeo ut leonem in uia obuium manu discerperet. uxorem ex Allo- 
phylis habuit: quae cum absente uiro in alterius matrimonium 
conuenisset, dolore ereptae coniugis pemiciem genti molitus est:2o 
fretus Deo et uiribus palam uictores clade afficiebat. ccc siquidem 
uulpibus captis, ardentes lampades earum illigauit caudis atque 
eas agris hostium Inmisit. ac tum forte maturis messibus facile 

4incendium fuit, uineaeque et oliuarum arbores exustae. grandi 
Allophylorum exitio abreptae uxoris iniuriam ultus uidebatur. quo 25 
dolore Allophyli permoti mulierem tanti mali causam cum domo 
et patre incendio consumpserunt. sed Samson parum se uindicatum 
ratus, urguere omnibus incommodis profanam gentem non desine- 

5bat. tum compulsi ludaei uinctum eum Allophylis tradiderunt: 

7 Jud. 12. 11 Jud. 13. 17 Jud. 14 21 Jud. 15. 

4 foeminea b 5 tamen dd. Fdbricim, item Vonck, nisi tantum 
delendum sit 6 rediit Ph: redit edd. recentiores || Domino h TEaefiav 
Lxx 8 et b: om. P 9 Allon Pb, Ailwf LXX, Ahialon uulgo 

12 allophilis P et sic infra semper aUophili 14 dictuque P \\ sicera 
P, sed s eadem m. ex c corr. 17 fuisae Pb: om. edd. reeentt. ple- 
raeque 21 Domino b || uictoris P 23 immisit. At tum b 28 ur- 
gere b 



Chron. I, 26-28. 31 

sed traditus ruptis uincalis, arrepto ofise asini, qnod casus teluin 

dederat, mille ex hostibus prostrauit. ingrauesoente autem aestu, 
Gum siti affectus esset, inuocato Deo ex osse, quod manu tene- 
bat, aquafluxit. 

b Ea tempestate Samson Hebraeis praeerat, Allophylis unius28 
uirtute domitis. i^tur insidiantes uitae eius nec palam eum temp- 
tore audentes uxorem eius, quam ille postea acceperat, pecunia 
corripimit, uirtutem uiri uti proderet. illa eum blandimento mu* 2 
liebri aggressa diu eludentem et multa cunctantem perpulit ut 

loindicaret, in crinibus capitis uirtutem suam subsistere. mox dor- 3 
mienti insidiata crinem eius abstulit atque ita eum Allq>hylis 
tradidit: nam saepe prius traditum comprehendere nequiuerani 
tum illi effossis oculis uinctum compedibus in carcerem conie- 
cemnt. sed spatio temporis accisus crinis crescere et cum eo uirtus 4 

uredire occeperat. iamque Samson conscius recepti roboris tempus 
modo iustae ultionis opperiebatur. erat Allophylis moris, cum dies 
festos s^erent, Samson quasi in pompam publicam producere, capto 5 
insultantes. ita die quo^un, cum publicum epulum in honorem idoli 
dedissent, Samson exhiberi iubent. templum autem, in quo omnis 

sopopulus onmesque Allophylorum principes epulabantur, duabus 
sabnixum columnis mirae magnitudinis erat: productus Samsone 
inter colmnnas statuitur. tum ille tempore arrepto, inuocato prius 
Domino, columnas disiecit: turbaque omnis ruina domus obruta, 
ipse cum hostibus non inultus occubuit, cum xx annis Hebraeis 

sspraefuisset. huic Simmichar successit, de quo nihil amplius scrip- 7 
tura prodidit. nam neque finem imperii eius repperi et fuisse po- 
pulum sine duce inuenio. ideo, cum aduersus Beniamin tribum 
duile bellum fuit, ludas temporarius dux belli assumptus est. sed 
plerique, qui de temporibus scripserunt, annuum imperium eius 

soamiotauerunt: plerique ita eum praeterierunt, ut post Samson 

6 Jud. 16. 

3 Domino b 6 teptare P 8 corripiunt P: con*ampunt b 9 mnlta 
P: mnltnm b 10 captis P 14 accisos Pb || cimi eo P: cum eis b j| 
occoeperat b 18 idolis P 19 ezhjberi P 21 mire P 25 Simmichar 
Fb, at infra c, 29, 7 Semigar 26 reperi b 27 ideo b: adeo P || tri- 
bman de Prato 29 pkrique] imimo pauci (u^ aliqni^* uidetur evwm 
ISbfwrms Mquens pleriqoe caUmo praecepisse \\ amiumn imperium scripsi; 
amitluntl imperitl P, amium unum imperio edd. 



30 Snlpicii Seueri 

domiiiii rediret, filia ei obuiamfit, quae patrem exceptura uic- 
torem cmn tympanis et choris laeta processerat. tmn lepta con- 
stematas, dolore conscissis nestibus, indicat filiae noti necessi- 
tatem. at illa non feminea constantia, mori non recusans, duos 
tantum tamen menses uitae spatium petit, ut aequales suas prius ^ 
uideret. quibus actis ultro ad patrem rediit uotumque Deo red- 
7 didit. lepta principatum sex annis tenuit. huic Esebon successit, 
et tranquiHis rebus exacto imperio anno septimo decessit. postque 
eum Ailon Zabulonites annis x itemque Abdon annis vin rerum 
potiti, pacis tempore nifail quod historia loqueretur ediderunt. lo 
27 Bursum Israelitae ad idola conuersi, diuino destituti prae- 
sidio, subiecti Allophylis per xl captiuitatis amios poenas p^- 

2 fidiae pependerunt. ea tempestate Samson natus traditur. huius 
mater diu sterilis angelum uidit, dictumque ei est, uino et sicera 
atque imnundis abstineret: fore uti puerum ederet libertatis uin* 15 
dicem et hostium ultorem. ita mulier enixa puerum Samson 

3 nomen ei indidit. is intonso capite mirae uirtutis fuisse traditur, 
adeo ut leonem in uia obuium manu discerperet. uxorem ex Allo- 
phylis habuit: quae cum absente uiro in alterius matrimonium 
conuenisset, dolore ereptae coniugis pemiciem genti molitus est: 20 
fretus Deo et uiribus palam uictores clade afficiebat. ccc siquidem 
uulpibus captis, ardentes lampades earum illigauit caudis atque 
eas agris hostium Inmisit. ac tum forte maturis messibus facile 

4incendium fuit, uineaeque et oliuarum arbores exustae. grandi 
AUophylorum exitio abreptae uxoris iniuriam ultus uidebatur. quo 25 
dolore Allophyli permoti mulierem tanti mali causam cum domo 
et patre incendio consumpserunt. sed Samson parum se uindicatum 
ratus, urguere omnibus incommodis profanam gentem non desine- 

5bat. tum compulsi ludaei uinctum eum Allophylis tradiderunt: 

7 Jud. 12. 11 Jud. 13. 17 Jud. 14 21 Jud. 15. 

4 foeminea b 5 tamen del. Faibricim, Uem Vonck, niai tantum 
delendum sit 6 rediit Pb: redit edd. recentiores || Domino b TEaefiav 
Exx S et b: om. P 9 Allon Pb, AiXimf LXX, Ahialon mago 

12 aUophilis Petsic infra aemper aUophili 14 diotuque P || sicera 
P, 9ed 8 eadem m. ex c corr. 17 fuiMe Pb: om. edd. reeentt. ple- 
raeque 21 Domino b || uictoris P 23 immisit. At tum b 28 ur* 
gere b 



Chron. I, 26—28. 31 

sed tradittts ruptis uinealis, arrepto osse asini, quod casus telum 

dederat, mille ex hostibus prostrauit. ingrauescente autem aestu, 
enm siti affectus esset, innocato Deo ex osse, quod manu tene- 
bat, aqnafluxit. 

5 Ea tempestate Samson Hebraeis praeerat, Allophylis unius28 
uirtate domitis. igitur insidiantes uitae eius nec palam eum temp- 
tare audentes uxorem eius, quam ille postea acceperat, pecunia 
corripiunt, uirtutem uiri uti proderet. illa eum blandimento mu- 2 
liebri aggressa diu eludentem et multa cunctantem perpulit ut 

loindicaret, in crinibus capitis uirtutem suam subsistere. mox dor- 3 
mienti insidiata crinem eius abstulit atque ita eum AllophyliB 
tradidit: nam saepe prius traditum comprehendere nequiuerani 
tum illi effossis oculis uinctum compedibus in carcerem conie- 
cenmt. sed spatio temporis accisus crinis crescere et cum eo uirtus 4 

i^redire occepeiat. iamque Samson conscius recepti roboris tempus 
modo iiistae ultionis opperiebatur. erat AUophylis moris, cum dies 
festos agerent, Samson quasi in pompam publicam producere, capto 5 
insultantes. ita die quodam, cum publicum epulum in honorem idoli 
dedissent, Samson exhiberi iubent. templum autem, in quo omnis 

sopopulns onmesque Allophylorum principes epulabantur, duabus 
subnixum colunmis mirae magnitudinis erat: productus Samsone 
inter columnas statuitur. tum ille tempore arrepto, inuocato prius 
Domino, columnas disiecit: turbaque onmis ruina domus obruta, 
ipse cum hostibus non inultus occubuit, cum xx annis Hebraeis 

sspraefoisset. huic Simmichar successit, de quo nihil amplius scrip- 7 
tora prodidit. nam neque finem imperii eius repperi et fuisse po- 
pnlum sine duce inuenio. ideo, cum aduersus Beniamin tribum 
duile bellum fuit, ludas temporarius dux belli assumptus est. sed 
plerique, qui de temporibus scripserunt, annuum imperium eius 

3oamiotauerunt: plerique ita eum praeterierunt, ut post Samson 

6 Jud. 16. 

3 Domino b 6 teptare P 8 eorripiunt P: corrnmpunt b 9 mnlta 
P: mnltxmi b 10 captis P 14 accisos Pb \\ cmn eo P: cum eis b || 
occoeperat b 18 idolis P 19 exhyberi P 21 mire P 25 Simmichar 
Pb, at infra c. 29, 7 Semigar 26 reperi b 27 ideo b: adeo P \\ tri- 
bmon de Prato 29 pleriqite] immo pauci (i»el aliqni^* uidetur eiMm 
ISbfwrms sequens plerique c(danu> praecepiase \\ annumn imperium scripsi: 
anniluntl imperi^ P, annum unum imperio edd. 



22 Snlpicii Seueri 

naleret. sed cum mandata Dei relaturas esset, uultum uelamento 
obtexit, atque ita ad populum uerbis Dei locutus est. hoc in loco 
tabemaculum interiorumque eius aedificatio referetur. quo con- 

10 summato nubes supeme decidit atque ita tabemaculum obumbra^ 
uit, ut ipsum Moysen aditu exduderet. haec fere duobus libris, 5 
Qenesi atque Exodo, continentur. 

29 Exin Leuiticus liber sequitur, in quo litandi praecepta tradun- 
tur, mandata etiam latae superius legi adduntur, plena omnia sa<»r- 
dotalibus institutis. quae si quis cognoscere uolet, perfectius inde 
capiet. nos enim suscepti operis modum custodientes solam histo- 10 

2 riam persequimur. Igitur Leui tribu in sacerdotium segregata re- 

3 Kquae tribus dinumeratae repertaque hominum dc et in d. cum 
ergo populus mannae cibo, ut supra retulimus, uteretur, tot tan- 
tisque beneficiis Dei, ut semper, ingratus uiles, quibus in Aegypto 

4assueuerat, desiderabat. tum Deus inmensam copiam cotumi-i& 
cum castris intulit: quas cum auide diriperent, primoribus labiis 
admotis camibus interibant. magnaque eo die in castris clades fuit, 
adeo ut xx et ni virorum perisse tradantur. ita populus eo, quem 

5 desiderabat, cibo punitus est. inde promotum agmen et in Faran 
uentum est : edoctusque a Deo Moyses, uicinam esse terram, cuius lo 
possessionem eis promiserat Deus, exploratoribus in eam missis 
renuntiatur, feKcem onmi copia esse regionem, sed gentes ualidas 

6et munita ingentibus muris oppida. quod ubi populo compertum, 
magna mentes omnium formido incesserat: eoque mali uentum, 

11 Num. 1 sqq. 14 Num. 11. 17 Num. 12, sq. 22 Ntim, 14. 

2 Domini h 3 tabemaculti P: tabemaculi h \\ referetur P: refer- 
tur 6, qm recepto hoc in loco interpretantm 'scUicet ab Exodi cap. 35 
usque ad finem libr€. Quodai codicis seriptwra uera est, adnotationem 
Seueri de re habemus, quam exsecuturus erat, sed incertum qua causa 
praetermisU 8 legi Vonck: legis Ph 10 hystoriam P 11 perse- 
quimur] sie P, non prosequimur, uit ait de Prato 12 .dc. et .m. .d. P, 
DC et ni M &; no8 scripsimus m addito signo mdUenario, ut iam sit nume- 
rus homvnmt 603,500; in quarto Ubro Pentateuchi (Num. 1, 46) numerus 
est 603 mUia et 550 15 desiderabat P {se. cihos): dapes desiderabat h || 
Dominus h, item u. 21 17 clades in castris h 18 ixx. et .m. uirorum 
P: XX et m viroram millia h H perisse traduntur P, periisse tradan- 
tur & 19 desiderauerat de Prato 20 a Domino h 21 ei maMnxt 
de Prato 



Chron. I, 19—21. 23 

nt spreto Moysi imperio duoem sibi constitaere pararent, cuius 
dactu in Aegyptuin renerterentnr. tum lesus et CShaleb, qui inter 7 
exploratores terrae fuerant, conscissis uestibus flentes populum 
obtestantur, ne exploratoribus credant, formidolosa referentibns: 

5 se quoque una ciim his fiiisse, nihil metaendum in solo illo rep- 
perisse: promissis illos Dei confidere oportere, hostes praedae po- 8 
tius quam exitio fore. sed gens indomita, sanis consiliis male re- 
nitens, in pemiciem eorum ferebatur. quis rebus commotus Deus 
partem populi hostibus caedendam obiecit, exploratoribus inter- 

10 fectis ad uulgi formidinem. 

Secuta est eorum contumacia, qui se Dathan et Abiron du-n 
dfous aduersnm Moysen et Aaron erigere conati sunt : sed eos uinos 
hiatu suo terra obsorbuit. nec multo post totius populi in Moysen 2 
et Aaron orta seditio est, adeo ut tabemaculum, quod erat nefas 

i&ni sacerdotibus introire, irrumperent. tum uero cateruatim in eos 
grassata mors est: momentoque omnes interissent, nisi Moysi pre- 
dbus placatus Dominus cladem auertisset. numerus tamen per- 
emptomm sq^tingenti et xnn milia fuit. nec multo post ob aquae 3 
penuriam, ut iam saepius, populi exorta seditio est. tnm Moyses 

90 a Deo monitus, ut petram uirga feriret, familiari sibi experimento, 
siquidem id iam ante fecisset, semel atque iterum petram percus- 
sit, atque ita aqua efQuxit. in quo quidem notatus a Deo Moyses 
refertur, quod per diffidentiam non nisi iterato ictu aquam edu- 
xerit: denique ob hoc peccatum promissam sibi terram non in- 

2s gressus est, sicut inferius ostendam. igitur Moyses ex eo loco pro- 4 
mouens, cum praeter Edom agmen ducere pararet, missis ad re- 
gem legatis transeundi copiam poposcit, ob ius sanguinis bello abs- 
tinendum ratus: etenim gens illa Esau progenies erat. sedrex 
supplices aspematus transitum negauit, paratus armis contendere. 

11 Num. 16 sq. 13 Num. 20. 

1 spreto h: eifto P 2 Timc h 5 TmS P \\ nibil P H reperisse 6 

8 in perniciem suam Drusius et dePnxto; at refertur eorxm adJesum et 

Chalehum, u. Num. 14, 10 \\ qneis rebns commotns Dominns h 9 obiecit. 

Eiploratoribns h et edd. priores ; uerhorum distinctionem, emendauit de 

Prato 11 contnmatia P ]\ Abi rom J Drusius 13 obsorbnit P: absorbnit h 

15 ni P: nisi h 18 .dcc. et .xmi. milia P 19 TnncMoises a Domino h 

20 familiare P 22 a Domino h 26 dncere de Prato: educere Ph 



24 Sulpicii Seueri 

5tiimMojses in Or montem iter conuertit, uetita uia abstinens, ne 
quam inter consanguineoB causam belli praeberet, in eoque cursu 
regem gentis Ghananaeorum deleuit. Seon quoque regem Amor* 
raeorum perculit omnibusque eorum oppidis potitus est: Basan 
etiam et Balac r^es deuicit. castra super lordanem haud longe & 
ab lericho molitus est. tum aduersus lyibdianitas certatum uicti- 

6 que et subacti sunt. Moyses mortuus est, cum xl in deserto annos 
populo praefuisset. ceterum Hebraei ob fhanc causam tanto tem- 
pore in eremo fuisse traduntur, donec omnes, qui uerbis Dei non 
crediderant, interirent. excepto enim lesu^et Clialeb nemo ultraio 

7 XX annos natus, Aegypto profectus, lordanem transiit. ipse 
Moyses ut terram promissam uideret tantum nec contingeret, pec- 
cato eius adscribitur, quod eo tempore, quo saxum ferire et aquam 
producere praeceptus est, post tot uirtutum suarum experimenta 

8 dubitauerit. decessit autem anno aetatis uigesimo et centesimo. de is 
sepulchri loco parum compertum. 

n Moyse mortuo summa rerum penes lesum Naue filium erat: 
etenim illum sibi Moyses successorem constituerat, uirum uirtu- 

2tibus sui simillimum. prindpio autem suscepti imperii dimissia 
per castra nuntiis populum eertiorem facit frumentum uti para-^ ao 

3 rent, triduoque proximo iter pronuntiat. sed lordanis flumen uali- 
dissimum transitum prohibebat, quia neque nauium copia pro 
tempore erat neque uadari fluuius poterat, qui tum pleno alueo 
ferebatur. igitur arcam praeferri a sacerdotibus eosdemque aduerso 
flumine consistere iubet, quo facto incisus lordanis traditur: itas» 

4per siccum copiae traductae. erat in his locis oppidum nomine 
lericho, muris ualidissimis munitum neque expugnationi neque 

2 Num. 21 et Deut. 3, 20. 3 Num. 22 sqq. 7 Num. 31. 
Deut. 34. 11 Deut. 32. 17 Jos. 1. 24 Jos. 3. 

1 in Hor m. Drtisim \\ ne quam 6: nequaquS P 2 in eoque de 
Prato: in eo quoque Pb , 3 amorreorum Ph 4 omnibusque Vonck: 
omniumque Pb 5 etiam Pb: quoque edd. pleraeqtte || castra P: et 
castra b 6 iericho P, sed infra c. 22 hiericho || Tunc b 9 heremo P 

13 asscribitur P 15 de sepulchri loco 6: depulchro locoP 17 Moyses 
P ante rasuram \\ Naue] Navrj in LXX corruptum esse ex Navv notauit 
Drusius 19 sui simillimum Sigonius : suis simiUimum Pb 21 flumen ua- 
dosisaimum malehat de Prato 26 erant P 27 Hiericho Pb 



Chron. I, 21—23. 25 

obsidioui facile. sed lesuB Deo firetas, mm armis aut uiribus urbem 
aggressus, ferri arcam Dei circa nmros iubet sacerdotesque prae^ 
ire arcam et tuba canere. sed cum arca septies circnmacta esset, 
muri ac turres conciderunt, direptum oppidum atque incensum. 

i tam lesus Deum traditur . . . inde aduersus Geth ductns exercitns, 5 
locatisque a tergo urbis insidiis, lesus metum simulans, terga 
hosti dedit. quo uiso qui in oppido erant patentibus portis ceden- 
tibus instare. ita Iii, qui in insidiis fuerant, uacuam urbem cepere, 
caesique omnes absque ullius effugio: rex captus summoque sup* 

ioplido affectus. 

Quod ubi uidmrum gentium regibus compertum est, iji23 
beUum conspirant Hebraeos armis depellere. uerum Gabaonitae, 
gem ualida ex urbe opulenta, ultro se Hebraeis dedidenmt, iussa 
facturos pollicentes, receptique in fidem: ut ligna et aquam con- 

uuel^rent imperatum. sed regibus proximarum urbium.deditio eo^ 2 
rum iras conciuerat. itaque admotis copiis oppidum eorum Oa- 
baoth nomine obsidione drcumsistunt. igitur oppidani, artis rebus 
suis, nuntios ad lesum mittunt, obsessis uti succurreret. ita illes 
maturato itinere inopinantibus superoenit caesaque ad intemeoio^ 

^nemmulta bostium milia.cumdiescaedentes deficeretnoxque uictis 
futura praesidio uideretur, merito fidei dux Hebraeus noctem auer* 
tit, dies perseuerauit: ita nullum bostibus effugium fuit. quinque . < 
reges capti interfecti sunt. eodem impetu uidnae quoque urbes 
imperio adiectae regesque earum peiiempti. uerum quia omnia haac 4 

»m ordinem persequi non fuit consilium, dum breuitati studemus^ 

1 JoB. 6. 5 JoB. 8. 11 Jo». 9. 16 Jos. 10, 23 Jos. 11. 21 
Jos. 12. 

1 facilis Pb \\ DQmino 6 3 circumacta P: circumlata b 4 tur- 
res Pb: turris edd. muUae uitiose 5 Dominum h \\ traditur] mpplet 
GaUsi/nius ex Josuae cap. 6, 26: Tum Jesus Dominum traditur allocutus, 
iismaleprecando, qui Hierichon oppidiun ope diuina disturbatum instau- 
rare aggrederentur. || Geth Pb: Gai de Prato (praeewnte Druiio) cwm 
graeeis Bibliis et Hieronymo de locis Palestinae \\ exceroitus P 12 'mo^- 
lem tantum uel in bellum conspirant uel oonspirant U. armis depellere* 
de Prato; cf. II, 11, 4 13 dediderunt Gaksinius: dederunt Ph 

14 malim receptisque in Mem . . imperatum 16 Gabaoth Pb : Gabaon 
I)r»8iu8 17 artis P ; arctis b 18 nuntiiss (aic) P \\ succurret P 

19 intemecionem 1 ulta P 



26 Snlpicii Seneri 

id modo aimotandiziii caianimiui, xx et nouem regna impeiio 
Hebraeomm Sttbieeta: qiiorttm terra per undecim tribus ttiritim 
distribttta est. Lenitis enim in sacerdotinm assumptis nnlla portio 

5 data, qno liberitts seniirent Deo. eqnidem hoc exemplttm non ta- 
cittts praeterierim, legendttmqne ministris ecclesiarom libenter ^ 
ingesserim. etenim praecepti httins non solnm immemores, sed 
etiam ignari mihi nidentttr: tanta hoc tempore animos eoram ha- 
bendi cnpido ttelnti tabes incessit. inhiant possessionibns, praedia 
excolttnt, anro incnbant, emnnt ttendttntqne, qnaesttti per omnia 

estttdent. at si qni melioris propositi uidentnr, neqne possidcoites lo 
neqna negotiantes, qnod est multo tttrpius, sedentes mttnera expec- 
tant, atqne omne nitae dectts mercede comiptttm habent, dum 

7 qnasi ttenalem praefenint sanctitatem. sed longins qnam ttolui 
egresstts sttm, dttm me temporum nostromm piget taedetqne: ad 
inceptttm redeo. igitur, ttt Sttpra dixi, dittiso per tribttS captittOu 
solo, pace sttmma Hebraei perfruebantur, finitimis beilo territis 

8 tot ttictoriis nobiles armis temptare. eodem tractn lestts mortaus 
est, aono aetatis decimo et centesimo. de imperii autem eius tem- 
pore parttm definio: freqnens tamen opinio est, xx et vn annis 
eum Hebraeis praefnisse. quod si ita est, a mondi exordio in ex- ao 
eessom eitts anni snnt m d ccc lxxx et mi. 

24 lestt morttto popttltts sine dnce agebat. sed ctim aduerstts Gha- 
nanaeos bellandttm esset, dttx belli Ittdas assttmptus est. huius 
dttcttt res prosp^e gestae: domi militiaeque summttm otium: 
popttltts sttbactis attt per deditionem acceptis gentibns imperitabat. n 
2inde, nt semper fieri secttndis rebns solet, monun disciplinaeqne 
immemor matrimonia ex nictis assttmere pattlatimque extemos 
mores trahere ac mox profano ritu idolis sacrificare occepit: adeo 

3 Jos. 13. sqq. 15 Jos. 23. 24. 22 Jnd. 1. 

1 XXXI Sigonius coU, Jos, 12, 24, 2 terra per nndecim tribns uiri- 
tim h: trib; per imdecim tribns nirtntem P; tterum erat per xn tribns, 
Md uidetur error ipsius Seueri 6 immoemores P 7 labendi P 15 in- 
coeptnm Ph 17 armis nemine andente tentare h ex interpokUione || tractn 
temporis malehat de Prato, tempomm tractn Vonck ccU. I, 13. II, 5. 9- 
12, 33. 21 m P, ut coni, Giaelinus: uh 22 chananeos P 23 Jnda 
coni, Drusius, quoniam de tribu sermo egt 25 popnlns ant snbactis h 

27 assnmere h: assnmpsere P 



Chron. I, 23—24. 27 

concta ciun extemis societas pemiciosa est. quae Deus longo aate 
prospiciens salubri Hebraeos responso instroxerat, deuictas gentes 
nt intemecioni darent. sed plebs cupida dominandi imperare vic- 
tis cum pemicie malebat. igitur cum relicto Deo idola colerent, 3 

!^destitati diuino auxilio, a r^e Mesopotamiae euicti et subacti 
VIII annis csptiuitatem pependerunt, donec Gothoniel duce in li- 
bertatem restituti per quinquaginta annos rerum potiti sunt. rur- 4 
smnque corrupti loi^ae pacis malo idolis litauerunt. moxque ade- 
rat poena peccantibus: ab Eglom rege Moabitarum deuicti duo- 

10 deuiginti annis seruifflrunt , donec instinctu Dei Aod regem hostium 
dolo interemit contractoque tumultuario exerdtu libertatem armis 
uindicauit. idem per lxxx annos in pace Hebraeis praefuit. huic 
Semigar successit: isque aduersus Allophylos congressus secun- 
dum euentu proelium fecit. rursumque Hebraeos sectantes idola5 

isrex Chananaeorum labin nomine subiugauit grauissimamque in 
eos per xx annos dominationem exercuit, donec pristinum Deb- 
bora mulier statum reddidit. adeo nihil spei in eorum ducibus 
erat , ut muliebri auxilio defenderentur. quamquam haec in typum 
ecclesiae [forma] praemissa sit, cuius auxilio captiuitas depulsa 

so est. sub hac duce uel iudice xl annis Hebraei fuerunt. rursumque e 
ob peccata Madianitis traditi duro imperio habebantur, af&ictique 
malo seruitutis diuinum auxilium implorauemnt. ita semper in 
secundis rebus immemores caelestium beneficiorum idolis suppli- 
cabant , in aduersis Deo. unde cum reputare in animo soleo , po- 7 

aspulum tot beneficiis Dei obligatum, tot cladibus cum peccaret 
coerdtum, expertumque et misericordiam et seueritatem Dei ne- 
quaquam emendatum, et cum semper ueniam erroris acciperet, 
semper peccasse post.ueniam, nihil mirum uideri potest Christum 

4 Jud. 3. 14 Jud. 4 sq. 20 Jud. 5. 

1 pernitiosa P, item u. 4 pernitie || longo P: longe b 3 inter- 
netiimi P 5 fnalim Mesopotamiae uicti 6 vin VorsHus (cf. Jud. 3, 8) : 
m Pb II libertate P 7 quadraginta Judicum 3, 11, cf. de Prato adhl. 

9 Eglom Varatius: eglo P (ab Eglo enim rege b) 10 intinctu P \\ Aod 
Drnsios: Adon Pb 11 exercitui P 13 Samegar LXX et August. 
Quaegt. 25 in lib, Jud. \\ isque P (corr. Im. ex icque): hioque b \\ aduer- 
snm P corr. \\ allofllos P \\ secundo euentu Drusius 19 forma J. C. 
Hofmeisterua (in ed. Tiffuri 1708) ghssema eaae uidit \\ est depulsa b 

23 coelestium b 25 Deo m^bat de Prato 



28 Sulpicii Seueri 

ab liis aon reoeptiusL, eum iam inde ab initio totieiis in Doniino 
rebelles deprehemdantur: magifique minuQi est^ ilUs aemper pec- 
cantibuB numquam Dei, si quando eum imploraueruni, deftdsBe 

i clementiam. 

35 Igitur cum eis, ut supra retulimus, Madianitae dominaren-s 
tur, conuersi ad Dominum, misericordiam solitam flagitantes, 

:2 impetrauerunt. erat in Hebraeis Gedeon quidam nomine, uir instus 
et earus Deo acceptusque. huic aogelus de campo messis domum 
reuertenti astitit et 'Dominus' inquit 'tecum, potens in uirtute\ 

3 at ille uooe humili non esse in se Deum ingemescebaf , siquidem lo 
quod populum captiuitas premeret, uirtutumque Domini, qui eos 

4de terra Aegypti eduierat, flens recordabatur. tum angelus ^uade' 
inquit 'in hoc spiritu, quo locutus es, et populum de captiui- 

<. >tate eripe/ iUe uero abnuere se infiractis suorum uiribus, cum 
,ipse muumus esset, tantumonus suscipere. perstare angelus, neis 

5dubitaret posse fieri, quae Deus loquebatur. perfecto sacrificio 
dirutaque ara, quam Baalis idolo Madianitae sacrauerant, ad suos 
profectus cafltm castds hostium contulit. sed Madianitis etiam 
gens Amalech se coniunxerat: Gedeon uero non amplius quam ad 

6tr^inta et ii milia exereitum parauerat. sed priusquam confli-^ 
geret, Deus ad eum locutus est, nimiam esse hanc multitudinem, 
quam in proelium uellet educere: Hebraeos pro solita perfidia 
^uentum pugnae non Deo, sed uirtuti suae daturos: itaque daret 

i uolentibus discedendi potestatem. quod ubi populo diuulgatum, 
XX et II a castris recesserunt. sed ex decem milibus, quae rese-45 

7 derant, admonitus a Deo non amplius quam trecentos tenuit: reli- 
quos ab armis dimisit. ita media uigilia castra hostium ingressns, 
iussis omnibus tuba canere, magnum terrorem iniecit: neque cui- 
quam resistendi animus fuit: turpi fuga quo quisque potuit dilapsi^ 

19 Jud. 7. 

1 non esse receptum h \\ toties 6 || in Dominnm Vorsims 8 Do- 
mino 6 9 et addidit Vorstius \\ inqnid P 10 Dominnm ingemiscebat b 
II siqtiidem popnlnm Giselinus 14 abnuere mseHomius; siquidmu' 
tandum, poHus se deUndAm uidetur 15 perstare P: perstare contra b 
16 Dominus b \\ perfeoto P: perfecto igitur b 17 bachili P earr^in 
bachali 18 perfeotus P 19 Amalec Drusius 20 11 milia] 11 P 
22 pr^Iio P 11 solitft P 26 a Domino b 29 quisque b: quis- 
qua P II dilapsi P: dilapsis b 



Chron. I, 24-^26. 29 

sed oeeorrentibiis onmi ex parte Hebraais passim fiigieiites cadmit. 
r^es Gtodeon persecatas nltra lordanem, oomprehensos neci dedit 
ea pngna c et xk ex hostibos caesa, fv capta tradnntnr. tnm S 
consensu omninm Qedeoni, nt princeps popnli esset, delatnncL 

squod ille aspematns commnni inre cnm cinibiis ninere qnam 
praeesse snis malnit. depnlsa igitnr captinitate, quae septem 
annos p<^nlnm continnerat, pax per xl annos fnit. 

Sed defancto Gedeon fiUns eius Abimeleeh, ex conciibinaM< 
ortas, featribus intereinptis, pessimis quibusqne consentientiibiis 

10 et maxime Sidmomm principibus operam nauantibns, regnnm2 
occapaiiit. isqne discordiis ciuilibns exerdtus, cum snos bello 
premeret[, turrim quan&un, in quam se amisso oppido fugientee 
receperant, expugnaie aggressus, dum incautius subit, saxo a 
muUere ictus periit, cum triennio impeiium tenuisset. huic sno* a 

i&cessit Thola, qui duobus et xx annis regno potitus est. post hunc 
lair fuit, qui cum aeque uiginti et duos annos principatum obti« 
nuisset , populus relicto Deo idolis se mandpauit. obque id Isra*- 
elitae subacti sunt ab Allophylis et Ammonitis duoque de xx 
annis sub eorum imperio ftierunt. quo tempore eis Deum inuo-4r 

20 edntibus diuinum responsum redditum est, simuhicra potius inuo- 
carent, se non ultra misericordiam ingiutis praestiturum. at illi 
flentes eulpam fateri et ueniam precari, abiectisque idolis Deum 
imi^orantes n^tam licet misericordiam impetrauerunt. ^tiir& 
lepta duce ad libertatem armis uindicandam frequenlns cono»* •■ 

nniunt, missis prius ad Ammon regem legatis, finibus stds coiw 
tentns bello abstineret. at ille prodium non abnuens adem in* 
stnndt. tum lepta prius quam signum pugnae daretur, uouis^ 
didtur, si prospere pugnasset, eum, qui sibi primus reu^rtenti 
obuius fuisset, hostiam Deo dandum. ita uictis hostibu», cume- 

2 Jud. 8. 8 Jud. 9. 13 Jud. 10. 24 Jud. 11. 

3 XV 6: XV P II Tunc h 8 Gedeoni &, Gedeone Vonck 10 Sichi- 
morum& || operam P: operam eih 15 Thola Gdlesimus: eholia8JP& 

17 Domino h \\ israhelitae P; itemp. 30, 11 18 ab illophiiis P \\ 
duoq. h: duo P 19 Dominum5 20 diuinum P: diuinum scilicet & 

22 preeari uemam h 24 Jephtha Brwim 25 Amon ad regem P, 
ad Amd regem h, ad Ammonitarum regem Votstim, ad regem filiorum 
Ammon Drunm; ot ef. 1, 35, 4 ad regem Moab || finibus P: ut finibus h 
[26 abstinere P 29 damdti (sic) P, sedtex^ ead. m. eorr. 



30 Snlpicii Seaeri 

domum rediret, filia ei obuiam fit, quae patrem eiceptura uic- 
torem cum tympanis et choris laeta processerat. tum lepta con- 
stematus, dolore conscissis uestibus, indicat filiae uoti necessi- 
tatem. at illa non feminea consrtantia, mori non recusans, duos 
tantum tamen menses uitae spatium petit, ut aequales suas prius ^ 
uideret. quibus actis ultro ad patrem rediit uotumque Deo red- 
7 didit. lepta principatum sei annis tenuit. huic Esebon successit, 
et tranquillis rebus exacto imperio anno septimo decessit. postque 
eum Ailon Zabulonites annis x itemque Abdon annis vin rerum 
potiti, pacis tempore mhil quod historia loqueretur ediderunt. lo 
27 Bursum Israelitae ad idola conuersi, diuino destituti prae- 
sidio, subiecti Allophylis per xl captiuitatis annos poenas per- 

2 fidiae pependerunt. ea tempestate Samson natus traditur. huius 
mater diu sterilis angelum uidit, dictumque ei est, uino et sicera 
atque inmundis abstineret: fore uti puerum ederet libertatis uin- 15 
dicem et hostium ultorem. ita mulier enixa puerum Samson 

3 nomen ei indidit. is intonso capite mirae uirtutis fuisse traditur, 
adeo ut leonem in uia obuium manu discerperet. uxorem ex Allo- 
phylis habuit: quae cum absente uiro in alterius matrimonium 
conuenisset, dolore ereptae coniugis pemiciem genti molitus est:2o 
fretus Deo et uiribus palam uictores clade afficiebat. ccc siquidem 
uulpibus captis, ardentes lampades earum illigauit caudis atque 
eas agris hostium Inmisit. ac tum forte maturis messibus facile 

4incendium fuit, uineaeque et oliuarum arbores exustae. grandi 
Allophylorum exitio abreptae uxoris iniuriam ultus uidebatur. quo 25 
dolore Allophyli permoti mulierem tanti mali causam cum domo 
et patre incendio consumpserunt. sed Samson parum se uindicatum 
ratus, urguere onmibus incommodis profanam gentem non desine- 

5bat. tum compulsi ludaei uinctum eum Allophylis tradiderunt: 

7 Jud. 12. 11 Jud. 13. 17 Jud. 14 21 Jud. 15. 

4 foeminea b 5 tamen dd. Fabricim, item Vonek, nisi tantum 
delendum sit 6 rediit Pb: redit edd, recentiares \\ Domino b l^Easfidv 
Lxx 8 et b: <m. P 9 AUon Pb, AiXanf LXX, Ahialon uitlgo 

12 allophilis P et sic infra semper allophili 14 dictuque P || sicera 
P, sed s eadem m. ex c corr» 17 fuisse Pb: om. edd. reeentt. ple- 
raeque 21 Domino b \\ uictoris P 23 immisit. At tum b 28 ur* 
gere b 



Chron. I, 26—28. 31 

sed traditus ruptis uinealis, arrepto osse asiiii, quod casus telum 
dederat, mille ex hostibus prostrauit. ingrauesoente autem aestu, 
cnm siti affectus esset, inuocato Deo ex osse, quod manu tene- 
bat, aquafluxit. 

5 Ea tempestate Samson Hebraeis praeerat, Allophylis unius28 
uirtute domitis. igitur insidiantes uitae eius nec palam eum temp- 
tare audentes uxorem eius, quam ille postea acceperat, pecunia 
Gorripiunt, uirtutem uiri uti proderet. iUa eum blandimento mu- 2 
liebri aggressa diu eludentem et multa cunctantem perpulit ut 

loindicaret, in crinibus capitis uirtutem suam subsistere. mox dor- 3 
mienti insidiata crinem eius abstulit atque ita eum Allophylis 
tradidit: nam saepe prius traditum comprehendere nequiuerani 
tum illi effossis oculis uinctum compedibus in carcerem conie- 
cemnt. sed spatio temporis accisus crinis crescere et cum eo uirtus 4 

uredire occeperat. iamque Samson conscius recepti roboris tempus 
modo iustae ultionis opperiebatur. erat AUophylis moris, cum dies 
festos agerent, Samson quasi in pompam publicam producere, capto 5 
insultantes. ita die quodam, cum publicum epulum in honorem idoli 
dedissent, Samson exhiberi iubent. templum autem, in quo omnis 

aopopulus onmesque Allophylorum principes epulabantur, duabus 
subnixum columnis mirae magnitudinis erat: productus Samsone 
inter colunmas statuitur. tum ille tempore arrepto, inuocato prius 
Domino, columnas disiecit: turbaque onmis ruina domus obruta, 
ipse cum hostibus non inultus occubuit, cum xx annis Hebraets 

ispraeftdsset. huic Simmichar successit, de quo nihil amplius scrip- 7 
tora prodidit. nam neque finem imperii eius repperi et fuisse po- 
pulum sine duce inuenio. ideo, cum aduersus Beniamin tribum 
duile bellum fuit, ludas temporarius dux belli assumptus est. sed 
plerique, qui de temporibus scripserunt, annuum imperium eius 

soannotauerunt: plerique ita eum praeterierunt, ut post Samson 

6 Jud. 16. 

3 Domino b 6 teptare P 8 eorripiunt P: cormmpunt b 9 multa 
P: mnltnm b 10 captis P 14 accisos Pb || cmn eo P: ciun eis b \\ 
oocoeperat b 18 idolis P 19 exhjberi P 21 mire P 25 Simmiehu: 
Pb, at infra c. 29, 7 Semigar 26 reperi b 27 ideo b: adeo P \\ tri- 
biram de Prato 29 plerique] inmo paad (ud aliqiii^; uidetur enm 
Idtrarms sequens pleriqiie ccHamo praecepisse \\ amraion imperinm scripsi: 
amitlimtl imperitl P, amiiim aniim imperio edd. 



34 Sulpicii Seueri 

cnm siniili clade afficerentur, in oppidam ABcalonensiom arcam 
transuexerunt. his uero, aduocatis gentis eius primoribus, consi- 
lium fuit, arcam Domini Hebraeis reddere. ita ex sententia prin- 
cipum augurumque et sacerdotum imposita uehiculo multis cum 

4 muneribus remittitur. illud mirabile, quod, cum oneri boues femi- s 
nas subiecissent uitulosque earum domi retinuissent, iter nullo 
duce in ludaeam pecudes direxerunt, non reuocante affectu foetus 
relicti. cuius rei miraculo reguli Allophylorum usque in fines 

5 Hebraeorum arcam secuti religiosum offidum praestiterunt. ludaei 
autem, ubi referri arcam uiderunt, certatim ex oppido Betsamisio 
cum gaudio obuiam ruere, festinare, exultare, grates Deo referre. 
mox Leuitae, quorum hoc negotium erat, sacrificium Deo cele- 

6brant, bouesque eas, quae arcam adduxerant, immolant. sed in 
oppido, quod supra diximus, teneri arca non potuit. itaque passim 
Dei nutu per totam urbem saeuitum, arca inCariathiarim oppidum i5 
translata est ibique per uiginti annos fuit. 
32 Ea tempestate Samuel sacerdos Hebraeis praeerat: quietis a 
bello rebus populus in otio degebat, pax deinde Allophylorum ir- 
ruptione turbata, trepidantibus cunctis ob conscientiam peccati. 

2Samuel caesa prius hostia Deo fretus suos in proelium eduxit,3o 

3 primoque impetu fasis hostibus uictoria penes Hebraeos stetit. sed 
hostili metu remoto secundis tranquillisque rebus, corruptis con- 
siliisj, more uulgi, cui praesentia fastidio, insueta desiderio sunt, 
regium nomen, cunctis fere liberis gentibus perinuisum, populus 
desiderabat: plane insigni exemplo amentiaepraeoptabat libertatem 25 

4 seruitio mutare. igitur frequentesSamuelem circumsistunt, ut, quia 
5iam ipse senuisset, regem eis constitueret. at ille placide salubri 

oratione ab insana uoluntate detorquere plebem: dominationem re- 
giam et superba imperia exponere, libertatem extollere, seruitutem 
detestari, postremo diuinam eis iram denuntiare, siquidem homines 30 
mente corrupti, Deum regem habentes, [regem sibi ex hominibus 

2 I Reg. 6. 15 I Reg. 7. 25 TReg. 8. 

10 Bethsamis h, BiudiSafjLvg LXX, Bethsames Drusius 11 Do- 
mino b .15 strage pestilentiae saeuitum ^^nalebat de Prato \\ charia- 
thiarim P 20 Bomino h \\ im{ilium P || deduzit h 24 perinuisum P; 
semper inui8um& 25 plftue P: planeque h \\ insigni BernoAfa p. 26: 
nonsine Fh 



Chron, I, 31-33 35 

flagitarent. his atque aliis istiusmodi frustra dictis, cnm populus 6 
in sententia perseueraret, Deum consulit. qui permotus uecordia 
insanae gentis nihil aduersum se petentibus negandum respondit. 
ItaSaul, sacerdotali prius aSamuele unguento perfusus, rexSS 

5 constitutus est. hic ex tribu Beniamin, Gis patre ortus, modestus 
animi, forma excellenti, ut merito dignitas corporis dignitati regiae 
conueniret. sed principio regni huius aiiquanta ab eo pars populi2 
desciuerat, parere imperio abnuens, seque Ammonitis coniunxerat. 
sed h os Saul inpigre ultus est: uicti hostes, uenia Hebraeis data 

lotum Saul iterato a Samuele unctus traditur. inde AllophylorumS 
irruptione atrox bellum exortum: locum exercitui ad conuenien- 
dum Saul in Galgalis constituerat. et cum per septem dies Samue- 4 
lem opperitur, ut sacrificium Deo fieret, tardante illo cum populus 
dilaberetur, illicita praesumptione rex ad uicem sacerdotis holo- 

iscaustnm obtulit: multumque a Samuele increpitus sera peccatum 
paenitentia fatebatur. [igitur ex peccato regis metus omnem exer- 5 
citum pemaserat. castra hostium haud loi^e sita praesens peri- 
culum ostendebant], neque cuiquam exeundi in proelium animus: 
plures lamas petiuerant. nam praeter imbeciliitatem animorum, 

joqui alienum a se Deum delicto>egis[arbitrabantur, ininaxima 
ferramentorum inopia exercitus erat, adeo ut praeter Saal et lona- 
than filium eius nemo gladium aut lanceam habuisse tradatur. 
nam Allophyli, superiore bello uictores, cotis usum Hebraeis ade- 
merant, neque cuiquam conficiendi teli bellici aut rustici ferra- 

ssmenti potestas fuerat. igitur |Ionatha audad consilio, solo armi-6 
gero suo comite, castra hostium ingressus uiginti fere ex hostibus 
interemptis, uniuersum exercitum terrore perculerat. tum uero7 

4 I Reg. 9 et 10 12 Reg. 13. 25 I Reg. 14. 

2 Domiimin b 4 Ita P: Igitur b \\ Saul b: om. P 6 excel- 
lenti P: exceUenti erat b 9 sed — uenia P: Vermn hos Saul impigre 
ultus est: uictique ho^tes, et uenia b 13 opperitur P: opperitus esset b 

uel latebasr 
II Bomino b 14 bolocaustum P 16 poenitentia b 19 laerimas 
{add. 8. l 1 m. uel latebras) P, lachrymas et latebras b; lacrimas jpo^iti^ 
ex lamas corruptim esse perspexU Bemays (Ehein, Mus, f. PhUdl. XVI, 
371) coa. I Beg. 13, 6. 20 Dominum b \\ delectu P \\ imaxima P 

23 superiores Pb, em. Oiselinw \\ cotis addidit Bernays ex I Beg. 
13, 201; ^a suppl. usum armorum 

3* 



36 Sulpicii Seueri 

nutu Dei in fugam uersi non imperia exequi, non ordines obser- 
uare, omne praesidium in pedibus habere. quod ubi Saul animad- 
uertit, suis propere eductis fugientes persecutus uictoria potitus 
8est. eo die rex edixisse traditur, ne quis nisi confectis bostibus . 
cibum caperet. sed lonatha interdicti nescius fauo reperto, tincto 5 
spiculo, mel degustauerat. id ubi regi ex Dei ira compertum est, 
morte affici filium iussit. sed populi auxilio ab exitio uindicatus 
9 est. ea tempestate Samuel a Deo monitus regem adiit, uerbis Dei 
nuntians, uti genti Amalech, quae olimHebraeos exAegypto ueni- 
entes transitu prohibuerat, bellum inferret, addito interdicto, neio 

lOquid ex spoliis deuictorum concupisceret. ita in fines hostium 
ductus exercitus, rex captus, gens subacta. Saul uictus praedae 
ms^tudine, praecepti diuini inmiemor, capta seruari et ferri 

34 iubet. quo facto offensus Deus Samuelem alloquitur: paenitere se, 

2 quod Saul regem constituerit. dictum sacerdos regi refert. mox a 15 
Deo monitus Dauid regali unguento perlinit, paruum etiamnum 
puerum sub patre agentem, pastorem ouium, assuetum saepius 
cithara canere: ob quod postea a Saule assumptus inter ministros 

3 regios habebatur. qua tempestate Allophylis atque Hebraeis bello 
flagrantibus, cum ex aduerso acies constitissent, Goliath quidam^o 
ex AllophjUs, uir mirae magnitudinis et roboris, suorum ordines 
praetergressus, ferocibus uerbis probra in hostes iaciens singula- 

4 rem pugnam ciebat. tum rex m£^a praemia et filiae nuptias de- 
spondit, si quis prouocantis spolia retulisset: sed nemo ex tanto 

5 J^mine aggredi audebat. igitur Dauid etiamnum puer pugnae se 25 
obtulit reiectisque armis^ quibus infirma aetas grauabatur, uirga 
tantum et quinque lapidibus snmptis in proelium processit. primo- 
que ictu, misso funda lapide, Allophylum perculit, caput uicti et 
spolia abstulit, gladium postea in templum posuit: Allophyli 

8 I Reg. 15. 16 I Reg. 16. 19 I Reg. 17. 

1 ordines seruare malehat Vorstius 2 impedilaus P 5 interdicti 
nescius F: interdictionis eius inscios h 6 speculoP |[ id G. Richter (Spec. 
dbserwUt, crit. Jenae 1713 p. 16): sed Ph (9ic praeceptum ex enuntiato 
sequenti), sed id Brusius, quod Vorstius; cf. U, 13, 4. 21, 3. || Domini b 
et statim post Domino et Domini 14 Dominus et 16 Domino h 15 con- 
stitQeret P 16 perlinit P carr. lm.ex perimit |1 parum P 18 cy- 
thara P 20 goUas P, gohat h 29 templo malebat de Prato 



Chron. I, 33-35. 37 

antem onmes in fugam uersi uictoriam concessere. sed e proelio 6 
reuersis multuscircaDauid fauor inuidiam regis accenderat. timens 
antem tam carum omnibus cum inuidia et pemicienecare, snb 
specie honoris obiectare eum periculis statuit. ac primum tribu- 7 
snum enm fecerat, ut rem bellicam curaret: inde, cum ei filiam 
spopondisset, fidem fregit eamque alteri tradidit. moi fllia regis 
natu minor, Melchol nomine, amore Dauid flagrare occeperat. 
igitur nuptiarum eius istiusmodi conditionem proponit: si centum 
praeputia Dauid ex hostibus retulisset, regiam uirgiiiem matri- 

lomonio illius cessuram: sperabat enim iuuenem periculosa auden- 
tem facile peritunim. sed longe aliter ac ratus erat euenit: nam, 8 
ut proposuerat, impigre Dauid centum praeputia ex Allophylis 
retulit: atque ita regis filiam in matrimonio accepit. 

Crescebat in dies in eum regis odium stimulante innidia, 3S 

15 quia bonos semper mali insectantur. igitur ministris et lonathae 
filio imperauit, uitae eius ut insidias pararent. sed lonathae carus 2 
acceptusque iam inde a principio Dauid fuerat: itaque rex increr 
pitus a filio cruentum imperium repressit. sed non diu mali boni 3 
sunt. nam cum spiritu erroris Saul affligeretur, eique Dauid assi- 

20 steret, cithara laborantem deliniens, lancea eum ferire conatus est, 
nisi ille letalem ictum propere declinasset. exinde iam non occulte, 4 
sed palam ei necem parabat: nec ultra se Dauid regi credidit. ac 
primum fugiens ad Samuelem se contulit, inde ad Abimelech, 
postremo ad regem Moab confugit. mox per Gad prophetam moni- 

25tus in terram ludae regressus, uitae periculum adiit. eatempe-5 
state Saul Abimelech sacerdotem interemit, cur Dauid recepisset: 
et cum ex ministris regiis nemo in sacerdotem manus inferre 
auderet, Doec Syrus cruentum ministerium executus est. post id 6 
Dauid desertum petiit. illuc quoque eum Saul persecutus est, sed 

3oinani opera eius exitium moliebatur, quem Deus protegebat. erat 

1 I Reg. 18. 19 I Reg. 20. 24 I Reg. 22. 29 I Reg. 24. 

3 pemecie P 7 Melxo^ LXX, Michal text. hebr. 13 matri- 
monio P: matrimoniitm h 21 loetalem P 23 Abimelech, post ad 
regem Geth, postremo JDrtmm 25 in t. Juda coni. de Prato, ut est in 
LXX €k yjjv ^lovSa 26 cur P: quod 5; cf. Ind. III 8. u. 28 do^c P, 
Doeg b; cf. LXX ^forjx || sirus P 29 persequutus h \\ sed om. P, fort, 
persecutus, set inani 30 exitum P \\ Dominus h 



38 Snlpicii Seneri 

in deserto spelimca, uasto lecessu pate&s. in huius interiora Dauid 

7 se oonieoerat. Saul nesciens in primo speluncae aditu reficiendi 
corporis gratia successerat, ibique somno captus requiescebat. 
quod ubi Dauid animaduertit, hortantibus cunctis ut oportunitate 
uteretur, abstinuit regis exitio, diploidem tamen eius abstulit. » 

8 mox egressus tuto eminus loco a tergo allocutus est, sua in illum 
conmiemorans beneficia, ut saepe pro r^o eius caput periculis 
obiectasset, ut postremo praesenti tempore a Deo sibi traditum 
interimere noluisset. ad haec Saul culpam fateri, ueniam precari, 
lacrimas fundere, pietatem Dauid extollere, malitiam suam incu- lo 

9 sare, regem eum et filium appeUans. tantum ex feroci iUo animo 
mutatum: crederes nihil vltta, aduersum generum ausurum. sed 
Dauid, qui pensius ingenium mali spectatum haberet et cognitum, 

lOnihil regi credendum ratus Intra eremum se continebat. Saul 
uecors animi, quia comprehendendi generum potestas non erat,i& 
filiam suam Melchol Dauid, ut supra retulimus, nuptam Faltim 
cuidam in matrimonium dedit. Dauid ad Allophylos confugit. 

U Ea tempestate Samuel diem functus est. Saul Allophylis bel- 
lum inferentibus Deum consulit nullumque ei responsum red- 
ditum. tum per mulierem, cuius uiscera spiritus erroris imple-ao. 
uerat, Samuelem euocatum consulit. dictum ei ab eo est, postero 
illum die cum filiis uictum ab Allophylis in proelio casurum. 
2 igitur Allophyli castris in hostili solo positis postero die aciem, 
instruunt, Dauid tamen ex castris remisso, quia parum crediderunt 
sibi illum aduersum suos fidum fore. sed conserto proelio He-ss- 
braei fusi, filii r^ cadunt: Saul equo delapsus, ne uiuus in 

dpotestatem hostium ueniret, gladio suo incubuit. de aetate im- 
perii eius parum certa comperimus, nisi quod in actibus Aposto- 
lorum XL annos regnasse dictus est. quamquam ego arbitrer, tum 

16 I Reg. 25. 18 I Eeg. 28. 23 I Reg. 29. 25 I Reg. 31- 
28 A. Ap. 13, 21. 

4 opportunitate b 5 diploidem b: diplo id P 6 a tergo P: a tergo 
regem b 8 ut P: utque & || a Domino b 9 culpam Saul b 10 lachry^ 
mas b 13 pensiuB P: penitius b, penitus ed. CkHon. \\ malum coni. de 
Prato 14 regi 6: rei P || heremum P 16 t^ 4>akxC LXX in I 
Beg. 25, 44; Phalti Vidg. 19 Dominum b \\ nuUumque est ei b 22 filiis 
BrusiiM: filio Pb; cf. i*. 26 et IBeg. 28, 19 24 cwdidenmt P: credi- 
derant b 29 arbitrer P: arbitror b 



Chron. I, 35-37. 39 

a Paulo, cuius illa praedicatio refertur, etiam Samuelis annos 
sub regis istius aetat6 numeratos. plerique tamen, qui de tem-4 
poribus scripserunt, xxx eum annos regnasse annotauenmt, cui 
opinioni nequaquam accedimus, nam ea tempestate, qua Dei arca 

sin Gariathiarim oppidum translata est, necdum regnare Saul coe- 
perat: refertur autem per Dauid regem ex illo oppido arcam sub- 
latam, cum per xx annos ibi constitisset. ergo, cum intra id 
tempus Saul regnauerit atque decesserit, paruo admodum spatio 
tenuit imperium. eadem nobis de temporibus Samuelis caligo, qui 5 

losubHeli sacerdote natus, admodum senex sacerdotio fnnctus refe- 
ratur. a nonnullis tamen, qui de temporibus scripsere, quia fere 
nihil de eius annis sacra historia signauit . . . a plerisque autem 
Lxx annis praefuisse populo refertnr: sed unde haec auctoritas 
fuerit assumpta non repperi. nos in tanta erroris copia Ghroni- 6 

i5Coruni annotationem secuti, quia eam ex Apostolorum actibus, 
sicut superius memorauimus, profectam arbitremur, Samuelem 
et Saulem xl annos principatum egisse referimus. 

Saul perempto Dauid in terra Allophylorum, perlato ad se37 
mortis eius nuntio, miro pietatis exemplo fleuisse traditur. tnm 

soChebron ludaeae oppidum petiit: ibi rursum regali unguento 
illitas rex appellatus est. sed Abenner, qui magister militiae2 
Saul regis fuerat, spreto Dauid, Isbaal regis Saul filium regem 
constituit. crebris deinde proeliis inter duces regum concursum: 
pulsus Abenner saepius, fratrem tamen loab, qui ex parte Dauid 

ssexercitui praeerat, fugiens peremit. quo dolore postea loab, cum 
se Abenner Dauid r^ dedidisset, iugulari eum praecepit, non 
sine dolore regis, cuius fidem cruentauerat. per idem tempuss 

18 U Reg. 1. 

1 iUic de Prato 3 xx Dnmus coll Jos. Ant. hebr. 6, 14, 9 || 
cni' (i. e. cnius) P 4 Domini b || archa in chariathirim oppidmn trans- 
lata P 5 ceperat P 9 qui P: ut qui 6 10 sub G. Bichter: cum Pb; cf 
I, 30, 1. n 27, 2 II h^li P 11 fere Hornius: uere Pb 12 hystoria syg- 
nauit P II a plerisque autem P: om. b; nos Uicunae signtm adiedmus 

14 reperi b 16 arbitremur P: arbitramur b 17 Saulum ed. Vor- 

stiana 21 et 24 Abner Pb, sed P infra u. 26 abenner, ut est in LXX 

jifiiwr^Q 22 regis Saul seri^: regis sui Pb, cf. IIEeg. 2, 8: '.Afiiwtj^ 

viog NrJQ a^x^at^axriyog 2aovk ^Xafie tov ^lafioOid' vtov rov J^aovk etc^ 

26 dedisset Pb 



40 Sulpicii Seueri 

omnes fere natu maiores Hebraeonun publico consensu regnum ei 
totius gentis detulerunt: nam per septem annos inChebron tan* 
tum regnauerat. ita tertio rex unguitur, annorum circiter xxx. 

4 Allophylos in regnum irruentes secundis proeliis reppulit. ea tem- 
pestate arcam Dei, quae in Cariathiarim oppido, ut supra retu- & 
limus, erat, in Sion transtulit. cumque aedificare Deo templum in 
animo haberet, diuinum ei responsum redditum, semini illius id 

5reseruari. bello deinde AUophylos domuit, Moabitas subiugauit, 
Syriam subegit stipendiumque ei imposuit. auri atque aeris ex 

6 praeda inmensum modum retulit. bellum deinde aduersum Am- lo 
monitas ex iniuria Annon regis eorum exortum. Syris denuo rebel- 
lantibus, qui cum Ammonitis in bellum coniurauerant, Dauid 
sunmiam rerum loab principi militiae permiserat, ipse a bello 
remotus intra Hierusalem commorabatur. 
3g Qua tempestate Bersaben quandam, mirae feminam pulchri-i^ 
tudinis, stupro compertam habuit. haec Vri cuiusdam uxor, 
qui tum in castris erat, fuisse traditur. hunc Dauid iniquo 
pugnae loco obiectum hostibus interficiendum curauit. ita mu- 
lierem matrimonio uacuam, sed iam ex stupro grauidam, numero 

2uxorum aggregauit. tum per Nathan prophetam grauiter incre-ao 
pitus, licet agnito errore, castigationem Dei non effugit. namque 
filium ex furtiuo illo concubitu editum paucos post dies andsit, 

3 multaque in domum familiamque eius execranda acciderunt. ad 
extremum Abessalon filius eius arma impia aduersus patrem snstu- 
lit, regno eum depellere cupiens. aduersus hunc loab acie con-25 
flixit, admonitus a rege ut uicto parceret: sed ille spreto imperio 

3 II Reg. 5. 4 II Reg. 6—8 11 H Reg. 10. 15 U Reg. 11. 
20 II Reg. 12-18. 

1 maiores ow. P, fort. omnes maiores natu, cf. IIBeg. 5, 3 ndvTsg 
ot nQ€o^uT€^oi 'I(fQarjX 3 ungitur b 4 repulit 6 5 Domini b \\ cha- 
riathirim P 6 syon P || Domino b 11 Annon] anim^ P, Chanun b, 
l4w(ov LXX in II Beg. 10, 1 \\ siris P 12 ammotis P 15 Bersabee 
uel Bersabeen mal. de Prato, ut iam prim G. Bichter, cf infra p. 41, 23 

16 uri P: uiri b, Uriae de Prato, in LXX (II Beg. 11, 3) est ywri 

OvQiovj in Vidg. uxor Uriae 19 in matiimonio P6, in del. de Prato 

II uacuam P: uiduam b 21 Domini b \\ fugit P, sed corr. 1 m. 

effugit 24 abessalon P (ex LXX 'A^^aattXmfi): Absalon b 26 ille 6: 

, illo P 



Chron. I, 37—39. 41 

parricidales conatus ferro ultus est. flebilis ea uictoria f uisse regi 
traditur: tanta in eo pietas erat, ut etiam parricidae filio ignosci 
uoluerit. uix hoc bellum extinctum uidebatur, aliud rursum exor- 4 
tum, Sabaea quodam duce, qui pessimum quemque ad arma inci- 

[stauerat. sed propere motus omnis morte ducis repressus. crebras 
deinde aduersus Allophylos Dauid proelia secundo euentu habuit: 
cunctisque bello domitis et tam exteris quam domesticis motibus 
compressis florentissimum regnum in pace habebat. tum eum 6 
subita cupido incessit ad metiendas imperii uires populum cen- 

losere: ita a loab militiae magistro decies centena et trecenta ciuium 
milia dinumerata. huius eum facti mox piguit paenituitque, 
ueniam a Deo petens, cur in id animos extulisset, ut regni sui 
potentiam ex suorum potius multitudine quam ex fauore diuino 
aestimaret. itaque missus ad eum angelus trinam ei poenam7 

isdenuntiat datque arbitrium unam eligendi. sed proposita triennii 
fame, trium mensium fuga, morte tridui, fugam et famem dete- 
status mortem elegit, momentoque temporis lxx milia uirorum 
interiere. tum Dauid uidens angelum, cuius dextera populus pro- 8 
stemebatur, ueniam precari seque "unum pro omnibus poenae 

soobicere: se dignum exitio, quia ipse peccasset. ita auersum ple- 
bis supplicium: Dauid in loco, in quo angelum uiderat, aram 
Deo statuit. mox annis et morbo infractior Salomonem filium^ 9 
ex Bersabee Vri uxore susceptum , successorem regni constituit. 
is regali imguento per Sadoc sacerdotem unctus , patre adhuc in- 

ttcolumi, rex appellatus; Dauid, cum regnasset annos xl, defunc- 
tus est. 

Salomon initio regni urbem muro circumdedit. huic per so- 39 
porem astare Deus uisus est, petendi quae uellet tribuens optio- 

1 n Reg. 19. 3 U Reg. 20. 5 II Reg. 21-23. 8 U :Reg. 24. 
22 in Reg. 1. 

1 parricidiales b 3 cnm aliud malehat Sigonius, at cf. uit. Mart 
7, 3 4tZapeiLXX, Sabe^ BrusiuLS 9 metuendas P 10 ita ioab 
mifitiae magistrfl P, fort ita per Joab m..magistrum 12 petens] cf 
^lj 1 nisum est mihi . . locnturus || regnn sni P 16 deprecatus moZc- 
^dePrato 19 nnnm Pe* Drtmtw: ninnm & 22Domino6 23 ber- 
sabeg P (pro bersabe^, ut uidetur; nam terminationes noniinum proprio- 
Tum aUenigenarwm plerumque in P apices hdbent) \\ uri P: Uriae h 

28 Dominns 6, item paulo post Domini et a Domino. 



42 Sulpicii ISeueri 

2nem. sed ille non aliud 8ibi quam sapientiam dari poposcit, reli- 
qua onmia parui aestimans. ita somno excitatus, cnm ante sacra- 
rium Dei constitisset, indultae sibi a Deo sapientiae documentum 

3 dedit. namque duae mulieres una in domo diuersantes, cum eodem 
tempore pueros edidissent atque ex his alter post diem tertium ^ 
nocte obisset, mater defuncti somno alterius insidiata mortuum 
suum supposuit, uiuentem abstulit. inde inter eas de puero alter- 
catio, postremo res ad regem delata: difficilis iudicii absolutio 

4 inter negantis , ubi testis deerat. tum Salomon diuinae sapientiae 
munere perimi puerum corpusque eius diuidi inter ambigentesio 
iubet. cumque una earum iudicio adquieuisset, alia uero cedere 
potius puero quam discerpi eum mallet, Salomon ex affectu femi- 
nae hanc uere matrem esse coniectans, puerum illi adiudicauit, 
non sine circumstantiam admiratione, siquidem latentem ueri- 

5 tatem prudentia protulisset. ita in admirationem ingenii pruden- ^^ 
tiaeque eius reges uicinarum gentium amicitiam ab eo foedusque 
petiere, parati imperata facere. 

41 Quis opibus confisus templum Deo inmensi operis facere 
aggressus, paratis per triennium impendiis, quarto fere imperii 
anno primum fundamentum iecit, a profectione Hebraeorum exao 
Aegypto anno fere octauo et octogesimo et quingentesimo, licet 
libro Begnorum tertio ccccxl fuisse referantur, quod nequaquam 
conuenit, siquidem per seriem superius comprehensam fadlius 

2 fuerit, ut minus fortassis annorum quam amplius annotarim. sed 
non dubito librariorum potius neglegentia, praesertim tot iam^^ 
saeculis intercedentibus, ueritatem fuisse corruptam, quam ut 
propheta errauerit. sicut in hoc ipso nostro opusculo futurum 
credimus, ut describentium incuria, quae non incuriose a nobis 
sunt digesta, uitientur. igitur Salomon coeptum templi opus uige- 

3simo anno explicuit. celebrato deinde ibidem sacrificio dictaque^o 
oratione, qua populum templumque benedixit, Deus ad eum locu- 
tus est, denuntians fore, si quando peccassent ac Deum reliquissent, 

• 
1 m Eeg. 3. 15 m Reg. 4 18 m Reg. 6 30 m Reg. 8. 

8 iudici perperam mdlebat de Prato 9 negantes P corr. et b 
18 Queis b || Domino immensi b 29 uitentur P 31 Dominus b, 
item 32 Dominum. 



, Chron. I, 39-^1. 43 

templnin illud solo aequandmn. qaod iam pridem impletom uide- 
mus, et mox oonexum rerum ordinem exponemus. interea Salomon 4 
florens opibus, omnium qui umquam fuerant regum ditissimus, 
quiqne semper ordo rerum est, ab opibus in luxum et uitia delap* 

& sus, cuin aduersum interdictum Dei ex alienigenis coniugia sump- 
sisset et iam septingentas uxores et trecentas ooncubinas haberet, 
idola eis ritu gentium suarum, quibus litarent, constituit. quis5 
rebns auersus Deus grauiter increpito poenam denuntiauit, fore ut 
regnum ex parte maiore ademptum fiiio seruo iUius traderetur. 

loidqae itaaccidit. 

Nam defimcto Salomone anno imperii quadragesimo , cum4l 
Boboam filius anno aetatis sexto et decimo regnum patrium tenere 
coepisset, pars populi ab eo offensa discedit. etenim cum laxari 
sibi stipendium poposcisset, qupd Salomon grauissimum impo- 

u suerat, repudiatis precibus supplicum fauorem uniuersae plebis auer- 
terat. itaque consensu omnium imperium ad Jeroboam defertur. 2 
is medio genere ortus aliquandiu Salomoni seruitutem pependerat. 
sed com ei responso Achiae prophetae regnumHebraeorum annun- 
tiatum comperisset, necare eum clam destinauerat. quo ille metu 8 

aoin A^yptum confugit, ibique uxore accepta ex stirpe regia, 
cognita demum Salomonis morte in solum patrium r^essus uolun- 
tate populi, ut supra retulimus, sumpsit imperium. penes Soboam 4 
tamen duae tribus, ludae et Beniamin, resederant: ex his ad 
trecenta milia parauit exercitum. cumque acies promouerentur, 

»uerbis Dei populus admonetur, proelio abstineret: ex suo nutu 
Jeroboam r^um accepisse. ita spreto regis imperio exercitus5 
dilapsus: Jeroboam imperium inualuerat. sed cum Hierosolymam 
Soboam optineret, ubi templo a Salomone facto populus saciificare 
Deo consueuerat, ueritus Jeroboam, ne ab eo plebem religio auer- 

1 m Reg. 10. 2 m Reg. 11 11 m Reg. 12. 

2 connexnm b (mox iuxta comiexmn coni. de Prato) 3 regmn fae- 
rantP 4 delapsH P 5 smnpsissent P 6 etiamde PratoieiA&mPb 

7 QoibuB r. aaersus Dominns b 11 Nam om. b 12 aetatis xli Drusim 
reete ut nidetur, cf. III Beg. 14, 21 et Paral. II, 12, 13 || patemmn ma- 
jebat Drusiua 15 a se auerterat maiebat Vorstius 18 cmn eresponso P 

23 ad cc vdh&Drusius coll III Beg. 12, 21 27 delapsns P 29 Do- 
mino b, item pa/uto post \\ Hieroboam Pb \\ ne a se Drusius 



44 Sulpicii Seueri 

Gteret, statuit animos eius superstitione occupare. itaque uaccam -^ 
auream inBethel, alteram apudDan constituit, quibus populus - 
litaret, sacerdotesque omissa Leui tribu ex plebe instituit. inuisum : 
Deo flagitium postulatio consecuta. crebra deinde inter reges proelia : - ' 
dubio euentu regnum optinebant. Eoboam septimo et decimo im- 5 :i| 
perii anno exacto uita functus est. "' ' 

42 In huius locum Abiud fiiius eius regnum Hierosolymae sex '<^ 
annos tenuit, quamuis in Chronicis triennio regnasse referatur. i 

2huic Asab filius successit, a Dauid quintus fere, quippe abnepos 
eius. fuit religiosus Dei cultor: namque deletis aris lucisque ido-^ lo rj 
lorum uestigia patemae perfidiae sustulit. foedus cum rege Syriae ; i 
firmauit: eius auxilio Jeroboae regnum, quod tum a filio tenebatur^ / j 
multa clade affecit, ac saepe uictis hostibus praedam ex uictoria _: 
retulit. post unum et quadragesimum annum aeger pedibus decessit. : - 

3 huic triplex peccatum ascribitur : unum quod societate regis Syriae i» 
nimie confisus sit, alterum quod prophetam Dei hoc ipsum incre- .;- 
pantem in uincula coniecerit, tertium quia in pedum dolore reme- 

4 dium non a Deo , sed a medicis sperauerit. sed initio regni huius . 
Jeroboam rex decem tribuum defunctus est, regnum Nabath filio 
reliquit. is malis operibus et tam suis quam paternis meritis inuisus ao . ^ 
Deo non ultra biennium regno potitus est, priuataque imperio 

5 indigna progenies. Baasam Achiae filium successorem habuit, aeque 
a Deo alienissimum. isque sexto et uigesimo imperii anno defunctus 
est: regnum ad Elam filium deuolutum nec ultra biennium reten- 
tum. namque eum Zambri, princeps equitum, epulantem interfecit 25 >: 
regnumque occupauit, uir perinde in Deum atque homines impius. 

6 ab hoc pars populi secessit : Thamni cuidam regium nomen delatum. 

3 ni Reg. 13. 7 III Rog. 14. 15 II ParaL 16. 19 III Reg. 
15. 25 m Reg. 16. 

1 superstitione P 4 postulatio P: expostulatio 6 7 Abiu Dru- 
sius ex lectione LXXHficov in III Reg. 15, 1, sed ibi dliilA^ta (Abiam 
Vulg.) 9 Asa Drusius coll. III Beg. 15, 9 10 et 16 Domini h \\ 

16 nimi^ P, nimium h 17 coniecit P6, em. G. Bichter 18 et 21 Do- 
mino h 19 HieroboamPft || regnuP || Nabath dePrato (ex lectioneLXX 
.in III Beg. 15, 25 Napia) : nabaech P, Nadab h 20 patemis P, ut coni. 
Sigonius : maternis h 22 Baasam Xchi&e Drusiu^ exIII Beg. 15, 33 : bana- 
chiaePfe, Ban Achiae Sigonius 23 Domino et 26 Dominum h 23 xxiiii. 
Sigonius coll. III Beg. 15, 33 24 Elam DrtisitiS: h^lam P, Helam h 



Chron. I, 41—43. 45 

sed Zambri ante hunc septem annos, et cum eodem duodecim reg- 
nauit. at in parte tribus ludae Asab mortuo losaphat filius eius 7 
regnare coepit, uir religiosisuirtutibusmerito clarus. is cumZambri 
pacem habuit. defunctus est autem, cnm regnasset annos v et xx. 

5 Huius imperii tempore Achab, Ambri filius, rex decemtri-43 
buum fait, ultra omnes in Deum impius. namque lezabel filia 
Basae regis ex Sidone in matrimonio accepta Bahali idolo aram 
lucosque constituit, prophetas Dei interemit. quo tempore Elias2 
propheta caelum oratione conclusit, ne pluuiam terrae daret, idque 

loregi denuntiauit, ut se impius causam mali esse cognosceret. igitur 
suspensis caelo aquis, cum loca onmia adusta solis ardoribus non 
uictum hominibus, non pabulimi iumentis darent, ipse se intra 
periculum famis propheta concluserat. ea tempestate cum eremum 3 
petisset, coruis cibum ministrantibus uixit : aquam torrens proxi- 

15 mus, donec aruit, dedit. inde admonitus a Deo Saraptae oppiduna 4 
petiit, ad mulierem uiduam diuertit. cumque ab ea esuriens cibum 
peteret, illa causari, non esse sibi nisi pugiilum farris et pusillum 
olei, quo absumpto una cum filiis mortem expectaret. sed cum5 
Elias uerbis Dei poUiceretur, nec hydriam farre nec uas oleo esse 

sominuendum, mulier poscenti fidem non cunctata prophetae credere, 
promissorum fidem consecuta est, siquidem diumis incrementis 
tantum accresceret, quantum cotidie detrahebat. eodem tempore 
eiusdem uiduae filium mortuum Elias in uitam reduxit. tum iussu 6 

8 m Reg. 17. 23 ni Rcg. 18. 

1 zambri P: Jambri h 2 Asa Vorstius 3 religionis malehat 
Sigoniics \\ iambri P& , em. de Prato ; nam apparet Seuerum per 
totum locum duos homines, Zambri (Zamri) et Ambri (Amri) confudisse 

5 Jambri Fb; scripsimus Ambri, ut est in LXX Beg. III, 16,29 
Hxciap vtog IdfjL^qC, nisi hic quoque Seuerus Zambri continuata nominum 
confusione dederat (Sigonius uhique Amri scribendum esse censuit) 6 in 
Domimim h || Jezabel 6: zazabel P; cf. III Reg. 16, 31. 7 Basae Pb: 
Etbbaal Sigonius et dlii; at monuit de Prato, Luciferum quoque Carali- 
tanum in lib. de regibus apostaticis legere : Jezabel filiam Basan et Helam 
regis Sidoniormn || in matrimoninm malebat Vorstius, cf. ad 1,9 \\ Baali h 

8 constituit et prophetas Domini b \\ Elias Drusius: h^lias P, et sic 
infra 9 oratione coelnm & 13 heremnm P 14 petisset Pb: petiis- 
set edd. recenU, 15 a Domino h \\ Saraptae Pb: Sareptae edd. 

recentt. 17 pngiUum P, ut coni. Drws*t« : -pusillum b 18 assumpto P 

20 olei P II munuendum P 21 diumis Plm. corr. e diuniis , diuinis b 



46 Snlpicii Seueri 

Dei regem adiit exprobratoque ei sacrilegio poposcit ad se onmem 
popalmn congregari. qni cmu propere conaenisset, accitis idolorum 
ac lucoram sacerdotibus cccc fere et l, inter eos inde altercatio: 

7 Elia Deum praedicante illi superstitiones suas asserebant. postremo 
placuit fieri periculum, ut, si cuius caesam hostiam missus caelo 5 
i^s absumeret, rata esset religio quae uirtutem edidisset. ita 
sacerdotes occiso uitulo Bahal idolum inuocare coeperunt, frustra- 
que consumptis inuocationibus imbecillitatem dei sui taciti fate- 
bantur. tum Elias irridens eos ^ne forte' inquit Mormiat, clamate 
uehementius, ut somno quo tenetur euigilet'. enimuero miseriio 
trepidantes mussare, et tamen, quidnam Elias facturus esset, 

S expectare. at iUe caesum uitulum imposuit, cum prius sacrarium 
aqua opplesset, inuocatoque Domino spectantibus cunctis ignis 
caelo delapsus aquam cum hostia absumpsit. tum uero populus 
sblo stratus Deum fateri, idola execrari: postremo Eliae iussuis 
profani sacerdotes comprehensi deductique ad torrentem necati 

^ sunt. redeuntem inde regem propheta prosecutus est: sed cum ei 
lezabel regis uxor uitae periculum pararet, ad remotiora secessit. 
ibi eum Deus allocutus est, vii milia uirorum adhuc esse pronun- 
tians, qui se idolis non dedissent. mirum id Eliae fuit, qui solum 30 
se a sacrilegio immunem esse crediderat. 
44 Ea tempestate Achab rex Samariae uineam Nabuthei, adhae- 
rentem sibi, concupiuit. quam cum ille.ei uendere noluisset, dolis 
lezabel interfectus est. ita Achab uinea potitus est, cum tamen 

2 Nabuthei mortem doluisse referatur. mox per Eliam uerbis Dei as 
increpitus, agnito crimine cilicio indutus egisse paenitentiam 

S traditur : quo facto imminentem poenam auertit. namque rex Syriae 

17 m Reg. 19. 22 m Reg. 21. 

1 Domini h 3 locorum P, at u. p. 44, 10 et 45,8 \\ inde P: inde orta 
est & 4 Dominum b 6 assumeret P 7 Baal h 8 Domini sui 
tacite h 9 tum Elias nos: tum forte P (forte ex sequenti *ne forte' prae- 
ceptvm), tum uero Helias h \\ clamite P,anex clamitate? 13 spectanti- 
bus nos: expectantibus Ph 15 Dominum h 16 prophani h 18 e^ 24 
zezabel P 19 esse adhuc h 20 que se P || dedidissent nudebat de Prato 
praeeimte Brusio 22 rex Samariae de Prato spurium habet; at u. Beg. 
m, 21, 1 II Nabuthaei h\ Nabuthae Brusim cum LXX, in qu^nts est 
Nafiov^aC (sed in aliis librisNa§ov&) 25 uerbis dei increpitus agnito P: 
aierbo Domini increpitus, agnitoque h 



Chron. I, 43-45. 47 

magno cum exercitu, duobos et triginta regibus in societatem belli 
ascitis, fiues Samariae iogressus urbem cum rege obsidere coepit. 
artis deinde obsessorum rebus dit belli conditiones, si aurum 
argentumque et feminas tradidissent, fore uti uitae eorum parceret. 

5sed tam iniustis conditionibus extrema perpeti satius uisum. et4 
cum iam omnium desperata esset salus, propheta a Deo missus 
regem adit, hortatur ut in proelium exeat, cunctantem multis 
confirmat. ita eruptione facta fasi hostes copiosaque praeda reperta. 
sed post annum reparatis uiribus Syrus in Samariam r^essus, 5 

loacceptam cladem ultum ire cupiens, rursum uictus est. eo proelio 
cxx milia Syrorum interiere: regi uenia data, regnum ei et 
pristinus status concessus. tum Achab uerbis Dei a propheta incre- 6 
pitus, cur abusus diuino munere hosti sibi tradito pepercisset. 
igitur Syrus post triennium bellum Hebraeis intulit. aduersum 

u hunc Achab pseudoprophetarum impulsu in proelium descendit, 
spreto Michea propheta et in uincula coniecto, cur ei exitiabilem 
fore pugnam denuntiasset. ita eo proelio Achab interfectus, Ocho- 
ziae filio imperium reliquit. 
Is aeger corpore cum ex ministris , qui idolum pro salute 4S 

soeius consulerent, misisset, Elias a Deo monitus obuiam se eis 
optnlit increpitosque renuntiare regi iubet, mortem eius consecu- 
turam. tum rex comprehendi eum ac deduci ad se iubet, sed missi 2 
caelesti igne absumptL rex, ut propheta praedixerat, obiit. successit 
autem loram ei firater eius : isque duodecim annis imperium potitus 

15 est. at in parte duarum tribuum losaphat rege defuncto loram 
filius regnum tenuit annos duodeuiginti. is Achab filiam uxorem 
habuit, socero quam patri propior. post hunc Ochozias filius impe- 3 
rium adeptus est. hoc regnante Elias translatus refertur. eodem 
tempore Helisaeus, discipulus eius, multis signis potens extitit: 

30 quae omnia notiora sunt quam ut stilo egeant. ab eo uiduae filius 4 

14 m Reg. 22. 19 IV Reg. 1. 28 IV Reg. 2. sqq. 

2 cam rege urbem b 3 artis P, ut cani. Drusiua: actis h; cf. L 
23, 2. II, 16, 1 4 et argentmn h 6 a Domino h 16 Michaea h \\ cnr 
P: quod h 21 consecuram P, consequuturam h 24 imperium P: im- 
perio h 25 iora (pro ior&) P 26 annos vm Sigonius 28 ademptus P 

29 heliseos P, Eliseus h 30 stilo P: nostro stylo & || ab eo P: ab 
eo est & 



46 Salpicii Seueri 

Dei regem adiit exprobratoque ei sacrilegio poposcit ad se onmem 
populmii congregari. qui cum propere conuenisset, acdtis idolorum 
ac lucorum sacerdotibus cccc fere et l, inter eos inde altercatio: 

7 Elia Deum praedicante illi superstitiones suas asserebant. postremo 
placuit fieri periculum, ut, si cuius caesam hostiam missus caelo 5 
^nis absumeret, rata esset religio quae uirtutem edidisset. ita 
sacerdotes occiso uitulo Bahal idolum inuocare coeperunt, frustra- 
que consumptis inuocationibus imbecillitatem dei sui taciti fate- 
bantur. tum Elias irridens eos 'ne forte' inquit 'dormiat, clamate 
uehementius, ut somno quo tenetur euigilet'. enimuero miseriio 
trepidantes mussare, et tamen, quidnam Elias facturus esset, 

^ expectare. at iUe caesum uitulum imposuit, cum prius sacrarium 
aqua opplesset, inuocatoque Domino spectantibus cunctis ignis 
caelo delapsus aquam cum hostia absumpsit. tum uero populus 
solo stratus Deum fateri, idola execrari: postremo Eliae iussuis 
profani sacerdotes comprehensi deductique ad torrentem necati 

^ sunt. redeuntem inde regem propheta prosecutus est: sed cum ei 
lezabel regis uxor uitae periculum pararet, ad remotiora secessit. 
ibi eum Deus allocutus est, vii milia uirorum adhuc esse pronun- 
tians, qui se idolis non dedissent. mirum id Eliae fuit, qui solumso 
se a sacrilegio immunem esse crediderat. 
44 Ea tempestate Achab rex Samanae uineam Nabuthei, adhae- 
rentem sibi, concupiuit. quam cum ille.ei uendere noluisset, dolis 
lezabel interfectus est. ita Achab uinea potitus est, cumtamen 

2Nabuthei mortem doluisse referatur. mox per Eliam uerbis Deias 
increpitus, agnito crimine cilicio indutus egisse paenitentiam 

S traditur : quo facto imminentem poenam auertit. namque rex Syriae 

17 m Reg. 19. 22 m Reg. 21. 

1 Domini h 3 locomm P, atu. p. 44, 10 et 45,8 \\ inde P: inde orta 
est 5 4 Dominum h 6 assnmeret P 7 Baal h 8 Domini sni 
tacite h 9 tum Elias nos: tnm forte P (forte ex sequenti 'ne forte* prae- 
ceptvm), tum nero Helias h \\ clamite P^anex clamitate? 13 spectanti- 
l>ns no8\ expectantibus Ph 15 Dominnm h 16 prophani h 18 e^ 24 
iEezabel P 19 esse adhnc h 20 que se P || dedidissent malehat de Prato 
praeewnte Drtmo 22 rex Samariae de Prato spurium hdhet; at u. Beg. 
m, 21, 1\\ Nabuthaei h\ Nabuthae Brusim cum LXX, in quibus est 
Nafiov^aC (aed in alUs librisNafiovd') 25 nerbis dei increpitus agnito P: 
oierbo Domini increpitus, agnitoque h 



Chron. I, 43-45. 47 

magno cum exercitu, duobus et triginta regibus in societatem belli 
ascitis, fiues Samariae iogressus urbem cum rege obsidere coepit. 
artis deinde obsessorum rebus dit belli conditiones, si aurum 
argentumque et feminas tradidissent, fore uti uitae eorum parceret. 

5sed tam iniustis conditionibus extrema perpeti satius uisum. et4 
cum iam omnium desperata esset salus, propbeta a Deo missus 
regem adit, hortatur ut in proelium exeat, cunctantem multis 
confirmat. ita eruptione facta fasi hostes copiosaque praeda reperta. 
sed post annum reparatis uiribus Syrus in Samariam regressus, 5 

loacceptam cladem ultum ire cupiens, rursum uictus est. eo proelio 
cxx milia Syrorum interiere: regi uenia data, regnum ei et 
pristinus status concessus. tum Achab uerbis Dei a propheta incre- 6 
pitus, cur abusus diuino munere hosti sibi tradito pepercisset. 
igitur Syrus post triennium bellum Hebraeis intulit. aduersum 

n hunc Achab pseudoprophetarum impulsu in proelium descendit, 
spreto Michea propheta et in uincula coniecto, cur ei exitiabilem 
fore pugnam denuntiasset. ita eo proelio Achab interfectus, Ocho- 
ziae filio imperium reliquit. 
Is aeger corpore cum ex ministris , qui idolum pro salute 4S 

soeius consulerent, misisset, Elias a Deo monitus obuiam se eis 
optulit increpitosque renuntiare regi iubet, mortem eius consecu- 
turam. tum rex comprehendi eum ac deduci ad se iubet, sed missi 2 
caelesti igne absumptL rex, ut propheta praedixerat, obiit. successit 
autem loram ei frater eius : isque duodecim annis imperium potitus 

n est. at in parte duarum tribuum losaphat r^e defuncto loram 
filius regnum tenuit aunos duodeuiginti. is Achab filiam uxorem 
habuit, socero quam patri propior. post hunc Ochozias filius impe- 3 
rium adeptus est. hoc regnante Elias translatus refertur. eodem 
tempore Helisaeus, discipulus eius, multis signis potens extitit: 

30 quae omnia notiora sunt quam ut stilo egeant. ab eo uiduae filius 4 

14 m Reg. 22. 19 IV Reg. 1. 28 IV Reg. 2. sqq. 

2 cam rege nrbem b 3 artis P, ut coni. Drusius: actis h; cf. L 
23, 2. II, 16, 1 4 et argentiun h 6 a Domino h 16 Michaea h \\ cur 
P: quod h 21 consecnram P, consequntnram h 24 imperium P: im- 
perio h 25 iora {pro iorft) P 26 annos vm Sigonius 28 ademptus P 

29 heliseus P, Eliseus h 30 stilo P: nostro stylo & || ab eo P: ab 
eo est h 



48 Sulpicii Seueri 

resmeitatus, uel Syrus lepra purgatus, uel fainis tempore onmium 
rerum copia fugatis hostibus inuecta, uel in usum trium exercituum 
aquae praebitae, uel de eiiguo olei imuodicis incrementis solutum 
5 mulieris debitum et ipsi sufficiens uiuendi substantia data. huius 
temporibus, ut diximus, Ochozias duarum tribuum erat rex, decem ^ 
ueroloram, ut supraretulimus, imperabat: interque eos foedus 
ictum. nam et aduersum Syros iunctis uiribus bellatum, et aduer- 
sum leu, qui per prophetam in regem decem tribuum unctus 
fuerat, pariter in proelium egressi eadem pugna interiere. 
46 Sed regnum loram leu tenuit. postOchoziam inludaearegem, lo 
qui uno anno regnauit, mater eius Gotholia imperium occupauit, 
adempto nepoti imperio , etiam tum paruo puero , cui loas nomen 
fuit. sed huic ab auia praereptum imperium post octo fere annos 

2 per sacerdotes et populum depulsa auia redditum. hic initio regni 
obseruantissimus diuini cultus fuit magnisque sumptibus templum i5 
exomauit: post adulatione principum deprauatus adoratusque ab 
eis iram meruit. namque ei Azahel rex Syriae bellum intulit: 
inclinatisque rebus suis auro templi pacem redemit. nec tamen ea 
potitus est, facti inuidia a suis interfectus anno imperii quadrage- 

3 simo. huic Amassia filius successit. at in parte decem tribuum 20 
defuncto leu loachas filius eius regnauit, inuisus Deo malis ope- 
ribus, ob quae regnum eius Syris praedae fuit, donec Dei miseri- 

4 cordia depulsis hostibus pristinum habere statum coeperunt. loa- 
chas diem functus loae filio reliquit regnum. is Amassiae regi 
duarum tribuum ciuile beUum intulit: uictoriam potitus multam^s 
praedam in regnum suum conuertit. id Amassiae ob delictum 

10 IV Reg. 9. 13 IV Reg. 11. 20 IV Reg. 13. 23 IV Reg. 
14. n Par. 23. 26 II Par. 25. 

1 resnscitatus b: om. P \\ nelq^uater P (scil. ^, nonet, ut ait de 
Prato): om. h; cf. Ind. uerb. 3 aquae praebitae h: aquis praebitis P 

7 aduersus Syros h 8 ieu P (utex LXX'Ir}ov coni. Brusius): Jehu h, 
et sic deinceps 10 post Ochoziam in I. regem G. Bichter: posito Ochozia 
(ochozozia P) in Judaea (iudea P) rege Ph 14 sacerdotes P: sacerdotem 
h; cf. 1, 50, 1 15 diuni P 16 post adulationem Ph, em. Giselinus 

17 iram P: Dei iram h; cf Chron. II, 24, 18: etfacta est ira contra 
Judam et Jerusalem || Hazael Brusius 20 Amessia (^uel Amessias) Brur 
8%u8 22 ob qu^ in regnum eius siris praeda fuit P, em. in h 24 Joae 
de Prato: Johae Ph 24 amessiae P 25 uictoriam P: uictoriaque h 

26 idnos: is P, idque & || ob Amassiae h 



Chron. 1, 45—47. 49 

accidisse traditiur, siqiiidem Idmnaeoniin fines uictor iflgressus 
idola gentis eins assmnpserat. hic nooem annos regnasse scribitur, 5 
qnantam in libris B^onun repperi. Sed in Paralipomenis atqne 
etiam in Chronicis noaem et uiginti annos imperium tenuisse 

5aimotatas est, ea nlminim id persnadente ratione, quae in his 
[B^norum] libris facile perspici potest. leroboam enim rex decem 
tribuum octauo anno imperii Amassiae traditur regnare coepisse 
unumque et quadn^ta annos imperium tenuisse : regnante demum 
Ozia, Amassiae filio, quarto imperii eius anno esse defunctus. qua 6 

loratione xz et yim annos regi Amassiae effecit. itaque nos hoc 
ipsum secuti, quia rationem temporum persequi placet, Chroni- 
Gorum auctoritati accessimus. 

Igitur Amassiae Ozias filius successit. nam in parte decem 47 
tribuum loas diem functus leroboae filio locum fecerat, postque 

u hunc Zacharias filius eius regnauit. horum nos regum omniumque, 2 
qui in parte decem tribuum Samariae praefuerunt, annotanda esse 
tempora non putauimus, quia breuitati studentes superflua omi- 
simns, et ad cognitionem temporum eius potissimum partis annos 
credidimus persequendos, quae in captiuitatem posterius abducta 

Mprolixius tempus in regno habuit. igitur Ozias regnum ludaes 
adeptus praecipuam curam Domini cognoscendi habuit, Zacharia 
propheta plurimum usus: (Isaias etiam sub hoc primum prophe- 
tasse traditnr) quo merito prosperis euentibus aduersum finitimos 
beUa gessit, Arabas etiam deuicit. iamque Aegyptum terrore^ 

asnominis sui concusserat, elatusque secundis rebus, illicita prae- 
sumens, incensum Deo obtulit, quod solis facere sacerdotibus mos 
erat. itaque per Azariam sacerdotem increpitus cnm loco decedere 

13 IV Reg. 15. 20 n Par. 26. 

2 nouem] immo xxynn, ut libri etiam IV Beg. 14, 2 hdhent; cf. de 
Prato adh.l. 5 annotatas est. £a P: annotatum est. £t & 6 regno- 
nun] Chroniconim de Prato, nos regnomm inclusimas || Jeroboam P, ut 
eoni. Hornius: Joram h 7 octano] xvm de Prato cum Eusebio {Tvlteg. 
IV, 14, 23) 9 qnarto] at u. de Prato || esse defonctas P: defonctns est b 
10 efEicit (scU. Eusebius in Chron.) coni. de Prato 12 anctoritate P 
13 Ozias (ut est infra) de Prato: Ozia Pb 14 ieroboae P: Joram b 
15 eiuB filins b 19 credimns Pby em. de Prato 22 Esaias b 23 eun- 
tibns P II adnersns b 26 mos P: fas & 27 cnm nos: com P (Itaqne 
cnm per A. — eo loco b) 

4 



50 Sulpicii Seueri 

cogeretur atque in iram exarsisset, lepra oppletus decessit. quo 
morbo affectus uita functns est, cum r^;nasset annos duo et quin- 

5 quaginta. regnum inde loathae filio datum : isque admodum sanctus 
fuisse traditur prospereque imperium administrauit: gentem Am- 
monitarum bello uictam stipendium praestare coegit. regnauit 5 
autem annis xvi eidemque Achaz filius successit. 
4g Gelebris circa haec tempora Niniuitarum fides traditur. id 
oppidum olim ab Assure, Sem filio, conditum caput regni Assyri- 
orum fuit, frequens tum incolentium multitudine, alens uirorum 

2milia c et xx atque ut in magno populo abundans uitiis. quisio 
Deus motud lonam prophetam ex ludaea ire praecepit ac denuntiare 
urbi excidium, sicut olim Sodoma et Gomorra diuinis ignibus 

3 conflagrassent. uerum propheta praedicationis istius ministerium 
detrectans, non contumacia, sed praescientia, qua uidebat Deum 
paenitentia populi placandum, nauim, quae longe diuersa regioneis 

4Tharsos petebat, conscendit. sed ubi in altum processum, nautae 
saeuitia maris compulsi, quisnam esset mali causa, sorte explora- 
uere. cum super lonam sors decidisset, tamquam piaculum tempe- 
statis in profundum proiectus est: exceptusque a ceto [marino 
monstro] ac deuoratus, post triduum fere Niniuitarum litoribus2o 
eiectus iussa praedicat, urbem scilicet ob peccata populi triduo 

5 perituram. igitur non dissimulanter, ut olim Sodomis, audita est 
uox prophetae: ac statim iussuregis exemploquepopulus uniuersus, 
quin et recens nati cibo potuque abstinentur: iumenta itidem et 
diuersi generis animalia compulsa fame ac siti lamentantium 95 

6 speciem cum hominibus praebebant. ita imminens malum auer- 
sum. lonae apud Deum conquerenti, quod fides dictis non affuisset, 
responsum, paenitentibus ueniam negari non posse. 

49 At in Samaria Zachariam regem admodum impium, quem 
superius regnasse memorauimus, Sella quidam interemit regnum- so 

1 IV Eeg. 15. 7 Jon. 1 sqq. 29 IV Reg. 15. 

2 duos b 4 anmianitarum P 6 azhaz P 7 id] in P 8 as- 
sare P: Assnr & || Sem Drtisius: Seon Pb; cf. Genes. 10, 22 10 nitiis 
5: dinitiis P || qneis b 12 Gomorrha b 14 Dominnm b 16 Tharsis 
Druaius, ut LXX efg BaQOlg 19 coeto P || marino monstro dbelo no- 
tawit Vanck 23 at statim malebat de Pnxto 24 abstinentnr P: absti- 
nere iubentur b 28 negare P 29 samariS P 30 Sella] SeXXovfi 
LXXinBeg.4,15,10 



Chron. I, 47—50. 51 

que occupauit: idemque Mane insidiis exemplo facti sui periit. 
Mane ereptom Sellae imperium tenuit filioque Pachae reliquit. 2 
eundem uero Pache quidam eiusdem nominis interemit regnumque 
occupauit. mox ab Osee peremptus eodem scelere quo assumpserat 

& imperium amisit. hic ultra omnes reges superiores impius poenam 8 
sibi peipetuamque genti captiuitatem a Deo meruit. namque ei 
Salmanassar rex Assyriorum intulit bellum uictumque tributarium 
sibi effedt. sed cum occultis consiliis rebellionempararet regemque 4 
Aethiopum, qui tum Aegyptum optinebat, in auxilium arcesseret 

10 idque Salmanassar comperisset, perpetuis eum uinculis in carcerem 
coidecit urbemque excidit, populum uniuersum in regnum suum 
abduxit, Assyriis in hostili solo ad custodiam positis. exinde ea 
parsSamaria appeliata, quod lingua Assyriorum custodes Samiaritas 
uocant. ex quibus plerique diuinas caeremonias receperunt, reliquis 

15 in errore gentilitatis perseuerantibus. hoc bello Tobias in captiui- 5 
tatem ductus est. at in parte duarum tribuum rex Achaz ob impie- 
tatem inuisus Deo, cum finitunorum bellis saepe premeretur, deos 
gentium colere decreuit, nimirum quia eorum auxilio uictores 
frequentibus proeliis extitissent. ita in hoc nefariae mentis piaculo 

ao diem functus est, cum xvi annis in regno fuisset. 

Huic Ezechias filius successit, multum patemi dissimilis in-Sf 
genii. namque initio regni populum sacerdotesque ad Dei cultum 
cohortatus multis disseruit, ut frequenter castigati a Domino 
saepius essent misericordiam consecuti, ut postremum decem tribus 

25 iu captiuitatem nuper abductae sacrilegii poenas dissoluerent: 
curandum eis sedulo ne eadem pati mererentur. ita conuersis ad 2 
religionem omnium animis Leuitas sacerdotesque onmes ad cele- 
branda secundum legem sacrificia ordinauit celebrarique Pascha 
instituit, quod iam pridem fuerat omissum. cumque dies festusS 

21 IV Reg. 18. II Par. 29. 2H II Par. 30. 

1 mane P, ut cani. G. Bichter: Manae h, MavarifA LXX \\ perit b 

3 pach^ P: Pache h; in LXX dicitur (IVEeg. 15, 22) ^axeiag 7 et 

10Salmaiia8sarP&: Ba,hn&JiSiA6ei edd. recentt. 9 accerseret b 13 quot 

P 16 Achas Pb, em. dePrato, ttt est in LXX et 9upra c. 47 18 aiixiUo 

P: iUe (illae edd.seqq.) auxiUo b 19 nephariae h 21 Ezecias Druaius 

24 conseqniiti b 25 obducte P 26 mererentur nos: merentur P, 

mereantur b 28 sacrificia b: sacrilegia P 

. 4* 



52 Sulpicii Seneri 

adesset, dimissis per omnem terram nmitiis oonaentas diem edizit: 
nt si qni post abductionem decem tribamn inSamaria reBedissent, 
ad sollemne sacrum conuenirent. ita frequentissimo conaentu dies 
sacer publica laetitia exactus, longo post interuallo religione legi- 
4tima per Ezechiam restituta. pari deinde industria, qua diuina 5 
curauerat, rem bellicam administrauit, Allophylosque frequentibus 
proeliis contudit: donec ei Sennacherim rex Assyriorum bellum 
intulit, magno cum exerdtu fines eius ingressus, lateque agris 
oastatis nullo obsistente urbis obsidionem urgebat: Ezechias enim 
multitudine inferior, non ausus manum conserere, muris se tue-io 

5 batur. rex Assyrius portis assultans minitari excidium, deditionem 
imperare: Ezechiam frastraDeo confidere, seDei nutu potius arma 
sumpsisse: uictorem omnium gentium, euersorem Samariae effugi 

6 non posse, ni matura deditione sibimet consuluissent. in hoc remm 
statu Ezechias Deo fretus Isaiam prophetam consulit, eiusquei» 
responso edocetur, nihil ex hoste periculi fore, diuinum autem 
auxilium non defuturum. nec multo post Tarraca rex Aethiopum 
regnum Assyriorum inuadit. 

51 Quo nuntio Sennacherim ad sua tuenda conuersus, fremens 
et clamitans uictori sibi uictoriam eripi, bellum omisit, missis adao 
Szechiam litteris cum uerborum contumeliis denuntians, se paulo 
post rebus domi compositis ad excidiumludaeaemature rediturum 

2 sed nihil his Ezechias motus orasse Deum traditur, ne hanc tantam 
hominis insolentiam inultam sineret. ita eadem nocte ai^elus 
castra Assyriorum aggressus multa hominum milia leto dedit. rex 25 
trepidus in oppidum Niniuem confugit ibique a fiUis interfectus 

3 dignum se exitum tulit. per idem tempus Ezechias aeger corpore 
morbo incubuerat. cumque Isaias ei uerbis Domini annuntiasset 

6 IV Reg. 1. n Par. 31. Esai. 36. 13 Esai. 37. 17 IV Reg. 19 
27 IV Reg. 20. Esai. 38. 

3 solenme & 7 sennacherim P (ut eHinLXX ^evvaxrj^eC/i): Seiw 
nacherib &, item infra 9 etechias P (litterae t et z in P persimiles 
sunt) 11 exciduin P 13 stlpsisse P, wt coni Sigoniusi suppressisse h 

15 Esaiam b 16 fore 6: fere P 17 tan*aca (addito in extrema a 
apiee) P: Tirehac b; in LXX estSagaxa 22 domi compositis b: ctl domi 
positis P II reditum P 23 Dominmn b 24 insolenteram P (syUdba ter 
per compendium) 25 loeta P, letho b 26 Niniuen b 27 exitum P et 
Drusius : exitium b 28 esaias hicP\\ aerhis P, wt coni. de Prato : uerbum b 



Chron. 1, 50-52. 53 

tiitae eias finem adesse, flesse rex traditur: ita xv aunos prorogari 
sibi ad uitam meruit. quibns peraetls nouo et uigesimo imperii 4 
aono decessit: regnum Manasse filio reliquit. is a patre multum 
degeneraus relicto Deo culturas Impias exercuit: ob quod in pote- 
5statem Assjriorum traditus malo coactus agnouit errorem, popu* 
lumque adhortatus est ut relictis idolis Deum colerent. nihil sane 
dignum memoria gessit, regnauit autem annos v et l. Amos deinde 5 
filius eius regnum indeptus est, nec ultra biennium eo potitus 
est: patemae impietatis heres, Dei neglegens, suorum insidiis 
10 drcumuentus periit. 

Ad losiam filium imperium deuolutum. is admodum religio- 5S 
sos fuisse traditur summaque cura diuina administrasse, Helchia 
sacerdote usus bene. is cum in templo librum, uerbis Dei scriptum, 2 
repertum a sacerdote legisset, quo contiaebatur Hebraeam gentem 
15 ob crebras impietates et sacrilegia delendam, piis ad Deum pre- 
cibus fletuque iugi imminentem cladem auertit. quod ubi indultum 3 
sibi per Oldam prophetissam comperit, maiore cura, utpote obli- 
gatus diuinis beneficiis, cultum Dei exercuit. igitur uasa onmi^ 
anteriorum regum superstitionibus idolis consecrata, cremauit. 
aonamque eo profani ritus inualuerant, ut soli ac lunae diuinos 
honores darent eisdemque etiam ex metallis sacraria aedificarent. 
quibus losias in puluerem redactis sacei^dotes quoque profanarum4 
aedium interfecit. sed ne sepulchris quidem impiorum pepercit, 
qnod olim praedictum a propheta, impletum animaduersum est. 
9&huius octauo et decimo imperii anno Pascha celebratum. post5 
triennium fere aduersusNechao regem Aegypti, qui bellumAssyriis 
inferebat, in proelium egressus, priusquam inter se acies concur- 
rerent, sagitta ictus est. exque eo uuhiere iu urbem relatus decessit, 
cum regnasset annos unum et uiginti. 

3 n Eeg. 21. 6 IV Reg. 22. 11 IV Reg. 22 sq. 25 II Par. 35. 

2 memnt P 3 Manassae Qiselmus 4 Domuio h \\ impoteBtatem P 
6 Dominam h 7 amos P : Amon h 8 indeptos P : adeptns h 9 Domini 

negligens h 12 Hclchia Ph; in LXX dicitiMr XeMa^ 13 nerbis P: 

uerbi h 17 Oldam Drtmus: Ollam Ph; in LXX est^^Oidtt, in Vuig. 

Holda II ntpote h: ut puta P || oblegatns P 19 idoli P 20 dinnos P 
23 ne pnlchris qoidem P 26 trienninm] cf. de Prato 29 annos I 

ct XXX Vorstiua coll. IV Beg. 22, t 



54 Sulpicii Seueri 

53 loacbas inde filius eius regnum indeptus tribus mensibus tenuit, 
captiuitati ob impietatem destinatus. namque eum Nechao rex 
Aegypti uiactum captumque duxit, nec multo post in uinculis 

2 diem functus est. ludaeis stipendium annuum imperatum, rex eis 
Eliacim arbitrio uictoris datus, qui postea immutato nomine & 
loachim uocitatus est. hic loachae frater, losiae filius fuit, fratri 

8quam patri propior, sacrilegio inuisus Deo. igitur cum regi 
Aegyptio pareret, quippe cui tributum penderet, Nabuchodonosor 
rei Babylonius ludaeam terram occupauit armis et per triennium 
iure beUi uictor possedit. etenim cedente iam rege Aegypti deter- lo 
minatisque inter eos imperii finibus conuenerat ludaeos ad Baby- 

4 lonam pertinere. ita cum loachim, exactis in regno annis undecim, 
filio eiusdem nominis locum fecisset isque regis Babylonii in se 
iram concitasset, Deo nimirum agente, cui constitutum eratludae- 
am gentem captiuitati et intemecioni dare, Nabuchodonosor Hiero- is 
solymam cum exercitu ingressus urbem murosque ac templum 
solo strauit: auri iomensum modum et sacra omamenta uel publica 
uel*privata, puberesque omnes uirilis ac muliebris sexus transtulit, 
relictis, quorum imbecillitas aut aetas fastidio uictoribus fuit. 
quae turba inutilis semitio exercendis colendisque agris, ne incul- 20 

5tum esset solum, deputata. eisdemque tex Sedechias praepositus, 
ademptis uiribus inani tantum umbra regii nominis concessa. sed 

6 loachim tribus mensibus tempus imperii habuit. is cum populo 
Babylonam translatus et in carcerem coniectus: trigesimum post 
annum emissus atque a rege in amicitiam receptus mensaque^s 
et consiliis participatus, non sine solacio depulsae calamitatis 
decessit. 

2 IV Reg. 23. 11 IV Reg. 24. 21 IV Reg. 25. 

1 adeptus h 2 impi^tate P 3 uictum de Fraio coU. Ezech. 19, 
2 sq., item VoncJc 5 Eliachim Ph, em. de Prato 6 Joachis Ph, 
em. Vorstitis cf. II, 1, 2 (Joacim SigowM) || ioachae frater iosiae fiUus P, 
u* eoni. Dnmus: Joachae fratris Josiae f.h 9 babilonius P 11 ba- 
bilbnam P 12 Joachis P&, item infra u. 23. 13 eiusdem nominis] cf de 
Prato 15 intemetioni P \\ hiemsolimam P 17 uel— uel] sic P, non 
et — et, ut ait de Prato 18 mulieris P 20 agris h: om. P, fort. exer- 
cendis agris colendisque || incultu P 21 Sedecias Brusius cum LXX 
Zedexfag 24 babiloham P \\ coniectus est ^ I| tricesimum septimum 
Sigonius, cf IV Beg. 25, 27 26 solatio Ph 



Chron. I, 53—54. 55 

Interea Sedechias rex torbae inutilis, qaamquam sine uiribus, S4 
iiifido ingenio et Dei immemor, qui non intellegeret captiuitatem 
ob delicta gentis illatam, postremis denique malis debitus, regis 
ammum offendit. ita ei post nouem annos Nabuchodonosor bellum 
sintolit, compulsumque intra muros confugere triennio obsedit. 
qua tempestate Hieremiam prophetam, qul iam saepius imminere 2 
urbi captiuitatem pronuntiauerat, consulit, si quid spei forsitan 
superesset. sed ille caelestis irae non ignarus, eadem saepius 
interrogatus, respondit, ipsi regi specialem poenam denuntians. 
10 tom uero Sedechias in iram excitatus trudi prophetam in carcerem 3 
iubet: moxque eum crudelis facti piguit, sed obsistentibus ludae- 
onmi principibus , quibus iam inde a principio moris fuerat bonos 
premere, absoluere innocentem non ausus. isdem oogentibus in4 
lacmn inmensi profundi caenoque ac sordibus atque ex eo exitiabiU 
15 foetore horridum demissus est, ut ne simplici quidem morte exspi- 
laret. sed rex licet impius, aliquanto tamen sacerdotibus mitior, educi 
prophetam de lacu et carceris custodiae reddi iubet. interea obses- 5 
sos uis hostium et penuria urgebat, consumptisque omnibus, quae 
mandi poterant, fames inualuerat: ita defessis inedia defensoribus 
looppidum captum incensumque. rex, ut propheta dixerat, effossis 
oculis Babylonam translatus, Hieremias misericordia hostili car- 
cere exemptus. cum eum Nabuzardan, princeps regius, captiuume 
cum ceteris duceret, delata sibi optione ab eo, utrum in solo patrio 
deserto desolatoque subsistere an secum abire in summis honoribus 
asuellet, residere in patria maluit. Nabuchodonosor abducto populo, 7 
residuis quos belli conditio uel praedae fastidium reHnqui a uicto- 
ribus fecerat, Godoliam eiusdem gentis praeposuit absque ullo 
insigni regio aut imperii nomine, quia praeesse paucis et calami- 
tosis nulla dignitas erat. 

10 Jer. 37 sqq. 13 IV Reg. 25. H Par. 36. 

4 nouem 6: .nn. P, cf, IV Eeg. 25, 1. 6 Jeremiam h \\ quiaam 
saepins P 7 consuluit mcUehat de PrcUo 10 carcere P 13 non est 
ansns b \\ hisdem P 14 coenoque h 16 principibus mitior Vorstma 
coni. 19 famis P 21 babilonam P 22 Nabuzardan Pl) : Nebuzardan 
aliquot editt. posteriores 26 uel] sic P, non et, ut ait de Prato \\ relin- 
qui P, ut coni, Gfiselinus et Sigonius: reliqui b 28 praeesse] praeee P 
(pro praegS) 29 erat. explicit sackobv chkonicoby libeb pbimys. 

IKCIPIT 8ECVin)VS . LEGE FELICITEB . P . 



56 Sulpicii Seueri 



CHBONICOBVM 

LIBEE SECVNDVS. 

1 Captiuitatis tempora prophetarum uaticiniis atque actibns 
illnstrata smit, maximeque Danielis egregia ad consemandam 
legem perseuerantia et in absolutione Susannae diuino consilio 

2 ceterisque ab eo gestis, quae iam ordine persequemur. hic sub rege 
loachim captus deductusque Babylonam paruus admodum puer: 5 
postea ob elegantiam uultus inter ministros regios assumptus, 

3unaque cum eo Annanias, Misael et Azarias. sed cum eos rex 
delicatioribus cibis curari praecepisset idque Asphanae eunudio 
negotii dedisset, Daniel patemarum traditionum memor, ne ex 
mensa regis gentilium cibis participaret, poposcit ab eunucho, utio 

4 leguminibus tantum uterentur. causante Asphane, ne dissimulatum 
imperium regis consecutura macies proderet, Daniel Deo firetus 
poUicetur maioris decoris sibi uultus ex leguminibus quam ex 
cibis regiis fore. fidesque dictis affuit, ita ut minime eorum uultus 
comparabiles haberentur, qui imperialibus impendiis procuraban- is 
tur. igitur a rege in honorem et gratiam adhibiti prudentia et 

7 Dan. 1. 

2 egregiam — perseuerantiam P, em. de Pr<sto (Maxime itaqne Da- 
nielis egregiam ad c. 1. persenerantiam, et in absolutionem S. diuino 
consilio, caeteraque ab eo gesta ordine persequemur b) 3 absolutione P, 
em. Hofmeister et de Prato \\ sussanne P 4 quae iam ordine scripsi: quae 
in ordine P 5 Joacim Sigonim \\ babalonam P 6 eligantiam P 

7 Ananias h, item infra c. 3 8 delicatoribus P \\ asphane eununcho P 
9 patriarum 8igoiniu8, <st u. II, 12, 6 \\ memo. ne P 11 uescerentur 
Sigonim \\ asphanen P 13 maius P 16 in honorem et gratiam no8i 
in honore et gratiS {sed gratia ex gratiS ramra factum) P, in honore et 
gratia h 



Chroa II, 1—2. 57 

disciplina breui onmibus regis proximis antelati. per idem tempus 5 
Snsaima, cuidam loachi nupta, spectatae femina pulchritudinis, 
a duobus presbyteris appetita, cum impudicis non adquieuisset, 
falso crimine incessitur, isdem presbyteris deferentibus, in remotis 
s locis adulescentem cum ea deprehensum, sed illum iuuenili alacri- 
tate senum manus efiFagisse. ita presbyteris fides habita: iudicio 
I>opnli Susamia danmatur. quae cum secundum legem ad suppli- 6 
dnm duceretur, Daniel, tum annos natus xn, increpitis ludaeis, 
cur innocenter morti dedissent , reduci eam in iudicium causam- 
loque denuo audiri postulat. enimuero multitudo ludaeorum, quae7 
tum aderat, non sine Deo existimans puerum contemptae aetatulae 
in hanc constantiam prorupisse, fauore accoiomodato in consilium 
reuertitur. initur denuo iudicium: Danielo, ut inter maiores natus 
resideret, delatum. igitur separari accusatores iubet: unumquem- 
»qne ex eis interrogat, sub cuius generis arbore adulteram depre- 
hendisset. ex uarietate responsi falsitas deprehensa: Susanna abso- 
luta, presbyteri, qui innocentipericulum creauerant, capite damnati, 

Ea tempestate Nabuchodonosor somnium uidit , mysterio futu- 1 
rorum mirabile. cuius interpretationem cum per se non posset euol- 
souere, ascitis ad interpretandum Clialdaeis quique magicis artibus 
extisque hostiarum scire occulta et fatura praecinere uidebantur, 
moi ueritus, ne more hominum non uera, sed placita regi ex som- 
nio coniectarent, uisa subprimit poscitque ab eis, ut, si uera in iis 
diuinatio esset, somnium ipsum sibi dicerent: tum demum inter- 
sspretationi eorum crediturum, si prius enuntiando somnium artis 
periculum fecissent. illi uero tautam molem abnuentes, non esse2 
id humanae opis confitebantur. rex motus, cur falsa diuinandi 
professione homines erroribus illuderent, cum astricti praesenti 
negotio nihil scire se confiterentur: ita edicto regis in eos auimad- 

18 Dan. 2. 

1 tempus stis | snssanna P 2 euidam de Fratoi quaedamP || Joa- 
cMm h, Joacim Brusius 3 presbiteris F etsic deinceps 4 hisdem P 
5 dephensxls P 7 snssanna dampnator P 9 innocenter P: inno- 
eemtem edd. \\ ledxjLci scripsi: reduce P, reducere & 13 Danieli b, item 
p. 58, 2 14 unnmqaemque de Prato: unumque Ph 17 dampnati P 
18 misterio P 20 quique Drusim: qui P6, ef. Dan. 2, 2 et 2, 10 

22 ueritur P 23 poscitque nos: poposcitque P6 || in his P6 27 cur 
P: quod h 



58 Snlpicii Seueri 

Suersum palamque omnes huius artis interficiebantnr. qnod ubi 
Danielo compertnm, regis proximnm appellat: ennntiationem 

4 sonmii interpretationemque eius pollicetur. res ad regem defertnr : 
Daniel arcessitur. iam reuelato sibi per Deum mysterio uisa regis 
refert absoluitque. sed res postulat, uti regis somnium et inter- * 

5 pretationem prophetae et consequentium fidem exponamus. uiderat 
rei per soporem imaginem capite aureo, pectore brachiisque 
argenteis, uentre et femoribus aereis, cruribus ferreis, quae in 
pedes ^r^im ferreos, partim fictiles desinebat: sed ferrum atque 
testum inter se conftisum coire non poterat. ad eitremum ima- lo 
ginem lapis sine manibus abscissus proterebat, redactaque omnia 
in puluerem uento ablata. 

3 Igitur secundum prophetae interpretationem imago uisa figu- 
2ram mundi gerit. caput aureum Chaldaeorum imperium est, 
3 siqnidem id primum et opulentissimum fuisse accepimus. pectus is 

et brachia argentea secundum regnum annuntiant: Cyrus enim 

4uictis Chaldaeis atque Medis imperlum ad Persas contulit. in 

uentre aereo tertium regnum portendi pronuntiatur, atque imple- 

tum uidemus, siquidem Alexander ereptum Persis imperiumMace- 

5 doniae uindicauit. crura ferrea imperium quartum, idque Eomanum ao 
intellegitur, omnibus ante regnis ualidissimum. pedes uero partim 
ferrei, partim fictiles diuidendum esse Bomanum regnum, ita ut 
numquam inter se cogat, praefigurant: quod aeque impletum est, 
siquidem cum non ab uno imperatore, sed etiam a pluribus semper- 
que inter se armis aut studiis dissentientibus res Komana admini- m 

6 stretur. denique commisceri testum atque ferrum numquam inter 
se coeunte materie commixtiones humani generis futurae a se in- 
uicem dissidentes significantur, siquidem Komanum solum ab 
exteris gentibus aut rebellibus occupatum aut dedentibus se per 



2 Danieli h 4 accersitur b \\ per Dominum 6 5 refert de PrcUo 
(idem regi scribens): refertur P (uisio regis refertur solutioque 6) 7 pec- 
tore addendum esse uidit Dru»ii4S, cf. u. 15 et Dan. 2, 82. 9 par- 
tim hi om. P 10 se addidit Giselinw; confasum inter se Vorstius 

11 abscisus P 18 atque P: idque h 24 siquidem iam non . . ad- 
ministratur h || fort. sed iam a^ pluribus 26 denique quod commis- 
centnr Bernays p. 28 not. 48 27 coeunte materia Berna/ys, coeuntS 
materidP 29 rebelli P || seperpacis speciem Sigonius: semper pacis 
spedS P 



Chron. II, 2—4. 59 

pads spedeiQ traditum co&stet, exercitibusque nostris, urbibus 
atque prouinciis permixtas barbaras natioues, et praecipue ludaeos, 
inter nos degere nec tamen in mores nostros transire uideamus. 
atqne haec esse postrema prophetae annuntiant. in lapide uero sine 7 
5 manibus absdsso, qui aurum, argentum, aes, ferrum testumque 
Goniminuit, Christi figura est. is enim non conditione humana 
editus, siquidem non ex uoluntate uiri, sed ex Deo natus est, 
mmidum istum, in quo sunt r^na terrarum, in nihilum rediget 
regnmnque aliud incorruptum atque perpetuum, id est futurum 
' 10 saeculum, quod sanctis paratum est, confiimabit. de quo uno adhuc 8 
quorumdam fides in ambiguo est, non credentium de futuris, cum 
de praeteritis conuincantur. igitur Daniel multis a rege muneribus 
donatus, praefectus Babyloniae atque onmi imperio, in summis 
honoribus habebatur. eius suffiragio Annanias, Azarias et Misael 
uadsummam aeque dignitatem et potestatem prouecti. eodem fere9 
tempore praedara Ezechielis prophetia extitit, reuelato ei futu- 
rormn et resurrectionis mysterio. extat liber magni operis et cum 
cura legendus. 
At in ludaea, cui post excidium Hierosolymae Godoliam4 
aopraepositum supra memorauimus, aegre ferentes ludaei principem 
sibi ex stirpe non regia arbitrio uictoris datum, Ismael quodam 
duce et concitatore nefandae coniurationis, dispositis eum in con- 
uiuio insidiis peremerunt. at hi, qui extra noxiam fuerant, ultum2 
ire fadnus cupientes propere aduersum Ismael arma capiunt. sed 
»fd iUe cognouit exitium sibi imminere, reUcto exercitu, quem con- 
kaxerat, non amplius odo comitantibus ad Ammonitas confugit. 
igitur populum uniuersum metus peruaserat, ne paucorum scelus 3 
omnium exitio rex Babylonius ultum iret: nam praeter Grodoliam 

15 Dan. 2. 19 IV Reg. 25. 23 Jer. 40 sq. 

2 et praecipue Jndaeos corruptum censet Bernays l. c. 4 postrema 
P: postrema tempora b \\ propheta (sc. Daniel) amiuntiat de Prato 5 ab- 
sciso P II aes scripsi: .es. (sic) P, et 6; cf. Ban. 2, 35 (eapro aes codex 
etiam II, 8, 5 hahet) 6 figuram esse h 8 redigit P, em. Giselinus 

11 credentium de Prato: credendum P 13 donatus P, ut coni. 
VoncJc: donatur b 14 misahel P 16 hiezechieKs P 20 Judaei qui- 
dam malehat de Prato 21 extirpeP || non b: om. P 22 concentore P 

25 ut ille nos: ille P, ille quia b 26 vni nos: om. P, quam octo b; 
cf. Jerem. 41, 15 28 babyllonius P 



60 Sulpicii Seueri 

4 multos ex Chaldaeis cnm eo interfeceraiLt. itaque consilium ineuat 
fugiendi in Aegyptui^, sed prius Hieremiam frequentes adeunt, 

5 sciscitantes diuinum responsum. at ille uerbisDei uniuersos hortari, 
in solo patrio manerent: si id fecissent, Dei praesidio tuendos 
nuUumque a Babyloniis pehculum fore: sin Aegyptum peterent, » 

6 omnes ibi ferro ac fame diuersoque mortis genere perituios. sed 
plebs assueto malo insolens parendi salubribus consiliis et diuino 
imperio profecta in Aegyptum. quid de ea postea actum, sacris 
litteris siletur: nobis nihil compertum. 

i Hoc tractu temporum Nabuchodonosor elatus rebus secun-io 
dis statuam sibi auream immensae magnitudinis posuit adorari- 

2que eam ut sacram effigiem praecepit. quod cum certatim ab 
omnibus, deprauatis adulatione omnium animis, fieret, Annanias, 
Azarias et Misael profano officio abstinuerunt , non ignorantes ho- 
norem hunc soli Deo debitum. igitur rei ex edicto regis constituun- 1* 
tur, propositaque eis conditio poenarum, ardens caminus, ut prae- 
senti metu adorare statuam cogerentur. uerum illi deuorari igni- 

3 bus quam piaculum committere maluerunt. itaqueuincti compedi- 
bus in medias flanmias coniciuntur. sed ministros infandi operis, 
dum promptius damnatos in ignem propellunt, flamma absorbuit: m 
Hebraeos—mirum dictu et incredibile non uisentibus— ignis non 
attigit, cum a spectantibus deambulantes in camino psalmum Deo 
dicere cemerentur, uisusque cum his inter ignes quartus specie 
angeli, quem Nabuchodonosor propius intuitus filium Dei se uidisse 

4 confessus est. tum rex haud dubius diuinam in re praesenti fuisse 35 
uirtutem, missis per omne regnum suum edictis facti miraculum 

Sprouulgauit, confessus soli Deo honorem deferendum. nec multo 
post obiecto sibi somnio, mox uoce etiam caelo emissa admonitus, 
potestate regiaabiecta atque ab omniconuersationehumana remo- 
tus, herbis tantum uitam sustinens, egisse paenitentiam traditur: so 
seruatum ei nutu Dei imperium, donec impleto tempore, agnito 
demum Deo, post vii annos et regno et statui pristino restitutus 

2 Jer. 43. 6 Jer. 44. 10 Dan. 3. 27 Dan. 4. 

3 scisscitantes P 8 profecta est b 14 misahel P 16 pr^po- 
sitaque .P 18 compedibus Drusius: pedibus P&, cf. I, 28, 3 22 cum 
aspectantibus edd, pleraeque 23 inter ignem h 28 post rex obiecto & 

31 seruatumque cmi. de Pr(xto 



Chron. U, 4-6. 61 

est. hic post denictnin, ut supra diximus, Sedechiam, quem capti- S 
uum Babylonam transtulit, regnasse traditur annos vi et xx, 
quamquam id non in sacra historia scriptum inuenerim. sed forte 7 
aecidit, ut dum multa euoluerem, annotationem hanc iam inter- 

5 polato per aetatem libello sine auctoris nomine reperirem, in quo 
regum Babyloniorum tempora continebantur : quam praetereundam 
non putaui, siquidem et Chronicis consentiret, et ita illius nobis 
ratio quadraret, ut per ordinem regum, quorum tempora contine* 
bat, usque in primum Cyri regis annum, lxx annos — tot enim 

10 per sacram historiam a captiuitate usque ad Gyrum fuisse refe- 
runtur — impleret. 

Post Nabuchodonosor filius eius regnum indeptus, quemin^ 
Chronicis Euilmarodac fuisse uocitatum repperi. hic duodecimo 
imperii anno diem functus, fratri minori, qui Balthasar dictus 

is est, locum fecit. is cum quarto et decimo anno publicum epulum 2 
principibus ac praefectis suis daret, sacra uasa, quae per Nabu- 
chodonosor de templo Hierosolymae ablata nec in regales usus 
usnrpata, sed recondita in thesauris habebantur, proferri impe- 
rauit. cumque his per luxum ac licentiam regalis conuiuii promi- a 

soscue onmes uirilis ac muliebris sexus, uxores concubinaeque eius 
uterentur, subito rex in pariete conspicatur digitos scribentes 
cemebanturque in uersum ductae literae: sed qui posset scripta 
legere, non reperiebatur. igitur rex perterritus magos et Chaldaeos 4 
aduocat. quibus mussantibus nec quicquam respondentibus, regina 

ssregem admonet, esse quendamHebraeumDaniel nomine, qui olim 
Nabuchodonosor occulti mysterii sonmiumreuelasset, iam tum ob 
illustrem sapientiam sunmiis honoribus donatum. itaque accitus 5 
perlegit interpretatusque, ob delictum regis, qui sacra Deo vasa 
temerasset, ipsi exitium imminere regnumque eiusMedis acPersis 

12 IV Reg. 25. 15 Dan. 5. 

2 babillonik P, Babylonem h 4 hanc in interpolato Giselinus 5 rep- 

perirem F 6 regnum babilloniornm P 7 consentirent F, em. de Prato 

12 regnnm est adeptus b 13 £uilmarodacP6: Euilmarodach Drusius 

14 Balsasar Brusius 15 Is cum h: cum P 17 hierolimae P 

II nec P: &ch 19 cnmq. P: cum h 20 omnes P, ut coni. Sigonius: 

omnis h 21 conspicatur P (non conspicatns est): conspicit b 22 pos- 

sit P 23 repperiebatur P 24 mussitantibus b.atcf. I, 43, 7 27 ac- 

dtus Daniel h 



62 Sulpicii Seueri 

6 datum. quod mox consecntum est. nam eadem nocte Balthasar 
interiit, regnum eius Darius natione Medus occupauit: Danielum 
illustri opinione compertum uniuerso imperio praeposuit, secutus 
superiorum regum iudicium. nam et Nabuchodonosor eum regno 
praefecerat et Balthasar ueste purpurea et torque aureo donatum ^ 
tertium regni principem constituerat. 

7 Igitur hi, qui una cum eo rerum potentes erant, exagitati 
inuidia, quod eis alienigena captiuae gentis fuisset aequatus, regem 
deprauatum adulatione compellunt, ut sibi diebus proximis xxx 
diuini honores darentur, neque cuiquam liceret Deum nisi regem lo 
precari. facile id Dario persuasum, stultitia regum onmium, qni 

2 sibi diuina uindicant. igitur Daniel non rudis neque inscius, Deo 
preces, non homini deferendas, reus constituitur edicto r^s non 
paruisse. multumque abnuente Dario, cui carus acceptusque sem- 

3per fuerat, principes peruicere, ut in lacum demitteretur. sedis 
obiecto bestiis nullum periculum fuit. quod cum rex comperisset, 
accusatores deputari leonibus praecepit: qui non simili exemplo 
perfimcti sunt: nam continuo deuorati ferarum famem expleue- 

4runt. Daniel clarus ante clarior haberi: rex antiquato edicto suo 
nouum proposuit, relictis erroribus ac superstitionibus Deum Da- ao 

5 nielis colendum. extant etiam uisiones eius, quibus consequentium 
saeculorum ordinem reuelauit, annorum etiam numerum comple- 
lus, intra quem Christum, sicut factum est, descensurum ad terras 

6 pronuntiauit uenturumque Antichristum manifeste exposuit. quod 
si qui studiosior erit, rectius ibi quaesitum reperiet: nobis propo-» 
situm est rerum tantum ordinem contexere. Darius duodeuiginti 
annosregnassetraditur: quatempestateAstyagesMedis imperabat. 

8 Hunc Cyrus, ex filia nepos eius, regno expulit, Persarum 
usus armis: unde summa imperii ad Persas translata est. Baby- 

glonii quoque in potestatem ditionemque eius con(;essere. igiturao 

21 Dan. 7-10. 28 Esra 1. Jer. 25. n Par. 36. 

2 regmnnque b \\ Danielem h 8 inuidia Criselinm: iniud^a P, in 

Judaea & 9 compellant mcUebat dePrato coll Seueri dial. 2, 6 10 deum 

P, ut coniecit de Prato: Dominum b 11 id olario P 18 feram P 

19 haberi P : haberi coepit b \\ aritiquato P 24 anticristum P 

25 si quis b 26 duo de xx P 27 astyagis P 30 potestatem et 

ditionemq. P 



Chron. U, 6—9. 63 

mitio regni, propositis publice edictis, dat potestatem ludaeis in 
solam patriuin redeundi, sacra etiam uasa, quae Nabuchodonosor 
de templo Hierosolymae abstulerat, reddidit. itaque pauci tum 
in ludaeam regressi: ceteris redeundi animus an facultas defuerit 

spamm comperimus. erat ea tempestate apud Babylonios Beli anti- 3 
quissiDii regis, cuius etiam Yirgilius meminit, ex sere simulacrum, 
quod superstitione hominum consecratum Cyrus quoque adorare 
erat solitus, antistitum eius dolo illusus, qui uesci ef&giem illam 
atque potare afbmabant, cum diumam pensitationem, quae idolo 

loinferebatur, clam ipsi absumerent. igitur Cyrus cumDanielo fami- 4 
liariter uteretur, quaerit ab eo, cur simulacrum non adoraret, 
cum manifestum uiuentis Dei esset indicium, absumentis ea, quae 
inferebantur. Daniel ridens hominis errorem negare id posse fieri, 5 
ut aes illud, id est bruta materies , cibo uteretur aut potu. acciri 

uergo rex sacerdotes iubet (nam fere ad septuaginta erant) adhibi- 
toque eos terrore increpitat, quis inpensa consumeret, cum Daniel 
oir prudentia insignis minime id ab insensibUi simulacro posse 
fieri contenderet. tum illi confisiparatodolo suetainferri et obsig- 6 
nari a rege templum deposcunt, uti, nisi omnia postero die ab- 

Msumpta deprehenderentur, morte poenas persoluerent, dum eadem 
oonditio Danielo maneret. itaque signo regis templum obsignatur, 7 
cum prius Daniel sacerdotibus insciis pauimentum cinere asper- 
sisset, ut introeuntium occultos aditus uestigia proderent. igitur 
postero die rex templum ingressus animaduertit absumpta, quae 

>Mdolo apponi iusserat. tumDaniel occultamfraudem uestigiis pro- 8 
dentibus reserat, sacerdotes cum uxoribus et filiis, subfosso fora^ 
iiune ingressos, ea quae idolo apposita fuerant deuorasse. ita 
omnes iussu r^s interfecti, templum ac simulacrum Danieh in 
potestatem datum atque arbitrio eius dirutum. 

» Interea ludaei, quos ex permissu Cyri in patriam regressos 9 
supra memorauimus, urbem ac templum restituere aggressi, ut 

6 Aen. I, 729. 30 H Par. 36. 

i defuerat P 5 Beli b : beUa P 6 cuius — meminit Sigonio glossema 
^idehatur 10 Daniele b 14 ut | ut es illud P \\ accyri P, accersi b 

18 sueta P: om. b; aliquid deease recte Vorstii4S senserat \\ inferri P 
«* ymtius: inferre b 21 Danieli b 23 ues tia P 28 Danielo 
<>w. P, Danieli b 31 restuere P 



34 Sulpicii Seueri 

panci atqae inope^ pamm proficiebant, donec centegdmo fere anno, 
Artaxerse rege Persis imperitante, per eos, qni locis praeerant, ab 

2 aedificando deterriti: etenim tum Syria atque omnis ladaea sub 
Persamm imperio per magistratos ac praesides regebator. igitur 
his consilium foit regi Artaxersi scribere, non oportere Iudaeis 5 
restituendae urbis suae copiam dari, ne pro contumaci ingenio 
resumptis uiribus, aliis gentibus imperare soliti, non paterentur 

3 sub aUeno imperio degere. ita comprobato a rege praesidum con- 
silio prohibita urbis aedificatio usque in secundum Darii regis 
annum dilata est. sed boc tractu temporum, qui reges Persisio 
imperauerint, inseremus, quo facilius annorum series in ordinem 

4contexta prodatur. postDariumMedum, quem duodeuiginti annos 
regnasse significauimus, Cyrus uno et triginta annis rerum potitns 
est. ScytMs bellum inferens in proelio cecidit, secundo anno post- 

5 quam Tarquinius Superbus Bomae regnare coeperat. Gyro Gam- is 
byses filius eius successit: regnauit annos vmi. hic cum Aegy- 
ptum atque Aethiopiam beUo premeret et subegisset uictorque in 
Persas reuerteretur, casu se ipse uuhierauit ex eoque ictu periit. 

6 post huius mortem magi duo fratres, natione Medi, menses viiPer- 
sarum regnum optinuerunt. ad hos interficiendos septem nobilis- ao 
simiPersaeconiurauerunt, quorum princeps fuit DariusHystaspis 
filius, natus ex fratre patruele Cyri, omniumque consensu regnnm 

7ei delatum: regnauit annos vi et xxx. hic ante quadriennium 
quam decederet, apud Marathonam pugnauit, celeberrimo Graecis 
Bomanisque historiis proelio. id gestum post Bomam conditamas 
anno fere ducentesimo et sexagesimo, Macerino et Augurino con- 
sulibus, abhuic annos, si tamen inuestigatioBomanorum consulum 
non fefeUit, dccc lxxx et viu: omne enim tempus in Stiliconem 

8 consulem direxi. post Darium Xerses fdit, isque uno et xx annis 

2 Esi^ 3. 8 Esra 6. 

2 Artaiene h, et sic semper in hoc nomine 3 sunt deterriti b 
4 regebatur h : agebatur P, an ex agebat .^ cf. ad I, 30, 1 9 et usque 

mdlebat de Prato 12 contezt^ P 13 sigmficamus P || untl et xxx 

aonis P 15 ceperat P 16 regnauitque h 18 ipse P: ipsum b 
21 hjstaspi P 24 Marathona maiebat de Frato 26 macherino P, 

em. de Prato 28 omnS P || stilliconem P 29 exerses P, Xenes b 

et 9ic deinceps || unum et xx annos b 



Chron. II, 9-^10. 65 

regnasse traditur: quamquam in plerisque exemplaribus xx et v 
annos imperii eius fuisse repperi. huic successit Artaxerses, cuius 
sapra memiuimus. hic cum inhiberi aedificationem urbis ludaeae 9 
templique iussisset, suspensum opus usque in secundum Darii 
sr^s annum pependit. sed ut usque ad eunoi temporum ordo co- 
nexus sit, Artaxerses regnauit annis uno et xl, Xerses duobus 
mensibus. postque eum Sucdianus vii mensibus fuit. 

Darius deinde, sub quo tempium est restitutum, regnumld 

adeptus est, cui Ochus tum nomen erat. hic cum ex Hebraeis tres 

loadolescentes spectatae fidei corporis custodes haberet unusque ex 

his prudentiae documento admirationem regis in se conuertisset, 

delata sibi optione petendi, si quid animo concepisset, ingemiscens 

patriae ruinis copiam restituendae urbis poposcit meruitque a 

rege, ut subregulis ac praesidibus imperaret, aediflcationem sacrae 

isaedis praebitis impendiis maturarent. ita templum quadriennio2 

consummatum, sexto post anno quam Darius regnare coeperat, 

idque ludaeis satis uisum: et quia magnae molis erat urbem 

restituere, diffisi uiribus opus multi laboris incipere non ausi 

templo continebantur. per idem tempus Esdras scriba legis post 3 

wxx fere annos quam templum fuerat consummatum, defuncto iam 

Dario, qui unum de uiginti annos rerum fuerat potitus, permissu 

Artaxersis secundi, non illius, qui inter duos Xerses fuit, sed 

huius, qui Dario Ocho successerat, Babylonia profectus multique 

eum secuti Hierosolymam peruexere uasa diuersi operis et dona, 

K quae rex templo Dei miserat, cum xn Leuitis: uix enim hic nu- 4 

merus ex illa tribu repertus traditur. is cum deprehendisset lu- 

daeos gentilium conubiis permixtos, multis increpitos renuntiare 

12 Esra 6. 23 Esra 7 sq. 26 Esra 9 sq. 

3 meminimns P: mentionem fecimus 6 6 annis uno nos: annos untl P 
7 Sucdianus] uulgo Sogdianus 9 ademptus P 11 docimento ammi- 
rationem P 12 concupisset malebat de Prato 14 imperaret ut b 
16 ceperat P 21 unu de .xx. annos P: unum de xx annis 6 (undeuiginti 
de Prato) 22 artanerses P 23 dario cho P || multique eum secuti 
Hierosolymam peruexere uasa diuersi operis seripsi : multisque eum secuti 
hierosolimam peruenere uasa diucrsi operis P, multisque eum sequutis, 
Hierosoljmam peruenere. Vasa quoquc diuersi operis 6 27 cocconubiis P, 
connubiis edd, 

6 



g4 Sulpieii Seneri 

panci atque inope£[ parum proficiebant, donec centesimo fere anno, 
Artaxerse rege Persis imperitante, per eos, qui locis praeerant, ab 

2 aedificando deterriti: etenim tum Syria atque onmis ludaea sub 
Persarum imperio per magistratus ac praesides regebatur. igitnr 
his consilium fuit regi Artaxersi scribere, non oportere ludaeis 5 
restituendae urbis suae copiam dari, ne pro contumaci mgenio 
resumptis uiribus, aliis gentibus imperare soliti, non paterentur 

3 sub alieno imperio degere. ita comprobato a rege praesidum con- 
silio prohibita urbis aedificatio usque in secundum Darii rcgis 
annum dilata est. sed hoc tractu temporum, qui reges Persisio 
imperauerint, inseremus, quo facilius annorum series in ordinem 

4contexta prodatur. postDariumMedum, quem duodeuiginti annos 
regnasse significauimus, Cyrus uno et triginta annisrerum potitus 
est. Scythis bellum inferens in proelio cecidit, secundo anno post- 

5 quam Tarquinius Superbus Eomae regnare coeperat. Cyro Cam- 15 
byses filius eius successit: regnauit annos viiii. hic cum Aegy- 
ptum atque Aethiopiam bello premeret et subegisset uictorque in 
Persas reuerteretur, casu se ipse uuhierauit ex eoque ictu periit. 

6 post huius mortem magi duo fratres, natione Medi, menses viiPer- 
sarum regnum optinuerunt. ad hos interfidendos septem nobilis-ao 
simiPersaeconiurauerunt, quorum princeps fuit DariusHystaspis 
filius, natus ex fratre patruele Cyri, omniumque consensu regnum 

7ei delatum: regnauit annos vi et xxx. hic ante quadriennium 
quam decederet, apud Marathonam pugnauit, celeberrimo Graecis 
Bomanisque historiis proelio. id gestum post Bomam conditamss 
anno fere ducentesimo et sexagesimo, Macerino et Augurino con- 
sulibus, abhinc annos, si tamen inuestigatioBomanorum consulum 
non fefeUit, dccc lxxx et vni: omne enim tempus inStiliconem 

8 consulem direxi. post Darium Xerses fuit, isque uno et xx annis 

2 Esra 3. 8 Esra 6. 

2 Artaierxe 6, et sic semper in hoc nomine 3 sunt deterriti b 
4 regebatur 6 : agebatur P, an ex agebat .^ cf. ad I, 30, 1 9 et usque 

mtdebat de Prato 12 contexta P 13 significamus P || unu et xxx 

annis P 15 ceperat P 16 regnauitque 6 18 ipse P: ipsum b 
21 hystaspi P 24 Marathona maiebat de Prato 26 macherino P, 

em. de Prato 28 omn^ P || stilliconem P 29 exerses P, Xerxes b 

et 9ic deinceps || unum et xx annos b 



Chron. II, 9-^10. 65 

regnasse traditur: quamquam in plerisque exemplaribus xx et v 
annos imperii eius fuisse repperi. huic successit Artaxerses, cuius 
supra memiuimus. hic cum inhiberi aedificationem urbis ludaeae 9 
templique iussisset, suspensum opus usque in secundum Darii 
sregis annum pependit. sed ut usque ad eunfi temporum ordo co- 
nexus sit, Artaxerses regnauit annis uno et xl, Xerses duobus 
mensibus. postque eum Sucdianus vii mensibus fuit. 

Darius deinde, sub quo tempium est restitutum, regnumld 

adeptus est, cui Ochus tum nomen erat. hic cum ex Hebraeis tres 

loadolescentes spectatae fidei corporis custodes haberet unusque ex 

his prudentiae documento admirationem regis in se conuertisset, 

delata sibi optione petendi, si quid animo concepisset, ingemiscens 

patriae ruinis copiam restituendae urbis poposcit meruitque a 

rege, ut subregulis ac praesidibus imperaret, aedificationem sacrae 

isaedis praebitis impendiis maturarent. ita templum quadriennio2 

consunamatum, sexto post anno quam Darius regnare coeperat, 

idque ludaeis satis uisum: et quia magnae molis erat urbem 

restituere, diffisi uiribus opus multi laboris incipere non ausi 

templo continebantur. per idem tempus Esdras scriba legis post 3 

wxx fere annos quam templum fuerat consummatum, defuncto iam 

Dario, qui unum de uiginti annos rerum fuerat potitus, permissu 

Artaxersis secundi, non illius, qui inter duos Xerses fuit, sed 

huius , qui Dario Ocho successerat , Babylonia profectus multique 

eum secuti Hierosolymam peruexere uasa diuersi operis et dona, 

M quae rex templo Dei miserat, cum xii Leuitis : uix enim hic nu- 4 

merus ex illa tribu repertus traditur. is cum deprehendisset lu- 

daeos gentilium conubiis permixtos, multis increpitos renuntiare 

12 Esra 6. 23 Esra 7 sq. 26 Esra 9 sq. 

3 meminimns P: mentionem fecimus b 6 annis uno nos: annos nntl P 
7 Sucdianns] uulgo Sogdianus 9 ademptus P 11 docimento ammi- 
rationem P 12 concupisset malebat de Prato 14 imperaret ut h 
16 ceperat P 21 unu de .xx. annos P: unum de xx annis h (undeuiginti 
de Prato) 22 artarxerses P 23 dario cho P || multique eum secuti 
Hierosolymam peruexere uasa diuersi operis scripsi : multisque eum secuti 
hierosolimam peruenere uasa diuersi operis P, multisque eum sequutis, 
Hierosoljmam peruenere. Vasa quoquc diuersi operis 6 27 cocconubiis P> 
connubiis edd. 

5 



QQ Sulpicii Seneri 

istiusmodi matriBKmiis ac filiog ex Ms susoeptos extradi iubet, 
omnesque dicto paraere. pui^atus populus ueteris legis ritu agdbat. 

5 cetemm Esdram nihil eruper refieienda urbe egisse comperio, crecto 
potiorem curam ratus plebem corrnptis moribus reformare. 

11 Erat ea tempegrtate apud Babyloniam Neemias minister s 
regius, gente ludaeus, Artaxersi merito obsequiorum carissimus. 

2 is ludaeos percontatus, quis patemae urbis status esset, ubi com- 
perit in isdem ruims iacere patriam, totis sensibus conturbatus 
cum gemitu multisque lacrimis orasse ad Deum traditur, delicta 

dgentis suae reputans, misericordiam diuinam efflagitans. igiturio 
cum eum rex inter epulas maestum extra solitum animaduer- 
tisset, poposcit ab eo causam dolorum ut exponeret. tum ille 
aduersa gentis suae et ruinam ciuitatis d^ere, quae iam per annos 
fere ducentos et quinquaginta solo strata, malorum testimonium, 
spectaculum inimicis praeberet: daret sibi eundi et restituendae is 

4eius potestatem. paruit rex piis precibus, statimque eum cum 
praesidio equitum, quo tutius iter ageret, dimisit, datis ad pra^ 
tores epistulis ut necessaria praeberent. is cum Hierosolymam 
peruenisset, uiritim populo opus urbis distribuit, et certatim iussa 
omnes curabant. iamque ad medium machinae processerant, cum ao 

5flagrante inuidia gentium uicinae urbes conspirant opera inter- 
rumpere ludaeosque ab aedificando deterrere. sed Neemias, dispo- 
sitis aduersum incursantes praesidiis, nihil territus coepta expli- 
cuit: consummatoque muro et ualuis portarum perfectis, per 
familias construendis interius domibus urbem dimensus est. ^s 
censuitque populum minime urbi parem, neque enim amplius 
quam ad quinquaginta milia promiscui sexus atque ordinis reperta : 

6 tantum ex illo quondam inmani numero frequentibus bellis ab- 
sumptum aut captiuitate detentum. nam olim hae duae tribus, 
quarum hoc residuum fuit, cum ab his decem tribus separatae so 
sunt, ccc et xx milia uirorum armauerant. a Deo ob peccatum 

10 Neh. 2. 20 Neh. 3 sqq. 

2 ritu de Prato: rittl Pb 5 Nehemlas Drimus 6 artarxersi P 

10 misericordiamque b 14 et sexaginta Sigonim 20 cmn flagrante] 

conflagrante P 22 Judaeos b \\ dispositis b: depositis P 24 muro 

Sigonius addidit, possis etiam opere 25 dimensus GcAesinius et Giseliwus : 

dimissus P 31 clxxx Sigonius || a Deo de Prato: adeo edd. priores , 



Chron. H, 10-12. 67 

isteniecioiii et captioitati datae ad hanc usque paudtatem dene- 
Bfirant. sed kaec, ut dixi, plebs duarum tribuum fuit: deGem iwro 7 
pnus deductae per Parthos, Medos, Indos atque Aethiopas dis* 
persae nnmquam in solum patrium regressae, hodieqiie barha- 

sramm gentium imperiis continentur. sed consummatio restijtutae 
wrbis XXX et n imperii Artaxersis anno refertur. a quo tempoxe 6 
usqQe ad Christi crucem, id est Fafium Geminum et BubelUum 
coBrales, aoni cccxc et vni: ceterum a restitutione templi usqoe 
m eaersionem, quae sub Vespasiano consule Augusto per Titom 

nCaesaurem consummata est, anni cccc lxxx et m. praedictum id 9 
^ai est a Daniele, qui ab instaurati<me templi usque in euer* 
lionem lx et vun hebdomadas futuras pronuntiauerat. a die 
aatem captiuitatis ludaeorum usque in tempus restitutae ciuitatis 
fuerunt anni cclx. 

u In hoc temporum tractu Esther atque ludith foisse arbitra- It 
mur : quarum quidem actus quibus potissimum regftus conectam, 
non facile perspexerim. nam cam Esther sub Artaxerse rege refe* 
ratar, porro duos huius nominis Persarum reges fuisse reppererim, 
multa cunctatio est cuius haec temporibus applicetur. mihi tamen 2 

nuisum est huic Artaxersi, sub quo Hierosolyma est restituta, 
Esther historiam conectere, quia non sit uerisimile, ut, si sub 
priore Artaxerse fuisset, cuius tempora Esdra complexus est, 
Bullam tam illustris feminae mentionem retulisset, maxime cum 
ab illo Artaxerse inhibitam templi aedificationem, sicut supra 

sfm^Qiorauimus, constet: neque Esther passura fuerit [tum], si in 
illius matrimonio tum fuisset. nunc gesta edisseram. erat ea tem- 3 
pestate regi in matrimonio Vastis quaedam, mirae femina pulchri- 

10 Dan. 9. 

1 data P 3 deductae nos: ductae P, abductae de Prato 4 sunt 
regressae 6 6 n] duo P || artarxersis P 7 Fufium P: Fusium 6 || 
Geminium h \\ rebellium P, em. de Prato 8 malim consS. (sic cod.) S 
(i. e. snnt) anni 14 post cclx est in P spatium uacuum quindecim fere 
litterarum 15 nhoc P initio noui uersm, Hoc h \\ Esther Drttsius: 
hester P et sic deinceps 17 artarxerse P, item u. 22 et 24, et artar- 
xersi u. 20 18 reppererim scnpst: repperi P 21 quia non sit scnpat: 
qui an fuit P, quae ante fuit h \\ uerisimilis h 22 tempora Esdra de 
Prato: tSprS P 24 sic supra P 25 utrwmque tum de Prato delen- 
dum censet, nos prius saltem inclusimus 

5* 



68 Sulpicii Seueri 

tudinis. cuius cuin formam onmibus praedicaret, die quodam^ 
cum publicum conuiuium dabat, adesse reginam demonstrandae 

4 pulchritudiuis gratia iubet. illa uero stulto rege consultior, pudens 
uirorum oculis spectaculum corporis praebere, iussa abnuit. qua 
contumelia barbarus animus permotus uxorem matrimonio ac regia s 

5 depellit. igitur cum in locum eius puella regis coniugio quaere- 
retur, reperta est Esther ceteras specie uincere. haec ludaea ex 
tribu Beniamin, utroque parente orba, a Mardochaeo patrueli 

efratre educta. cum ad regales nuptias duceretur, mandante edu- 
catore genus et patriam occultauit, admonita ne patecnarum tradi- lo 
tionum immemor, etsi in matrimonium alienigenae captiua succe- 

7deret, gentilium cibis participaret. igitur iuncta regi breui,.ut 
fit, ui pulchritudinis totum eius animum facile cepit, adeo ut eam 
aequatam imperio insigni regio, ueste purpurea donaret. 
13 Qua tempestate Mardochaeus inter proximos regis erat, prois 
uirili portione negotiorum familiarium curator. is compositas a 
duobus spadonibus regi insidias prodiderat, atque ex eo carior 

2summisque honoribus donatus. erat ea tempestate regi Aman 
quidam perfamiliaris, quem aequatum sibi adorari more regum 
praeceperat. id Mardochaeus unus ex omnibus facere fastidiens 20 

3 odia Persae in se grauiter Siccenderat. igitur Aman ad perniciem 
Hebraei animum intendens regem adit affirmatque, esse in regno 
eius hominum genus prauis superstitionibus deo hominibusque 
inuisum, extemis legibus uiuens, dignum exitio : rectum esse onmes 
huius gentis intemecioni dare, exque eomm bonis inmensasas 

4opes pollicetur. facile id barbaro persuasum: edictum emittitur 
ludaeos necandos, missique continuo qui per onme regnum ab 
India usque Aethiopiam promulgarent. id ubi Mardochaeo com- 
pertum, conscissis uestibus sacco obuoluitur conspersusque cinere 
pergit ad regiam, ibique eiuktu multo cuncta questibus replet:3o 
facinus iudignum immeritam gentem perire neque ullam pereundi 

6 Esther 2. 18 Esther 3. 28 Esther 4. 

8 mardochoeoP || patruele 6 10etom.P,ac6 || ammonitaP 13coe- 
pit P 14 aequatam sibi imp. malebat Vorstius 15 mardocheus P, et sic 
deinceps 18 amman h. l. P, sed alias aman; Haman h 21 pernitiem P 

22 intendens 6: incendensP || adiitPft 27 omnSP 28 promulgarent 
P: edictum promulgarent h 30 regiam P et de Prato: reginam h 



Chron. H, 12—14. 69 

causam dari. Esther lamentantis voce excita rem, ut erat, cogno- 5 
scit. tum uero anceps consilii, quia adeundi regem potestas non 
erat — eteniin more Persarum reginae introire ad regem nisi 
accersitae non licet, nec tamen, cum fuerit regi libitum, sed statuto 

stempore admittitur — et forte tum ita euenerat, ut diebus xxx 
proximisseparata a conspectu regisEsther haberetur. igitur auden- q 
dom aliquid pro ciuibus rata, etsi certa pestis adesset, pulchro in 
negotio occmnbere parata, inuocato prius Deo, aulam regis ingre- 
ditor. at barbarus re insolita percussus, paulatim blandimento 

lomuliebri dellnitus, postremo ad cenam reginae perducitur, unaque 
cum illo Aman ille regi carus et ludaeae genti infestus. igitur 7 
cam iam post epulas multis poculis conuiuium calere coepisset, 
Esi^er genibus regis aduoluitur, gentis suae pemiciem deprecatur. 
rei uero nihil se petenti, si quid ultra peteret, negaturum polli- 

iscetur. tum Esther arrepto tempore Amanis mortem flagitat ins 
ultionem gentis, quam perditam cupierat. sed rex amici memor 
paulisper cunctatus deliberandi gratia modicum secessit. deinde 
r^essus ut uidit Aman reginae genua complexum, succensus ira 
et appetitam reginam clamitans, morte eum affici iubet. et tum 9 

wregi compertum, poenam crucis per Aman Mardochaeo paratam. 
itaAman eaedem cruci affigitur, omniaque bona eius Mardochaeo 
data ludaeique sunt absoluti. Artaxerses regnauit annos duos et 
liX, eidemque Ochus successit. 
Huic rerum ordini recte ludith actus conseram: traditur enim 14 

2)Post captiuitatem fuisse, sed quis eo tempore Persis regna- 
uerit, historia diuina non edidit : regem tamen , sub quo illa gesta 
sint, Nabuchodonosor nuncupat, non utique eum, qui Hierosoly- 
loani ceperit. sed nullum hoc nomine post captiuitatam apudPersas 2 
regnasse reperio, nisi si ob inpotentiam et pariles conatus quicum- 

6 Esther 5. 13 Esther 7. 24 Judith 1. 

8 parata de Prato: parat Pb \\ do P corr, Im. ex dno: Domino b 

9 perculsns b 10 coenam b 11 gentis P, em. Galesmms 13 per- 
nitiem P 17 cunctatur deliberandique b 18 nt uidit Sigordus: uidit P 

20 compertum erat b 21 e^em P: eidem b 22 artaxerses P 
23 Lx P: XL Sigonms; contra de Prato censet infra anni n et xl {pro 

duo et XX) scrtbendtm esse 24 conseram P, ut coni, Drusius : conferam b 
26 gesta sunt mdlebat de Prato 29 inpatientiam P, em. Sigonius 

\ <l^camq. P et Sigonius: quicum b 



70 Snlpicii Seueri 

3 que ille rex Nabuchodonosor a ludaeis uocitatus est. plerique 
tamen Cambysen, Cyri regis filium, putant, eo quod uictor Aegy- 
ptum atque Aethiopiam penetrauerit. sed huic opinioni eadem sacra 
historia repugnat : nam duodecimo regis illius anno ludith fuisse 

4 signatur. porro Cambyses non ultra vmi annos rerum potitus est. s 
unde, si in historia opinari licet, sub Ocho rege, qui post Arta- 
xersen secandum fuit, haec gesta crediderim: idque uel ex hoc 
conicio, quod idem Ochus, ut in saecularibus legi, natura immitis 
cupidusque bellorum traditur. nam et arma finitimis intulit et 
Aegyptum, quae ante multos annos desciuerat, bello recuperauit. lo 

6 quo tempore etiam ^acra eorum et Apim in deum receptum irri- 
sisse traditur : quod postea Baguas, spado eius natione Aegyptius, 
indignatus, contumeliam gentis morte regis ultus est. meminit 

6 autem huius Baguae historia diuina: nam cum Holofemes iussu 
regis aduersum ludaeos duxit exercitum, Baguam in isdemis 
castris faisse memorauit. unde non immerito in argumentum 
nostrae opinionis adduxerim, ut rex ille, Nabuchodonosor nuncu- 
patus, Ochus fuerit, sub quo Baguam fuisse mundiales historici 

7 prodiderunt. ceterum illud nemini mirum esse oportebit, quod 
scriptores saecularium iitterarum nihil ex his, quae sacris uolumi-20 
nibus scripta sunt, attigerunt: Dei spiritupraeualente, ut inta- 
minata ab ore corrupto uel falsis uera miscente intra sua tantum 
mysteria contineretur historia, quae separata a mundi negotiis et 
sacris tantumuocibus proferendapermisceri cum aliis uelut aequali 

8 sorte non debuit: etenim erat indignissimum, ut alia agentibus25 
aut alia quaerentibus haec quoque cum reliquis miscerentur. sed 
pergam ad cetera ac per ludith gesta, ut potero, paucis absoluam. 

15 Igitur reuersis, ut supra memorauimus, in solum patrium 
ludaeis, necdum composito rerum aut urbis statu, rex Persarum 
Medis bellum infert atque aduersus regem eorum, Arphaxadao 

12 Judith 2. 30 Judith 1. 

2 eo P: esse b 6 artarxersen P 8 conitio P \\mb: om. P || s^u- 

laribus P: secularibus quibusdam scriptis b 14 olofern', i. e, olofemus P 

15 aduersus b || duxit Lcmbmann: dux P^ duxerat^, duceret de Prato 

17 opionis P 21 attigerunt b: contigerunt P, attigerint maldHXt de 

Prato II prouidente coni de Prato 22 uel P: etb 27 ac Judith 

gesta /Sigonms 30 arfaxat P, em. Drttsitis e Graeco "A^tpa^S 



Chron. U, 14-15. 71 

nomine, acie confligit secando eueatu: perempto rege gentem 
imperio adinngit. idem reliquis nationibus facit, praemisso Holo- 2 
ftme, quem principem militiaB delegarat, cum milibus peditum 
c et XX , equitum xn. is Oilicia et Arabia bello uastatis multas 

» urbes aut ui capit aut metu in deditionem compeUit. iamque 3 
Dwmascum admotus exercitus magno ludaeos terrore perculerat 
sed impares ad resistendum, neque ad deditiosiem adquiescentibus ^ 
animis, eq[)ertis quippe usque antea captiuitatis mala, ad templum 
firequeBites concurrunt. ibi communi gemitu pennixtoque ululatu 

lodiuinuin auxilium implorant: satifi se Deo ob peccata uel crimina 
dedisse poenarum; reliquiis saltem seruitio nuper exemptis par- 
eeret. interea H(dofemes Moabitis in deditionem acceptis atque ^ 
adumum ludaeos in societatem belli assumptis, cum ab eorum 
principibus inquireret, quibusnam uiribus freti Hebraei deditioni 

uaiumos non dediss^t, Achior quidam comperta edisserit, ludaeos 6 
Dei cultores, pio a patribus ritu institutos, olim in Aegypto pepen- 
disse seruitium: inde diuino munere eductos ac siccatum mare 
pedibos emensos, postremo ommbus gentibus deuictis habitatas 
maiorilKis terras rec^isse. exin uario rerum statu floruisse aut 7 

» concidisse, atque iterum malis emersisse, secundum merita iratum 
aut placatum Deum uicissitudine expertos, dum peccantes incur- 
sionibus hostium aut captiuitatibus coercentur, propitio numine 
semper inuicti. ceterum, si praesenti tempore absque peccato sint, 
nullo modo eos posse superari: sin aliter se habeant, facile uincen- 

» dos. ad haec Holofemes ferox multis uictoriis, nihil sibi inuictum 8 
ratus, ira accensus, cur ex peccato potissimum ludaeorum pendere 
illius uictoria putaretur, propelli Achior in castra Hebraeorum 
iubet, ut cum his periret, quos uinci non posse affirmauerat. ae 9 
tum ludaei montes petiuerant: ita quibus id negotii datum, ima 

2 Jndith 2 sq. 7 Judith 4. 12 Jndith 5. 28 Judith 6. 

2 oloferne Petsic demceps 3 delegerat h 6 torrere P 8 aDtea. 
nasi antead P [an ex antehac?), ante b 11 salutem P 12 et 25 olo- 
femis Pt item p. 72, 5 || Moahitis] addendtm censet Drusiits et Am-' 
momtifl («m2 et filiis Ammon), quia Achior Anmonitaruin dux fuerit 

13 asnmptis P 15 acitor P (et sic deinceps, sed p., 72 1 accitor), 
Accitor ht em, Drusiw, cf. Judith 6, 5 20 emaniisse P 22 captioi- 
tatis P II coercerentur Vorstius 28 uincti P 



72 Sulpicii Seueri 

montiimi successere ibique uinctum Achior reliquerunt. quod ubi 
ludaei animaduerterunt, exemptum uinculis in collem perducunt. 
causas rei quaerentibus gesta exponit receptusque in pacem exitum 
opperiebatur. is post uictoriam circumcisus ludaeus factus est. 

lOigitur Holofemes difficultate locorum comperta, quia adiri prae- 5 
celsanonpoterant, montes militibus circumdat et summa cura 
Hebraeos aquationibus prohibet: eoque maturius obsidionem sen- 
sere. itaque uicti penuria aquae ad Oziam principem concurrunt, 
proni omnes ad deditionem. ille uero opperiendum paulisper et 
diuinum auxilium expectandum respondens, quinto demum dieio 
deditionis tempus constituit. 

16 Quod ubi ludith compertum, quae uiro uidua, praediues 
opibus, insignis specie, sed moribus quam uultu illustrior tum in 
castris erat, artis suorum rebus etiam certo sibi exitio audendum 
aliquid et temptandum rata, caput comit, uultu expolitur, comite 15 

2 ancDlacastra hostiumingreditur. statimque ad Holofemem deducta 
perditas res suorum memorat, se transfugio uitae consuluisse. 
deinde a duce poscit libemm extra castra noctumo tempore egres- 
sum orandi gratia. mandatum id uigilibus portarumque custo- 

3 dibus. sed ubi per triduum egrediendi ac redeundi consuetudinem 20 
sibi barbaris fidem fecit, Holofemem cupido incessit dediticiae 
corpore abuti: etenim forma excellenti Persam facile permouerat. 
ita ad ducis tentorium per Baguam eunuchum deducitur, initoque 

4 conuiuio barbanls multo se uino obruit. tum remotis ministris, 
priusquam uim mulieri inferret, somno captus est. ludith tempore as 
arrepto caput hostis desecat secumque aufert. et cum secundum 

5 consuetudinem castris egredi crederetur, incolumis regressa. postero 
die Hebraei, caput Holofemis de superioribus ostentantes, emp- 

8 Judith 7. 12 Judith 8—10. 18 Judith 12. 27 Judith 13 sq. 

2 amin aduerterunt P 3 in pacem nos: inparem P, parem h 6 mi- 
libus P 10 demum Sigonius : decimo P, cf. lib. Judith 7, 15 14 arctis b 

20 consuetudinem sibi, barbaris fidem distinctum est in editt.; uidetur 
sententia: ubi barbaris fidem fecit, sibi esse egi-ed. ac redeundi consue- 
tudinem, cf. infra: cum secundum consuetudinem castris egredi crederetur 
(consuetudine sibi apud barbaros fidem fecit Vorstius) 21 fide P 22 abu- 
tendi Brusius 23 deducitur P, ut coni. Drusius: deducunt b \\ initoque 
conuiuio de Prato: initioque conuiuii P 27 regressa P: ad suos re- 
gressa est b 



Chron. n, 15—17. 73 

tione facta ad castra hostium pergunt. tum uero barbari signum 
pugnae poscentes tabemaculum ducis frequentes assistunt. ubi 
truncum corpus repertum, foeda formidine in fugam uersi terga 
hostibus praebuerunt. ludaei fiigientes persecuti caesisque multis 6 

5 nulibus castris ac praeda potiti. ludith summis laudibus celebrata 
c et V annos uixisse traditur. haec si Ocho rege, ut opinamur, 7 
gesta sunt amio imperii eius duodecimo, a tempore Hierosolymae 
restitutae usque in id bellum fuerunt amii duo et xx. ceterum 
Ochus XX et m annos regnauit. fuit autem ultra omnes cruentus 8 

10 et plus quam barbaro animo. hunc B^uas spado aegrotantem 
uenenis sustulit. post eum Arses, filiuseius, triennio imperium 
tenuit, Darius annos nu. 

Aduersum hunc Alexander Macedo acie conflixit. eo uicto 17 
Persis imperium ademptum, quod ab initio Cyri steterat annos 

15 cc et L. Alexander uictor fere omnium gentium adiisse Hieroso- 2 
lymae templum dicitur ac dona intulisse, edixitque per omne 
imperium, quod sui iuris effecerat, ut ludaeis ibidem degentibus 
esset liberum in patriam reuerti. exacto duodecimo imperii anno, 
septimo posteaquam Darium deuicerat, apud Babylonam defunc- 

»tus est. regnum amici eius, qui simul cum iUo maxima illa bella 3 
gesserant, partiti sunt. hi aliquanto tempore sine usurpatione 
regali susceptas partes procurauerunt, Arridaeo quodam Philippo 
Alexandri fratre regnante, cui perimbeciUo uerbo datum imperium 
uidebatur, re autem penes eos erat, qui sibi exercitum et prouin- 

sscias distribuerant. nec uero hic rerum status diu mansit, onmes- 4 
que se reges appeUari maluerunt. primus in Syria post Alexan- 
drum Seleucus rex fuit, subiecta eidem Perside ac Babylone. qua 6 
tempestate ludaei annuum stipendium trecenta argenti talenta 
regi dabant, nec tamen per extemos magistratus, sed per sacer- 

3odotes suos regebantur. patrioque ritu uiuebant, donec plerique 
eorum longa rursum pace corrupti miscere omnia seditionibus et 

2 Judith 15 sq. 

6 si P: am. h 8 duo et xx] duo et xl de Prato, cf. eius edit. II, 
p. 123 sq. 10 Bagua spado Pb , sed cf. II, 14,5 11 Aries Ph 13 aler- 
sander P 15 omniuin h:om. P 18 Uberam esset h 19 babyllonam P 

21 hi P: inde h 22 Arrideo Ph 24 re de Pratoi res P 27 eadem 
perside ac babyllone P 29 exteraos Sigonius : ternos P 



74 Sulpicii Seueri 

tnrbare coeperont, affectautes smxuiiuiii sacerdotiTiQi libidme, aua- 

ritia et dominandi cupidine. 
18 Namqne primum sab rege Seleuco, Antioehi magni filio, 

Oniam sacerdotem, uirum sanctum atque mtegrum, Simon quidam. 

falsis apud regem criminibus insimulatum excutere nequiuerat. » 
^interiecto deinde tempore lason frater Oniae Antiochum regem, 

qui Seleuco frairi successerat, adiit, augmentum stipendii polli- 

3 cans, si sibi summum sacerdotium traderetur. et quamquam inso- 
litom neque ante permissum erat perpetuo sacerdotio p^ungi^ 
sollicitus tamen regis anunus, aeger auaritia, facile superatus est. to 

4 ita depulso Onia lasoni sacerdotium mandatum. is foede admodum 
ciues patriamque lacerauit. dein cum per Menelaum quendaou 
Simonis illius fratrem, promissam regi pecuniam misisset, pate- 
fiieta semel ambitioni uia, isdem artibus, quibus lason prius, 

5 Menelaus sacerdotium obtinuerat. nec multo post, cum promissum i^ 
argenti modum non reddidisset, loco pellitur: Lysimachus substi- 
tuitur. inde inter lasonem et Menelaum foeda certamina, donec 

6lason profiigus patria excessit. his initiis corruptis moribus eo 
usque processum, ut plerique popularium ab Antiocho poscerent» 
permitti sibi more gentilium uiuere. quod cum rex pet^tibuaao 
annuisset, certatim pessimus quisque delubra extruere, idolis 
supplicare, legem profanare occeperat. interea Antiochus rediena 

7 ab Alexandria — namque tum bellum regi Aegyptio intulerat, 
quod iussu senatus et populi Bomani deposuit, Paulo et Crasso 
eonsulibus — Hierosolymam adiit. cum discordantem superstitio-ss 
nibus susceptis populum repperisset, legem Dei destruens et hia 
fauens, qui impia sequebantur, omnia templi omamenta detraxit 

25 n Macc. 5. 

1 auari^ et donandi P, em. inh 4 Oniam b: omam P 5 excu- 
tere CriseUnurS: exquire P, exquirere b (extinguere Sigonius, extrudere 
Clericus, excipere Vonck) 9 p^rmissum cuiquam erat b \\ non perpetuo 
{uel non perfangi) Sigonius et Dnmus, uulgatam sic explicat de Prato: 
'sacerdotium, quod perpetuum erat, usurpare' 10 sollitius P, sollicitatus 
nuUehat de Prato, aed eodem aenau sollicitus dictum esse apparet, cf. ad 
n, 51, 5 11 depulsa P || est mandatum b 13 symonis P || promissa P 

15 menelaus P: Menelaus qnoque b || obtinuit Sigonius || quum is 
promissum b 17 foeda P: foeda fuere b 18 init\ i «. initus P 

22 nantiocbus P 27 frauaans P || templo Vorstius 



Chron. H, 17-19- 76 

ac multa eaede aastamt. id gestum ab excessu AlexaDdri aimo 8 
eentesimo imo et qainqaagesimo, Paalo, at diximas, Grassoque 
eMLSolibos, post qaiaqaennium lere quam Aatiochas regnare 
co^rat. 

^ Sed at temp<Mram ordo consertos sit ac liqoeat eaidentius, 19 
qais hic faerit Antiochas, regam, qui post Alexandrom in Syija 
faerant, et nomina et tempora enumerabimas. defuncto, ut supra 2 
retolimaB , rege Alexandro, ab amicijB eius regnam onme diuisum 
ac regio nomine aliquamdiu administratum est. Seleocus post 

^MQem annos in S^ria rex est ai^Uatus, regnauitqoe annos n et 
XXX. post eum AjLtiochus, filius eius, annos unum de uiginti. 3 
inde Antiochus, Antiochi filius, qui et Theus cognominatus est, 
annoB xy. post hunc Seleucus filius, cognomine Callinicus, annos 
BEimL et uiginti. item SekucuSt filius Callinici, annos tres. hoc4 

u defoDcto Antiochus frater [Callinici] ABiam et Syriam tenuit 
annos vii et xxx. hic est Antiochus, aduersus quem Lucius Scipio 
Aaatieas bellauit: quo bello uictus et imperii parte multatus 
est. hic duos filios habuit, Seleucum et Antiochum, quem obsi- 
dem Bomanis dederat. ita Antiocho magno mortuo Seleucus filius 5 

Meius natu maior regnum indeptus est, sub quo Oniam sacerdotem 
a Simone insimulatum diximus. tum Antiochus a Somanis dimis- 
suB datusque in locum eius obses Demetrius, Seleuci regis, qui 
eo tempore regnabat, filius. Seleuco mortuo anno imperii duo- 
decimo regnum frater Antiochus, qui Bomae obses fuerat, occu- 6 

npauit. is post quinquennium quam regnare coeperat, ut supra 
docuimus, Hierosolymam depopulatus est etenim graue Bomanis 
stipendium p^sitans ipse inmensis sumptibus paene necessario 
cogebatur pecunias rapto quaerere neque ullam praedandi occa- 
sionem omittere. post biennium deinde, pari rursum clade affectis 7 

^oludaeis, ne forte frequentibus malis compulsi bellum sumerent, 

1 m. caede nrbem uastauit coni. Sigomus probabUiter 2 nno h : imo P; 
minus uerisimile est imo ex dittographia ortum esse, cf.^ de Prato adh.1, 
de €hro9Miogia 7 foerMit P: fu«nmt b 12 qui et theu» P: qui 
Etthaeus b 15 Callinici delendtm esse uidit de Prato 16 Lucius 
6ci]^o nos: ut suscipio P, Scipio b 17 Asiaticus de Prato: asyana 
geufl P, Africani frater b 19 eius filius b 20 maior Pj ut coni. de 
PrcOo: minor b \\ adeptus b \\ omam P 21 symone P 27 sumptibus 
deditus coni. de Prato 



76 Sulpicii Seueri 

praesidium ajci imposuit. inde sacram legem euertere aggressus 
mittit edictum, ut omnes relictis mtaiorum traditionibus genti- 
8 lium ritu uiuerent. nec defuere qui profano imperio uolentes pa- 
rerent. tum uero foedum spectaculum: per uniuersas urbes palam 
in plateis litabatur, sacra etiam legis et prophetarum uolumina s 
igni cremata. 
20 Ea tempestate Matthathias, lohannis filius, sacerdos erat. hic 
cum a regiis cogeretur edicto parere, egregia constantia profana 
contemnens, Hebraeum pubKce profanantem in ore omnium iugu- 

2 lauit. tum demum reperto duce facta secessio est. Matthathias lo 
oppido egressus, multis ad eum confluentibus, speciem iusti 
exercitus effecerat: quis omnibus destinatum erat aduersus pro- 
fanum imperium se armis tueri , et uel in bello occumbere quam 

3 impias cerimonias exercere. interea Antiochus per Graecas quo- 
que urbes, quae in illius imperio erant, repertos ludaeos sacri-is 

4 ficare cogebat inauditisque cruciatibus reluctantes aflficiebat. qua 
tempestate illustris illa passio septem fratrum matrisque fuit: 
qui onmes, cum legem Dei, instituta maiorum uiolare suppliciis 
cogerentur, mori maluerunt. ad extremum poenas mortesque 
eorum comitata mater est. ao 

Jl Interea Matthathias moritur: uicarium exercitui, quem para- 
uerat ducem, ludam fllium substituit. huius ductu aduersum 

2regios frequentibus proeliis prospere pugnatum. nam priAum 
Apollonium ducem hostium, qui magnis copiis in conflictum 
descenderat, cum omni exercitu deleuit. quod cum Seron qui-25 
dam, qui tum Syriae praeerat, comperisset, multiplicatis legio- 
nibus ludam aggressus, ferox quia numero praestabat, ubi in 
aequum descensum, fusus ac fugatus, octingentis ferme amissis 

3in Syriam regressus est. id ubi compertum est Antiocho, ira 

1 I Macc. 1, 35 sqq. 7 I Macc. 2. 16 U Macc. 7. 22 I Macc. 
3 sqq. 

2 maiorum P; maiorum suorum b 4 fedum P \\ uniuersam urbem P, 
em. de Prato 5 Utabatur P: diis litabatur b 7 matthathias P: Ma- 
thathias b, et sic infra 12 queis 6 13 et uel in bello P: et in bello 
potius b (errauit de Prato de P) 14 nantiochus P 18 Dei et b 

22 aduersus b 27 quia P (per compendimi) addita eadem m. syU 
laba ta s. l. 28 in aequum P: in certamen b 



Chron. II, 19—22. 77 

et dolore succensus, qnippe angebatnr dnces suos cum magnis 
exercitibus deuictos, auiilium per onme regnum contrahit, do-4 
natinum militibus, exhaustis penitns thesauris , largitur. etenim 
tnm praecipue grauiter pecuniae inopia affectus erat. nam defi- 

sdentibus ludaeis ab eo, qni ei ultra trecenta argenti talenta 
annna pensitauerant, praeterea Graecis urbibus multisque regio- 
nibns persecutionis malo turbatis — ne gentilibus quidem peper- 
cerat, quos deserere inueteratas snperstitiones et ad unum 
ritnm deducere temptauerat, illis quidem, ubi nihil sancti erat, 

lofecile relinquentibus, sed tamen omnibus metu ac clade affe-5 
ctis — uectigalia cessauerant. quibus rebus aestuans — etenim 
ipse olim onmibus regibus opulentior suomet scelere inopiam 
persenserat — copias cum Lysia partitur eique Syriam et bel- 
lum aduersus ludaeos committit, ipse in Persas ad cogenda 

isuectigalia profectus. igitur Lysias duces belli delegit Ptole- 
maeum, Gorgiam, Doronem et Nicanorem: his xl milia pedi- 
tnm, vn equitum data. ac primo impetu magnum ludaeis ter- 6 
rorem intulerunt. tum ludas cunctis desperantibus suos adhor- 
tatus, forti animo descenderent in proelium: Deo fretis nihU in- 

jouictum fore: saepe antea a paucioribus aduersum plures bene 
pugnatum. ieiunio indicto celebratoque sacrificio in aciem de- 7 
scensmn: fiisae hostium copiae, ludas castris potitus multumque 
ibi anri et Tyriarum opum repertum. namque ex Syria negotia- 
tores nihil de uictoria dubitantes, regium exercitum secuti spe 

sscaptinos mercandi, praedae fuere. haec ubi Lysiae ex nnntiiss 
comperta, maiore cnra copias parat .annoque post immani exer- 
dtn ludaeos aggreditur: uictus Antiochiam se recepit. 

Indas pulsis hostibns Hierosolymam regressus purgare templum 22 
etrestituere animum intendit, quod euersum ab Antiocho pro- 

jofanatnmque a gentibus foedam sui speciem praebebat. sed Syris2 
arcem tenentibus, quae continua templo et loci natura superior 

28 I Macc. 4. 

1 dnces duos malehat de Prato, et deinde ainilia 8 inueterat^ P 

12 regis P 15 lisyas P, Uem mfra u. 25 lisyae || delegitur P 

16 Doronem cum Sigonio aut delendum est aut scribendum Ptole- 

maeum Dorymenis filium; cf. Maccab. 3, 38 et Jos. Antiq. 12, 11 21 in 

aci^ P 27 uictus P: uictus denuo h 31 contigua Drusius prohahi- 

Uter, ut est II, 34, 2 et Dial. 3, 10 contigua flumini . . habitacula 



80 Sulpicii Seueri 

uersus hos Alexander acie confligit. eo proelio Ptolemaeus cadit, 

5 Alexander uincitur: paulo post interfectus, cum regnasset annos 
quinque uel, ut in plerisque auctoribus repperi, nouem. 
25 Demetrius regnum indeptus lonatham benigne habuit, foedns 
cum eo fecit, ludaeos legibus suis reddidit. interea Tryphon, s 
qui partium Alexandri fuerat, praefectus Syriae regno « * * emn 
bello prohibiturus. contra lonatha in proelium descendit, terri- 

2bilis XL milium exercitu. Tryphon, ubi se imparem cemit, pa- 
cem simulat, receptumque in amicitiam inuitatumque Ptolemai- 
dam interfecit. post lonatham summa rerum ad Simonem fra- lo 
trem defertur. is funus fratris magnifice curauit septemque iUas 
pyramidas nobilissimi operis extruxit, in quibus et fratrum et 

3 patris ossa condidit. tum Demetrius , refecto cum ludaeis foe- 
dere, contemplatione cladis a Tryphone illatae — nam post lona- 
thae necem urbes eorum atque agros bello uastauerat — annua is 
eis uectigalia in perpetuum remittit: etenim usque ad id tempus 
regibus Syriae, nisi cum armis restiterunt, stipendium pensi- 

4tauerant. id gestum Demetrii regis anno secundo, quod ideo 



1 eo pr^lio uincitur ptolomeus . cadit alexander uincitur paulo post P, 
eo proelio uincitur Ptolemaeus, cadit Alexander. Vincitur Ptolcmaeus, et 
paulo post &; secuti sumus emendationem G. Eichteri, nisi quod Ule secun- 
dtm editionem principem et ante paulo addidit 2 interfectus P: 
interficitur h 3 implerisque P 4 Jonathan b 5 iudas P || 5 e^ 8 
trifon P 6 regno] hic quaedam intercidisse critici recte intellexerunt ; 
nec tamen sufficit cum Hieronymo de Prato inhiabat supplere; nam appa- 
ret plura deesse et uerha eum hello prohibiturus non ad sententiam sequen- 
tem, sed adpriorem pertinere. Ex Maccah. I, 13,39sq., 'xal ^^riTr^as 
Tqvfpiov paaiXevaav Trjg lAaCag xal neQiS-iad-ai t6 6ut6rifjLa xal ixrelvai, 
X^^f^ ^Til ^Avrloxov Tov ^aavXia' xal ^(pofiij-d-r] fxri nore ovx lciay avrov 
^loivad-av xal fir^ noTe noXe/ui^ay nQog avrov xal iCi^rei noQov tov avXXa- 
fielv Tov ^lfovad-av xa\ dnoXiaai avTov , xa\ dnaQag ^X&ev eig Baid-aav ' 
lacuna sic fere explenda uidetur : regno [Asiae inhians , ueritus ne Jonatha 
sibi arma inferret, profectus est Baethsan] eum bello prohibiturus. contra 
Jonatha etc. 7 ionatha (cum apice super syllaba tha^ P: Jonathan b 

8 milium b: milib; P 9 ptolomaidam P, Ptolemaidem l>nmus, 
nisi mcdis Ptolemaida 10 interficit m^ilebat de Prato \\ Jonathan b 
II symonem P 12 in quibus matris et fratrum de Prato; immopotius 
et fratrum et matris et patris, cf. Maccdb. I, 13,28 14 trifon^ P 

16 eis Giseli/MAs: eius P \\ imperpetuum P 17 restiterunt P: resi- 
fiterent b 



Chron. H, 24—26. * 81 

sigiiaiiimiis, quia usque in hiinc annnTn per tempora Asiaaorom 
regom cucurrimiis , ut ratio temporum digesta luceret. nmLC5 
autem per tempora eorum, qui ludaeis uel pontifices uel reges 
fuenmt , usque ad Christi natiuitatem rerum ordinem digeremus. 

^ Igitur post Ibnatham Simon firater eius , at supra dictum est, M 
Hebraeis praeMt iure pontificis. id enim ei tum et a suis et a 
popolo Bomano honoris delatum. hic cum secundo Demetrii regis 2 ' 
anno cioihus praeesse coepisset, post octo annos insidiis Ptolemaei 
circumnentus occubuit. huic lohannes filius successit. qui cum ad- 

iduersum Hyrcanos, gentem ualidissimam, egregie pugnasset, 
Hyrcani cognomen accepit. mortuus est annos vi et xx rerum 
potitus. post hunc Aristobulus pontifex substitutus primus om- 3 
nium post captiuitatem regium nomen assumpsit capitique dia- 
dema imposuit. exacto anno diem functus est. Alexander deinde, 4 

ufilius eius, rex pariter et pontifex fuit, regnauit annos vu et xx: 
in cuius actibus nihil praeter crudelitatem memoria d^um rep- 
peri. hic cum Aristobulum et Hyrcanum paruos filios reliquisset, 
Salina siue Alexandra uxor eius regnum per nouem annos tenuit. 5 
post huius obitum foeda inter fratres de regno certamina. ac pri- 

iomum Hyrcanus imperium obtinebat: mox ab Aristobulo firatre. 
pulsus confugit ad Pompeium, qui tum Mitridatico bello con- 
fecto pacataque Armenia et Ponto uictor onmium gentium, quas 
adierat, introrsum pergere et uicina quaeque Bomano impaio 
adiungere cupiens , causas belli et materiam uincendi quaerebat. 

wigitur Hyrcanum libens excepit ductuque eius ludaeos aggreditur: 6 
urbe capta atque eruta templo pepercit. Aristobulum uinctum 
Bomam mittit, Hyrcano ius pontificatus restituit: imposito lu- 
daeis stipendio procuratorem eis Antipatrum quendam Ascalo- 

5 Jonathan & || symon P 6 id enim] — popnlo scripsi: et id enim et 
ta^ et a snis et a populo F, id enim ei tom a snis, tnm et a populo h (Dru- 
siu8 : a regibus eitts loco q^tod est a popnlo Eo.) 8 ptolomei P 11 annos 
VI et XX r. potitus Giselinus: anno vi et xx rerum potitus est P 12 ari- 
stobolas P 15 filius] 'tmtno frater, wt ex Josepho liquei' dePrato 

18 Salina P, ut coni. Bmsius: Solina 6 || aleiandriaP 19 prim'(i 
(t. e. primusum) P 20 mox aristobolo P 23 aderat P || introrsum P: 
ultrorsum 6 24 uincendi P: incendii aiiquot edd. recentt. 25 excipit 
mcUebat de Prato 26 eruta P: arce 5 || uinctum Sigonius: uictum P, 
cf. Jo8. Ant, 14, 8, Flor, 1, 41, 30 etc, 27 impositoque b 28 asco- 
lonitem P, itemp, 82, 3 ascolonitae 

6 



82 Sulpicii Seueri 

7 nitem praeposuit. Hyrcanus quattuor et triginta annos rerum po- 
titus, dum aduersum Parthos bellum gerit, capitur. 

27 Tum Herodes alienigena, Antipatri Ascalonitae filius, regnum. 
ludaeae a senatu et populo Komano petiit accepitque. hunc pri- 
mum ludaei extemum regem coeperunt habere. etenim iam ad- 5 
uentante Christo necesse erat secundum uaticinia prophetarum 

2 suis eos ducibus priuari, ne quid ultra Christum expectarent. sub 
hoc Herode, anno imperii eius tertio et xxx, Christus natus est 

SSabino et Kufino consulibus, vm Kal. lanuarias. uerum haec, 
quae euangeliis ac deinceps Apostolorum actibus continentur, 10 
attingere non ausus, ne quid forma praecisi operis rerum digni- 

4tatibus deminueret, reliqua exequar. Herodes post natiuitatem 
Domini regnauit annos IIII: nam onme imperii eius tempus vii 
et XXX anni fuerunt. postque eum Archelaus tetrarcha annis vmi, 

5 Herodes, annis xx et rai. hoc regnante, anno regni eius octauo 15 
et decimo, Dominus cruci fixus est Fufio Gemino et Kubellio (xe- 
mino consulibus : a quo tempore usque in Stiliconem consulem 
sunt anni ccclxxii. 

28 Apostolorum actus Lucas edidit usque in tempus, quo Paulus 
Komam deductus est Nerone imperante: qui non dicam regum, 20 
sed omnium hominum et uel inmanium bestiarum sordidissimus 
dignus extitit, qui persecutionem primus inciperet: nescio an et 
postremus explerit, siquidem opinione multorum receptum sit, 

2 ipsum ante Antichristum uenturum. huius uitia ut plenius expone- 
rem res admonebat, nisi non esset huius operis tam uasta ingredi: 95 
id tantum annotasse contentus sum, hunc per omnia foedis- 
sima et crudelissima eo processisse, ut matrem interficeret, post 
etiam Pythagorae cuidam in modum soUemnium coniugiorum 

28 ex Tac. Ann. 15, 37. 



1 ira et XX Sigonius 2 bella b 7 sub & : sed P 12 deminuerit 
P, diminueret h 14 postq. eum^JP: post quem b 15 annis xx P : an. xx 6, 
annos xx complures edd. posteriores || eius P: om, b 16 fusio P: Pusio b 
II rebellio P, cm. de Frato et iam ante emt Joh Clericus 17 a om. P 
II stiHiconemP 18 cccLXvn Sigonius 22 persecutionem P: perse- 
cutionem in Christianos b 23 explebit Giaelinus; immo expleturus sit 
II receptus P 24 ante Antichristum de Prato (lectione in P non co- 
gnita): antecristum P, Antichristum b; cf. Diat, II, H 26 fedissima P 

28 phytagorae P || sollempniorum P 



Chron. n, 27-29. 83 

deniiberet; inditumque imperatori flammeum; dos et genialis 
torus et faces nuptiales, cuncta denique, quae uel in feminis non 
sine uerecundia conspiciuntur, spectata. reiiqua uero eius incertum 3 
pigeat an pudeat magis disserere. hic primus Christianum nomen 

stollere aggressus est: quippe semper inimica uirtutibus uitia sunt 
et optimi quique ab improbis quasi exprobrantes aspiciuntur. 
namque eo tempore diuina apud urbem religio inualuerat, Petro^ 
ibi episcopatum gerente et Paulo, posteaquam ab iniusto prae- 
sidis iudicio Caesarem appellauerat, Bomam deducto : ad quem 

lotum audiendum plures conueniebant, qui ueritate intellecta uir- 
tutibusque Apostolorum, quas tum crebro ediderant, permoti ad 
cultum Dei se conferebant. etenim tum illustris illa aduersus5 
Simonem Petri ac Pauli congressio fuit. qui cum magicis arti- 
bus, ut se deum probaret, duobus suffultus daemoniis euolasset, 

isorationibus Apostolorum fugatis daemonibus, delapsus in terram 
populo inspectante disruptus est. 

Interea abundante iam Christianorum multitudine accidit ut2* 
Koma incendio conflagraret, Nerone apud Antium constituto. sed 
opinio omnium inuidiam incendii in principem retorquebat, cre- 

2odebaturque imperator gloriam innovandae urbis quaesisse. neque2 
ulla re Nero efficiebat, quin ab eo iussum incendium putaretur. 
igitur uertit inuidiam in Christianos , actaeque in innoxios crude- 
lissimae quaestiones: quin et nouae mortes excogitatae, ut fera- 
rum tergis contecti laniatu canum interirent, multi crucibus affixi 

ttaut flamma usti, plerique in id reseruati, ut cum defecisset dies, 
in usum noctumi luminis urerentur. hoc initio in Christianoss 
saeuiri coeptum. post etiam datis legibus religio uetabatur, pa- 
lamque edictis propositis Christianum esse non licebat. tum Pau- 
lus ac Petrus capitis damnati : quorum uni ceruix gladio desecta, 4 

3oPetrus in crucem subiatus est. dum haec Bomae geruntur, ludaei, 

19 Tac. ann. 15, 40 sqq. 

1 denuberet P (ut est in Tac. Ann. 15, 37 extr.): nuberet h 2 tho- 
ms 6 3 conspicuntur P 8 praesidis P, ut itoliierixt Sigonius: prae- 
sxdis h 11 ediderant Fb: ediderunt edd. compl^ures 13 symonem P 

13 congresio P 15 dilapsus P 21 afficiebat P 27 latis legibus 
Sigonius 28 Christiano Nic. Hevnsifus ad OrUd. ep. Reroid, 14, 64 

29 dampnati P 

6* 



g4 Sulpicii Seueri 

praesidis sui Festi Flori iniurias non ferentes, rebellare coepe- 
runt. aduersus eos Yespasianus proconsulari imperio a Nerone 
missus multis grauibusque proeUis deuictos coegit intra muros 

6 Hierosolymae confugere. interim Nero iam etiam sibi pro con- . 
scientia scelerum inuisus, bumanis rebus eximitur, incertum an ^ 
ipse sibi mortem consciuerit: certe corpus illius nonrepertum. 

6 unde creditur , etiam si se gladio ipse transfixerit , curato uulnere 

eius seruatus, secundum illud, quod de eo scriptum est: et 

plaga mortis eius curata est, sub saeculi fine mittendus, 

ut mysterium iniquitatis exerceat. ^o 

H Igitur post excessum Neronis Galba imperium rapuit: mox 

2 Otho Galba interfecto occupauit. tum Vitellius e Gallia fretus 
exercitibus, quibus praeerat, urbem ingressus, Othone interfecto 
summam rerum usurpauit. quae posteaquam ad Yespasianuiii 
delata, licet malo exemplo, bono tamen affectu rei publicaeabis 
improbis uindicandae, cum Hierosolymam obsideret, sumit im- 
perium et, ut mos est, diademate capiti imposito ab exercitn 
consalutatus. Titum filium Caesarem facit: eidem pars copiarum 

3et obsidendae Hierosolymae negotium datum. Vespasianus Ro- 
mam profectus, summo fauore senatus et populi receptus, cum2o 
se Vitellius interfecisset, imperium confirmauit. interea ludaei 
obsidione clausi, quia nuUa neque pacis neque deditionis copia 
dabatur, ad extremum fame interibant, passimque uiae oppleri 
cadautobus coepere, uicto iam oflScio humandi: quin omnia ne- 
fanda esca super ausi ne humanis quidem corporibus pepercenint, 25 

4nisi quae eiusmodi alimentis tabes praeripuerat. igitur defessis 
defensoribus irrupere Romani. ac tum forte in diem Paschae 
omnis ex agris aliisque ludaeae oppidis multitudo conuenerat: 

8 Apocal. 13, 3. 

1 Festi] a Josepho uocatur Gessius Florus, ah Busehio Cestius Fl. 

4 Nero P, ut coni. CHseUnus: uero h 6 nonrepertum (sic nrepttl) 
P: interemptum 6; sententiam diuinauerat TUlemont proponens irre- 
pertum 8 ei' P: fort, 65, t. e. esse: || et Sigonius: uel (per comp.) P, 
ut 6 12 Tunc & || in Gallias Ph, ex Galliis Sigonius, in Galliis. Is 
fretus Vonclc 13 excercitibus P 14 postea nudehat de Prato 15 R. 
P. P 18 consaiutatus P: Imperator consalutatus h 21 sibi confirma- 
uit de Prato 22 obsidioni P 23 interiebant P haud scio an recte 

25 esca super P: insuper h; cf. Bernays p. 59 n. 79 



Chron. H, 29-31. 85 

niinirain ita Deo placitum, ut eo tempore, qno Dominum cruci 
aflfixerat, gens impia intemecioni daretor. Pharisaei aliqoantisper 5 
pro templo acerrime restiterunt, donec obstinatis ad mortem 
animis ultro se subiectis ignibus intulerunt. numerus peremp- 

stomm ad undecies centena milia refertur, capta uero C milia ac 
nenundata. fertur Titus adhibito consilio prius deliberasse, an6 
templum tanti operis euerteret. etenim nonnullis uidebatur, 
aedem sacratam ultra onmia mortalia illustrem non oportere de- 
leri, quae seruata modestiae Bomanae testimonium, dirutaper- 

10 ennem crudelitatis notam praeberet. at contra alii et Titus ipse 7 
euertendum in primis templum censebant, quo plenius ludaeo- 
rum et Christianorum religio toUeretur: quippe has religiones, 
licet contrarias sibi, isdem tamen db auctoribus profectas; Chri- 
stianos ex ludaeis extitisse: radice sublata stirpem facile peri- 

nturam. ita Dei nutu accensis onmium animis templum dirutum, 8 
abhinc annos trecentos triginta et unum. atque haec ultima 
templi euersio et postrema ludaeorum captiuitas , qua extorres 
patria per orbem terrarum dispersi cemuntur, cotidie mundo 
testimonio sunt, non ob aliud eos quam ob illatas Christo impias 

2omanus fuisse punitos. nam saepe alias, cum propter peccata cap- 
tiuitatibus traderentur, numquam tamen ultra lxx annos serui- 
tutis poenam pependerunt. 

Interiecto dein tempore^ Domitianus , Vespasiani filius, perse-81 
cutus est Christianos. quo tempore lohannem apostolum atque 

j5 euangelistam in Pathmum insulam relegauit: ubi ille arcanis 
sibi mysteriis reuelatis librum sacrae Apocalypsis , qui quidem a 
plerisque aut stulte aut impie non recipitur, conscriptum edidit. 
non multo deinde interaallo tertia persecutio per Traianum fuit. 2 
qui cum tormentis et quaestionibus nihil in Christianis morte aut 

3opoena dignum repperisset, saeuiri in eos ultra uetuit. sub Adriano 3 
deinde ludaei rebellare uoluerunt, Syriam ac Palaestinam diri- 

2 farisaei P 5 C 6 : om. P; C milia habet Emehitis, TQsTg fiUQnxSag 
Syncellmy ad C milia Drmius secundum Josephum 8 oportere P: de- 
beri 5, debere de Prato qucm ex codice 9 perenne P 11 templum in 
primis h \\ penitius coni. Bernaysp. 57; at u. ad 1, 35, 9 13 hisdem P 
II ab hic addidit de Prato, ante isdem Sigonius 17 qnae P 18 pa- 
tria P, non patriae, ut ait de Prato 23 deinde h 24 Joannem b 
25 Patmum Drusius \\ arcbanis P 



86 Sullpicii Seueri 

pere conati: misso exercitu subacti sunt. qua tempestate Adria- 
nus, existimans se Christianam fidem loci iniuria perempturum, 
et in templo et loco Dominicae passionis daemonum simulacra 

4 constituit. et quia Christiani ex ludaeis potissimum putabantur 
— namque tum Hierosolymae non nisi ex circumcisione habebat & 
ecclesia sacerdotem — militum cohortem custodias in perpetuum 
agitare iussit, quae ludaeos onmes Hierosolymae aditu arceret. 

5 quod quidem Christianae fidei proficiebat, quia tum paene omnes 
Christum Deum sub legis obseruatione credebant. nimirum id 
Domino ordinante dispositum, ut legis seruitus a libertate fideiio 

6 atque ecclesiae tolleretur. ita tum primum Marcus ex gentibus 
apud Hierosolymam episcopus fuit. quarta sub Adriano perse- 
cutio numeratur, quam tamen postea exerceri prohibuit, iniustum 
esse pronuntians , ut quisquam sine crimine reus constitueretur. 

32 Post Adrianum Antonino Pio imperante pax ecclesiis fait. sub 15 
Aurelio deinde, Antonini filio, persecutio quinta agitata. ac tum 
primum intra Gallias martyria uisa, serius trans Alpes Dei reli- 
gione suscepta. sexta deinde Seuero imperante Christianorum 

2uexatio fuit. quo tempore Leonida, Origenis pater, sacrum in 
martyrio sanguinem fudit. interiectis deinde annis viii et xxx2o 
pax Christianis fuit, nisi quod medio tempore Maximinus non- 

3 nuUarum ecclesiarum clericos uexauit. mox Decio imperante iam 
tum septima persecutione saeuitum in Christianos. indeValerianus 

4octauus sanctorum hostis fuit. post eum, interiectis annis fere 
quinquaginta, Diocletiano et Maximiano imperantibus acerbis-25 
sima persecutio exorta, quae per decem continuos annos plebemDei 
depopulata est. qua tempestate omnis fere sacro martyrum cruore 
orbis infectus est : quippe certatim gloriosa in certamina rueba- 
tur multoque auidius tum martyria gloriosis mortibus quaereban- 
tur, quam nunc episcopatus prauis ambitionibus appetuntur. 30 

5 nullis umquam magis bellis mundus exhaustus est , neque maiore 
umquam triumpho uicimus , quam cum decem annorum stragi- 

1 misso P: missoque b 3 et in templo et loco P: et in templo ac loco &, 
qtm uitiosa scriptura de Prato inductus est ut locuni mancum esse putaret 
coll. Paulini ep. 31 et Hieron. ep. 58. 6 imperpetuum P 13 postea 
Pfe: post aliqmt edd. recentt. 19 leonida P: Leonidas h, Leonidcs de 
Prato cum Eusehio 22 iam tum uix sanum est 25 Maximiano Ph : 
Maximiniano praue edd. Hornii et Vorstii 



Chron. H, 31—33. 87 

bns uinci non potnimus. extant etiam mandatae litteris praeclarae 6 
eius temporis martyrum passiones , quas conectendas non putaui, 
ne modum operis excederem. 
Sed finis persecutionis illius fuit abhinc amios viiii et lxxx, 88 

sa quo tempore Christiani imperatores esse coeperunt. namque 
tum Constantinus rerum potiebatur, qui primus omnium Boma- 
nomm prindpum Christianus fuit. sane tumLicinius, qui ad-2 
uersum Constantinum de imperio certauit, milites suos litare 
praeceperat: abnuentes militia reiciebat. sed id inter persecu- 

lotiones non computatur: adeo res leuioris negotiifuit, quam ut 
ad ecclesiarum uuhiera perueniret. exinde tranquillis rebus pace 3 
perfruimur : neque ulterius persecutionem fore credimus, nisi eam, 
quam sub fine iam saeculi Antichristus exercebit. etenim sacris 
uocibus decem plagis mundum afficiendum pronuntiatum est: ita 

ucum iam viiii fuerint, quae superest ultima erit. hoc temporum4 
tractu mirum est quantum inualuerit religio Christiana. tum 
siquidem Hierosolyma horrens ruinis frequentissimis ac magni- 
ficentissimis ecclesiis adomata. namque Helena, mater principis5 
Constantini, quae Augusta cum fiKo conregnabat, cum Hiero- 

aosolymam agnoscere concupisset, reperta ibi idola ac templa pro- 
triuit: mox usa regni uiribus basilicas in loco Dominicae pas- 
sionis et resurrectionis et asoensionis constituit. illud mirum, 6 
quod locus ille, in quo postremum institerant diuina uestigia, 
cum in caelum Dominus nube sublatus, continuari pauimento 

35cum reliqua stratorum parte non potuit, siquidem quaecumque 7 
applicabantur, insolens humana suscipere terra respueret, ex- 
cussis in ora apponentium saepe marmoribus. quin etiam calcati 
Deo pulueris adeo perenne documentum est, ut uestigia impressa 
cemantur, et cum cotidie confluentium fides certatim Dominos 

socalcata diripiat, damnum tamen arena non sentiat, et eandem 
adhuc sui speciem, uelut impressis signata uestigiis, terra 
custodit. 

18—29 Paulini ep. ad Seuenim 31. 

1 praeclarae b : praecarae P 2 conectandas P, counectendas edd. 

7 quia aduersum P, em. Vonck 18 adhornata P, est adomata b 20 con- 
cupisceret b 21 basylicas P, basilicam b 23 postrem' (postremus) P 
24 sublatus est b 28 docimentura P 30 eandem Laubmann: eadem P 



88 Sulpicii Seueri 

34 Eiusdem reginae benefieio crux Domini tum reperta: quae 
neque in principio obsistentibus ludaeis potuerat consecrari, et 
postea dirutae ciuitatis oppressa ruderibus, non nisi tam fideliter 

2 requirenti meruit ostendi. igitur Helena primum de loco passionis 
certior facta, admota militari manu atque onmium prouincialium ^ 
multitudinein studiareginae certantium, eflFodi terram et con- 
tigua quaeque ac uastissima ruinarum purgari iubet: mox pre- 
tium fidei et laboris tres pariter cruces, sicut olim Domino ac 

3latronibus duobus fixae fiierant, reperiuntur. hic uero maior 
dinoscendi patibuli, quo Dominus pependerat, difficultas omnium lo 
animos mentesque turbauerat, ne errore mortalium forsitan pro 

4cruce Domini latronis patibulum consecrarent. capiunt deinde 
consiKum , ut aliquem recens mortuum crucibus admouerent. nec 
mora, quasi Dei nutu funus extincti soUenmibus exequiis defere- 

5 batur concursuque omnium feretro corpus eripitur. duabus prius is 
frustra crucibus admotis, ubi Christi patibulo attg,ctum est, dictu 
mirabile, trepidantibus cunctis, funus excussum et inter specta- 
tores suos astitit: crux reperta dignoque ambitu consecrata. 

35 His per Helenam gestis, principe Christiano Kbertatem atque 
exemplum fidei mundus acceperat: sed longe atrocius periculum 20 
cunctis ecclesiis illa pace generatum. namque -tum haeresis 
Arriana prorupit totumque orbem iniecto errore turbauerat. 

2 etenim duobus Arriis acerrimis perfidiae huius auctoribus impe- 
rator etiam deprauatus, dum sibi religionis officium uidetur im- 
plere, uim persecutionis exercuit: actique in exilium episcopi, 25 
saeuitum in clericos, animaduersum in laicos, qui se ab Arrio- 

3rum communione secreuerant. quae autem Arrii praedicabant, 
erant huiusmodi : patrem Deum instituendi orbis causa genuisse 

1 cap. 34 ex Paulini ep. 5. 27 — p. 89 , 2 ex Hilario fragm. 11, 
26 coL 642 ed. Veron. 1730. 

7 pcium P 10 dignoscendi h \\ quo P: in quo b 14 funus P, ut 
coni. Sigonius: funeris h \\ immo efferebatur, ut Hofmeisteru>s quoque uddit 

22 Aina.n& de Prato: amani P, Arrii h {P semper habet arrius, etsi 
fkmen est graecumldQeTog) || iniecto P: inuecto h 24 deprauatus dum P: 
deprauatur: dumque h \\ regionis P 26 animaduersus P || Arrianorum b 

27 Arriani h 28 huiuscemodi h \\ deum P: Domini b {praue intellecto 
compendio in Pdi!l); apud HUarium est: tradebant autem Arii taliar 
patrem Deum instituendi orbis causa genuisse filium, et pro potostate 



Chron. II, 34-36. 89 

filium , et pro potestate sui ex nihilo in substantiam nouam atque 
alteram Deum nouum alterumque fecisse: fuisse autem tempus, 
quo filius non fuisset. igitur huius mali causa synodus apud Ni- 4 
caeam ex toto orbe contrahitur, ccc siquidem et duodeuiginti 

sepiscopis congregatis: fides plena conscribitur, haeresis Arriana 
damnatur, imperator decretum episcopale complectitur. ArrianiS 
nihil contra sanam fidem retractare ausi , se quoque tamquam 
adquiescentes nec aliud sentientes ecclesiis miscuerunt: manebat 
tamen in pectoribus eorum insitum in catholicos uiros odium, et 

loaduersus quos de fide disceptare non poterant, eos subomatis 
accusatoribus fictisque criminibus appetebant. 

Itaque primum Athanasium Alexandriae episcopum, uirum86 
sanctum, qui apud Nicaenam synodum diaconus adfuerat, aggre- 
diuntur absentemque condemuant. etenim ad crimina , quae falsi 2 

istestes congesserant, aggregabant, quod Marcellum atque Pho- 
tinum haereticos sacerdotes, synodi iudicio condemnatos, prauo 
studio recepisset. sed de Photino dubium non erat merito fuisse 3 
damnatum: in Marcello nihil tum damnatione dignum repertum 
uidebatur, maximeque ei a studiis partium innocentia accesserat, 

soquod eosdem illos iudices, a quibus fuerat condemnatus, haere- 
ticos esse nemo dubitabat. ceterum Arriani non hos potius quam 4 
Athanasium remouere cupiebant. itaque imperatorem eo usque 
compellunt, ut Athanasius exulatum ad Grallias mitteretur. mox 5 
in Aegypto lxxx episcopi congregati Athanasium iniuste 

»condemnatum esse pronuntiant. res ad Constantinum refertur: 
iubet ex toto orbe apud Sardicam episcopos congregari atque 
omne iudicium, quo Athanasius damnatus fuerat, retractari. 

3—5 Hilarii fragm, n, 27 

sxii ex nihilo in substantiam nouam atque alteram Deum nouum alterumque 
fecisse 

1 et GcUesinius: eo P 2 deum P: factumDominum b \\ fecisse supple- 
uimus ex HUario 6 dampnatur P 7 detrectare coni. de Prato 10 ad- 
ucrsum 6 12 uirti sanctum P distincte : iuris consultum h 13 affuerat P 

15 fotinum P et sic postea 19 a studiis p. innocentia accesserat 
scripsi: astudiis p. innocentiii cesserat P, studium p. innocentium acces- 
serat h 20 condempnatus P et sic saepius 23 compellant malehat de 
Prato II, p. 103 \\ athanasiiis (sic) P 25 Constantinum] at w. de Prato 
ad h. l 26 serdicam P 



90 Sulpicii Seueri 

Ginter haec Constantinus moritur: synodus congregata iam Con- 
stantio imperatore Athanasium absoluit, Marcellus quoque 
episcopatui redditur: nam de Photino episcopo Sirmiensi non est 
rescissa sententia, qui etiam nostrorum iudicio haereticus pro- 
batur. et tamen hoc ipsum Marcellum grauabat, quia Photinus ^ 

7auditor eius fuisse in adolescentia uidebatur. uerumtamen ad 
Athanasii absolutionem etiam illud accesserat, quod Vrsatius et 
Valens, principes Arrianorum, cum post synodum Sardicensem 
uiderentur a communione secreti , coram positi a luKo Bomanae 
urbis episcopo ueniam poposcerunt, quod innoxium condem-io 
nassent, meritoque eum sententia concilii Sardicensis absolutum 
professi sunt. 
87 Interiecto deinde tempore Athanasius, cum Marcellum parum 
sanae fidei penitus comperisset, a communione suspendit. ha- 
buitque ille hanc uerecundiam, ut tanti uiri iudicio notatus sponte is 

^concederet. ceterum antea innocens, postea deprauatus, uideri 
poterat iam tum nocens fuisse, cum de eo fuerat iudicatum. 
nacti ergo Arriani istiusmodi occasionem conspirant penitus Sar- 

3 dicensis synodi decreta subuertere. etenim eis color quidam sub- 
petere uidebatur , ut tam iniuste fuisset pro Athanasio iudicatum, 20 
quam Marcellus fuerat absolutus , qui nunc etiam Athanasii iu- 

4 dicio esse haereticus probaretur. namque Marcellus Sabellianae 
haeresis assertor extiterat: Photinus uero nouam haeresim iam 
ante protulerat, a Sabellio quidem in unione dissentiens, sed ini- 

5 tium Christi ex Maria praedicabat. igitur Arriani astuto consilio 25 
miscent innoxium criminosis, damnationemque Photini et Mar- 
celli et Athanasii eadem sententia comprehendunt, illud nimirum 
apud imperitorum animos praestruentes , ut non putarentur de 
Athanasio perperam iudicasse, qui de Marcello atque Photino 

Guera sensissent. uerumtamen ea tempestate Arriani perfidiamso 
suam occultabant: non ausi palam erroris sui dogmata praedi- 
care catholicos se gerebant, nihil sibi prius agendum rati quam 

1 constantio P: Constantino h 4 qui etiam scripsi: quia etiam P 
II probatur P: probabatur h 7 Vrsacius de Prato 14 fidei P: fidei 
esse h 17 fuerit P 20 ut P: quod h \\ fuisse P 21 quam iniuste 
Marcellus malehat de Prato 22 haereticus esse h 23 assator P 
26 miscunt P \\ fofotini P 28 imperitorum de Prato: imperatorum P6 
II prostruentes corr. 1 m. in pstruentes P 31 nonP: nec malehat de Prato 



Chron, n. 36-38. 91 

nt Athanasium ecclesia submouerent, qui semper eis uelut murus 
obstiterat: quo rem^oto reliquos in libidinem suam cessuros spera- 
bant. sed pars episcoporum, quae Arrios sequebatur, damna-7 
tionem Athanasii cupitam accepit: pars coacti metu et factione 

sin studia partium concesserant : pauci, quibus fides cara et ueri- 
tas potior erat, iniustum iudicium non receperunt: inter quos 
Paulinus , episcopus Treuerorum , oblata sibi epistola ita sub- 
scripsisse traditur , se in Photini atque Marcelli damnationem 
praebere consensum, de Athanasio non probare. 

10 Tum uero Arriani, ubi doli parum processerant , ui agere38 
decemunt. nam quidlibet audere atque agere facile erat regis 
amicitia subnixis, quem sibi prauis adulationibus deuinxerant. 
quin etiam ex consensione multorum inexpugnabiles erant: nam2 
omnes fere duarum Pannoniarum episcopi multique Orientalium 

15 ac tota Asia in perfidia eorum coniurauerant. sed principes mali 3 
istius habebantur a Singiduno Vrsatius, Valens a Mursa, Hera- 
clia Theodorus, Stephanus Antiochenus, Acatius a Caesarea, 
Menofantus Epheso, Georgius Laodicia , Narcissus a Neronopoli. 
Mita palatium occupauerant, ut nihil sine eorum nutu ageret4 

Munperator, obnopus quidem omnibus, sed praecipue Valenti 
deditus. nam eo tempore, quo apud Mursam contra Magnentiums 
armis certatum, Constantius descendere in conspectum pugnae 
non ausus in basilica martyrum extra oppidum sita, Valente tum 
eius loci episcopo in solatium assumpto, diuersatus est. ceterum 

25Valens callideper ** suos disposuerat, ut quis proelii fuisset euen- 
tus primus cognosceret, uel gratiam regis captans, si prior 
bonum nuntium detuKsset, uel uitae consulens, ante capturus 
fagiendi spatium, si quid contra accidisset. itaque paucis, qui 6 

15 Hilarii fragra. 11 (ex epist. Sardic. synodi). 

2 concessuros Vorstius, ut est paulopost u. 5 3 arrios P: AiTium 6 

5 concesserunt coni. de Prato 6 portior P 9 de A. non praebere 
Giselinus 11 quodlibet & 12 deuixerant P 15 in perfidiam Fbrsiiws 

16 mursia P, em. de Prato \\ ab Heraclia b 18 menofantus P, ut 
coni. de Prato: Menophanes b \\ Laodicea b \\ Neronopoli Sigonius (sed 
Ule Neronipoli): Neapoli Pb, Jeropoli cod. HUarii 20 obnixius P 

21 mursam P: Morsam b 22 constantius {sed " eras.) P: Constan- 
tinus b 22 conspectu P 25 per agros (uel campum) suos de Prato, 
ipse mcUim per uiara suos 



92 Sulpicii Seueri 

circa regem erant, metu trepidis, imperatore anxio, primus 
nmitiat hostes fugere. cum ille indicem ipsum intromitti po- 
sceret, Yalens ut reuerentiam sui adderet, angelum sibi fuisse 

7 nuntium respondit. facilis ad credendum imperator palam postea 
dicere solitus, se Valentis meritis, non uirtute exercitus uicisse. i 
3t Ab hoc initio illecti principis extulere animos Arriani, pote- 
state regis usuri, ubi auctoritate sua parum ualuissent. igitur 
cum sententiam eorum, quam de Athanasio dederant, nostri non 
reciperent, edictum ab imperatore proponitur, ut qui in danina- 

2tionem Athanasii non subscriberent, in exilium pellerentur. cete- lo 
rum a nostris tum apud Arelatem ac Bitteras, oppida Galliarum, 
episcoporum concilia fuere. petebatur, ut priusquam in Athana- 
sium subscribere cogerentur, de fide potius disceptarent, ac tum 
demum de re cognoscendum, cum de persona iudicum consti- 

3 tisset. sed Valens sociique eius prius Athanasii damnationem 15 
extorquere cupiebant, de fide certare non ausi. ab hoc partium 
conflictu agitur in exilium Paulinus. interea Mediolanum con- 
uenitur, ubi tum aderat imperator: eadem iUa contentio nihil 

4inuicem relaxabat. tum Eusebius Vercellensium et Lucifer a 
Carali Sardiniae episcopi relegati. ceterum Dionysius , Medio- 20 
lanensium sacerdos, in Athanasii damnationem se consentire sub- 
scripsit, dummodo de fide inter episcopos quaereretur. sed Va- 
lens et Vrsatius ceterique metu plebis , quae catholicam fidem 
egregio studio conseruabat, non ausi piacula profiteri intra pala- 

6 tium congregantur. iliinc epistolam sub imperatoris nomine emit- 25 
tunt, omni prauitate infectam, eo nimirum consilio, ut, si eam 
aequis auribus populus recepisset, publica auctoritate cupitapro- 
ferrent: sin aliter fiusset excepta, omnis inuidia esset in rege, et 
ipsa uenialis, quia etiam tum catechumenus sacramentum fidei 

6 merito uideretur potuisse nescire. igitur lecta in ecclesia epistola 30 
populus auersatus. Dionysius, quia non esset assensus, urbe 

1 anxo P 5 est solitus h 11 tum h: cum P \\ bitteras P: Bu- 
teras 6, Biterras Sigonius, ut HHarius quoque Jiahet 13 ac tum P: 
nec tum h; cf. de Prato ad h. l. 14 iudicum de Prato: iudicium Pb 

20 Caralis P et edd. , adhaesit s ex sequenti icoce \\ episcopis P, fort 
pro episcopi s = sunt 26 infectam P: rofertam h \\ eS P: ca 6 

27 proferent P 28 et ipsa] fort ipsi 29 catecuminus P 30 lecta 
— auersatus P: lectam in Ecclesia epistolam populus auersatur b 



Chron. II, :J8-40. 93 

pellitur, statimque eius in locum Auxentius episcopus subro- 
gatur. Liberius quoque urbis Eomae et Hilarius Pictauorum epi- T 
scopi dantur exilio. Bhodanium quoque, Tolosauum antistitem, 
qui natura lenior non tam suis uiribus quam Hilarii societate non 

scesserat Arrianis, eadem conditio implicuit, cum tamen hi 
omnes parati essent Athanasium a communione suspendere, modo 
nt de fide inter episcopos quaereretur. sed Arrianis optimumS 
nisum praestantissimos uiros a certamine submouere. ita pulsi in 
exilium , quos supra memorauimus , abhinc annos quinque et xl, 

loArbitione et Lolliano consulibus. sed Liberius paulo post urbi 
redditus ob seditiones Komanas. ceterum exules satis constatd 
totius orbis studiis celebratos , pecuniasque eis in sumptum affa- 
tim congestas, legationibusque eos plebis catholicae ex omnibus 
fere prouinciis frequentatos. 

u Interea Arriani non occulte, utantea, sed palam ac publice40 
haeresis piacula praedicabant : quin etiam synodum Nicaenam 
pro se interpretantes , quam unius litterae adiectione corruperant, 
caliginem quandam iniecerant ueritati. nam ubi ofxoovaiov erat 2 
scriptmn, quod est unius substantiae, illi o^ioiovmov , quod est 

»similis substantiae, scriptum esse dicebant, concedentes simili- 
tudinem, dum adimerent unitatem, quia multum ab unitate 
similitudo distaret: ut uerbi gratia pictura humani corporis esset 
liomini similis , nec tamen haberet hominis ueritatem. sed qui- 3 
dam ex his ultra processerant, avofiotovolav ^ id est dissimilem 

»substantiam, conJSrmantes. eoque his certaminibus processum, 
ut istiusmodi piaculis orbis terrarum implicaretur. nam Italiam, 4 
Dljricum atque Orientem Valens et Vrsatius ceterique, quorum 
nomina edidimus , iufecerant. Gallias nostras Satuminus Arela- 
tensium episcopus, homo impotens et factiosus, premebat. Osium 6 



1 Auxentius suppleuit Sigonius 2 episcopi de Prato: eps P, cf. 
II, 47, 2 3 rhodanmn P, sed c. 45 extr. rhodanius || tolosanmn P, ut coni, 
Theod. Ccmterus: et Dosanum h (syllaba olo ita in P scripta est, ut facHe 
do legas) 4 tam h: tam P || hylarius P 5 hi omnes P: homines h 
(in P estln. oflis), omnes Vorstvus 6 commune P 8 praestantissimo P 
11 redditur h 12 cebratos P 13 legationibusq. P: legationibus quo- 
que 6 16 niceam P 18 quendam P \\ omo usion et 19 omeo usion P 

19 cst unius P, ut coni. de Prato: unius est h 23 hominis unitatem 
Sigonius 24 anomeousian P, Anomoeousiam h 27illiricum P 



94 Salpicii Seneri 

qaoque ab Hispania in eandem perfidiam concessisse opinio fuit : 
qnod eo mimm atque incredibile nidetnr, qnia omni fere aetatis 
snae tempore constantissimus nostramm partium, et Nicaena syn- 
odus auctore illo confecta habebatur: nisi fatiscente aeuo — ete- 
nim maior centenario fuit, ut sanctus Hilarius in epistolis refert s 
6 — delirauerat. quis rebus perturbato orbe terrarum et morbo 
qnodam ecclesiis languentibus , segnior quidem, sed non minus 
grauis cura principem exercebat, quod licet Arriani, quibus 
fauebat, superiores uiderentur, necdum tamen de fide inter epi- 
scopos conueniret. lo 

41 Igitur apud Ariminum, urbem Italiae, synodum congregari. 
iubet: idque Tauro praefecto imperat, ut coUectos in unum non 
ante dimitteret, quam in unam fidem consentirent , promisso 

2 eidem consulatu, si rem effectui tradidisset. ita missis per Illy- 
ricum, Italiam, Africam, Hispanias GaUiasque magistri officia- 15 
libus, acciti aut coacti quadringenti et aliquanto amplius occi- 
dentales episcopi Ariminum conuenire: quibus omnibus annonas 

3 et ceUaria dari imperator praeceperat. sed id nostris, id est Aqui- 
tanis, GalUs ac Britannis, indecens uisum: repudiatis fiscaUbus 
propriis cum sumptibus uiuere maluerunt. tres tantum ex Bri- ao 
tannia inopia proprii pubUco usi sunt, cum oblatam a ceteris 
coUationem respuissent, sanctius putantes fiscum grauare quam 

4 singulos. hoc ego Gauidium episcopum nostrum quasi obtrectan- 
tem referre solitum audiui, sed longe aUter senserim laudique 
attribuo, episcopos tam pauperes fuisse, ut nihU proprium ha- 25 
berent neque ab aliis potius quam a fisco sumerent, ubi neminem 
grauabant: ita in utrisque egregium exemplum. de reUquis nihil 

5 iterba ut S. Hil. in epist. refei-t Sigonius pro glossemate habuit, quod 
Seuervs numquam alias aliquem nomine sancti nominasset; locu^s II, 36, 1 
diuersus est 6 delirauerat P: delirauerit h \\ quibus rebus h 15 aflfri- 
oam P II magistri P, ut conL Gothofredus (ad cod. Theod. I, 10, 3) : 
magistris h ; cf. dial. 3, 11 et Hil. fragm. 1, 4, uhi de hac ipsa re didt: 
officiales magistri uolitant 16 aut coacti Sigonius: aut macti P, aut 
etiam coacti Giselinus, aut adacti Bernays not. 38 17 conuenere h 

18 dare P, m. Sigonius \\ id est — Britannis Sigonius pro glosse- 
mate hahuit, at recte monuit de Prato nostris hic non significari catho- 
licos, sed solos Aquitanos; cf. Bernays n. 2 20 cum P: om. h 25 epi- 
scopis h 26 a P: om. h \\ sumere uoluisse Bernays 27 in utrisque 
Brusius: in utriusque P; sententiam recte perspexerunt Hofmeister et de 



Chron. U, 40-42. 95 

memoria dignum traditur, sed redeo ad ordinem. posteaqaam5 
omnes, ut supra diximus, in unum collecti sunt, fit partium 
secessio. ecclesiam nostri optinent, Arriani autemaedem, tum 
de industria uacantem, orationis loco capiunt, sed hi non amplius 

squam lxxx, reliqui nostrarum partium erant. igitur frequen- 6 
tibus Gonciliis nihil actum, nostris in Me manentibus, illis de 
perfidia non cedentibus. ad postremum placuit decem legatos 
mitti ad imperatorem, ut quae esset partium fides uel sententia, 
cognosceret sciretque pacem cum haereticis esse non posse. idem 7 

loArriani faciunt mittuntque numero pari legatos, qui aduersum 
nostros coram imperatore confligerent. sed ex parte nostrorum 
l^untur homines adulescentes, parum docti et parum cauti: ab 
Arrianis autem missi senes, callidi et ingenio ualentes, uetemo 
perfidiae imbuti, qui apud regem facile superiores extiterunt. 

issed nostris mandatum, ne quo modo cum Arrianis communionem 8 
inirent omniaque integra synodo reseruarent. 

InterLm in Oriente exemplo Occidentalium imperator iubet42 
cunctos fere episcopos apud Seleuciam Isauriae oppidum con- 
gregari. qua tempestate Hilarius, quartum iam exilii annum in2 

2oPhi7gia agens, inter reliquos episcopos, per uicarium ac prae- 
sidem data euectionis copia, adesse compeUitur, cum tamen3 
nihil de eo specialiter mandasset imperator, iudices tantum ge- 
neralem iussionem secuti, qua onmes episcopos ad concilium 
cogere iubebantur, huncquoque inter reliquos uolentes misere. 

25 ut ego conicio, Dei nutu ita gestum, ut uir diuinarum rerum in- 
structissimus, cum de fide disceptandum erat, interesset. isubi4 
Seleuciam uenit, magno cum fauore exceptus omnium in se ani- 
mos et studia conuerterat. ac primum quaesitum ab eo, quae 

Prato; concludit enim Seuerus relationem hacsententia: ita in utrisque, 
(h. €. tam Aquitanis Gallisque, qui fiscdlia repudiauerant , quam Bri- 
tannis, qui a fisco potius quam ab aliis stmere maluerant) egregiom est 
exemplam 

2 omneis, ut supra dictum h 3 autem^aedem tum Joh, Clericus 
(Bibliothhque cJmsie Tom, XX, 1 p, 349): tmedentu P, aedem tum 
GiseiinuSf tantum locum BaroniuSt iunctam aedem tum Bochartus, 
tam « Edentum h 8 esset p. fides uel P: essent p. fides eth 13 ueneno 
perfidiae dePrato 18 seleutiam isau | oppidum P 20 MgiaP 24 mi- 
sere P: miscere h 25 conitio P; ut ego conicio ad sequentia referen- 
dum esae uidit Siganius 



96 Sulpicii Seueri 

esset Gallorum fides : quia tum, Arrianis praua de nobis uul- 
gautibus, suspecti ab Orientalibus habebamur trionymam soli- 
tarii Dei unionem secundum Sabellium credidisse. sed exposita 
fide sua iuxta ea, quae Mcaeae erant a patribus couscripta, Oc- 
6 cidentalibus perhibuit testimonium. ita absolutis omnium animis, 5 
intra conscientiam communionis nec non etiam in societatem re- 
ceptus concilioque ascitus est. agi deinde coeptum, repertique 
6prauae haeresis auctores atque ab ecclesiaecorpore auulsi. in eo 
numero fuere Georgius ab Alexandria, Acatius, Eudoxius, Vra- 
nius, Leontius, Theodosius, Euagrius, Theodulus. sed confectaio 
synodo decreta ad imperatorem legatio, quae gesta insinuaret. 
damnati quoque ad regem profecti , satis freti sociorum uiribus 
et principis societate. 

43 Interea legatos Ariminensis concilii ex parte nostrorum com- 
pellit imperator uniri haereticorum communioni: eisdemque con-15 
scriptam ab improbis fidem tradit, uerbis fallentibus inuolutam, 
2 quae catholicam disciplinam perfidia latente loqueretur. namque 
usiae uerbum tamquam ambiguum et tomere a patribus usurpa- 
tum, neque ex auctoritate scripturarum profectum , sub specie 
falsae rationis abolebat, ne unius cum patre substantiae filiusw 
crederetur. eadem fides similem patri filium fatebatur. sed inte- 
rius aderat fraus parata , ut esset similis , non essot aequalis. 

. 3 ita dimissis legatis praefecto mandatum , ut synodum non ante 
laxaret, quam conscriptae fidei consentire se omnes subscriptioni- 
bus profiterentur : ac si qui pertinacius obsisterent, dmnmodo isss 
4 numerus intra quindecim esset , in exilium pellerentur. sed re- 
gressis legatis, licet uim regiam deprecantibus, negata com- 
munio. enimuero compertis quae decreta erant maior rerum et 
consiliorum perturbatio : dein paulatim plerique nostrorum, 
partim imbecillitate ingenii , partim taedio peregrinationis so 
euicti, dedere se aduersariis, iam post reditum legatorum su- 
perioribus et ecclesiam nostris inde detrusis optinentibus: fac- 
taque semel inclinatione animorum cateruatim in partem alte- 

2 trionymu P 4 nicea P 5 absolutus J. C. Hofmeister 

7 conscilioque P; ex consilioque ? 10 Leontinus Gdlesinius \\ aua- 
grius theodolus P 11 insynuaret P 12 satis creti P 15 uniri h: 
unire P || conscripta P 16 fallantibus P 25 pertinatius P 



Chron. H, 42—44. 97 

ram concessmn, donec ad uiginti usqne nostrorum nttmerus 
inniinntus est. 

Sed hi quanto pauciores, tanto ualidiores erant. constantissi- 44 
mus inter eos habebatur noster Foegadius et SeruatioTungrorum 

sepiscopus. hos, quia minis et terriculis non cesserant, Taurus 
predbns aggreditur ac lacrimans obtestatur, mitiora uti consu- 
lerent. clausos intra unam urbem episcopos iam septimum men- 
sem a^ere, iniuria hiemis et inopia confectis nullam spem reuer- 
sionis dari: quis tandem esset finis? sequerentur plurium exem- 2 

loplum, auctoritateni. saltem exnumero sumerent. enimuero Poe- 
gadius paratum se exilio atque ad onme supplicium, in quod de- 
posceretur, profiteri: se ab Arrianis conceptam fidem non recep- 
turum. ita in hoc certamine aliquot dies tracti : ubi parum ad a 
pacem proficiebant, paulatim et ipse infractior, ad extremum 

isproposita conditione euincitur. namque Valens et Vrsatius affir- 4 
mantes, praesentem fidem catholica ratione conceptam, ab Orien- 
talibus imperatore auctore prolatam cum piaculo repudiari: et 
quis discordiarum finis foret, si, quae Orientalibus placuisset, 
Occidentalibus displiceret? postremo si quid minus pleneprae-5 

»senti fide editum uideretur, ipsi adderent, quae addenda puta- 
rent: praebituros se in his quae essent adiecta consensum. fauo- 
rabilis professio pronis omnium animis excepta, nec ultra nostri 
repugnare ausi , iam |quoquo modo finem rebus imponere cupien- 
tes. dein conceptae a Foegadio et Seruatione professiones edi coe- 6 

25pere: in quis primum^ damnatus Arrius totaque eius perfidia 
ceterum etiam patri aequalis et sine initio, sine tempore Dei 
filius pronuntiatur. tum Valens tamquam nostros adiuuans sub- 7 
iedt sententiam , cui inerat occultus dolus , filium Dei non esse 
creaturam sicut ceteras creaturas: fefellitque audientes fraus pro- 

aofessionis. etenim his uerbis, quibus simiKs esse ceteris creaturis 

3 'constantissimus P: constantissimusque h (constantissimi — habeban- 
tur coni. de Prato) 4 Foegadius P: Paegadius b et sic postea; aiias 
audit nomen Phoebadius 10 enimuero de Prato : etenim uero P 14 pro- 
ficiebat sc. Foegadius Sigonim 15 aflirmantes] ^haec quasi absolutepo- 
sita pro Valente et V. affirmantibus' de Prato; ipse malim affirmant 
17 et quis de [Prato: ut quis P, ecquis Sigonius, aut quis Baronius 
20 addanda P 24 feruatione P 25 damnatur h 26 ceterum de 
Prato: coetem' (sic) P, ceterum non h \\ aequalis h: om. P 

7 



100 Sulpicii Seueri 

Qatiin ad enni confluebant: quippe humilitatis speciem ore et 
habitu praeteudens houorem sui et reuereutiam cuuctis iuiecerat. 

7 iamque paulatim perfidiae istius tabes pleraque Hispamae perua- 
serat , quin et nonnulli episcoporum deprauati, iuter quos Instan- 
tius et Saluianus Priscillianum non solum consensioue, sed sab s 

8 quadam etiam coniuratione susceperant , quoad Hyginus , episco- 
pusCordubensis, ex uicino agens, comperta adYdacium Emeritae 

9 sacerdotem referret. is uero sine modo et ultra quam oportuit In- 
stantium sociosque eius lacessens, facem quandam nascenti incen- 
dio subdidit , ut exasperauerit malos potius quam compresserit. lo 

47 Igitur post multa inter eos nec digna memoratu certamina 
apud Gaesaraugustam synodus congregatur, cui tum etiam Aqui- 
2 tani episcopi interfuere. uerum haeretici committere se iudicio non 
ausi: in absentes tamen lata sententia daumatique Instantius et 
sSaluianus episcopi, Helpidius et Friscillianus laici. additum 15 
etiam ut, si qui danmatos in commonionem recepisset, sdret in se 
eandem sententiam promendam. atque id Ithacio f Sossubensi 
episcopo negotium datum, ut decretum episcopomm in omnium 
uotitiam deferret d maximeHyginum extra conmiuniouem faceret, 
qui, cum primus omnium insectari palam haereticos coepisset, 90 

4 postea turpiter deprauatus in communionem eos recepisset. inte- 
rim Instantius et Saluianus damnati iudicio sacerdotum Priscil^ 
lianum etiam laicum, sed principem malorum omnium, una 
secum Caesaraugustana synodo notatum, ad confirmandas uires 
suas episcopum in Abilensi oppido constituunt, rati mmirum, si 25 
hominem acrem et caUidum sacerdotali auctoritate armassent, 

5 tutiores fore sese. tum uero Tdacius atque Ithacius acrius instare, 



6 quoad Hyginus de Prato: quoadyginus P, Quo Adyginus h 7 cora- 
perto; ad Idatium emeritae aetatis sacerdotem refert b || jdatium P (et sic 
infra): Idsitium uiUgo 11 nec Vonck: et Ph 14 tamen P: tum b 

15 episcopi Drimf/is : eps P; cf. II, 39, 7 16 si quis h 17 Itacius 
(wm Ithacius) scribendum esse docere conati sunt Florez et Giruesius 
Hispani || Ossonobensi (uel Oxomensi) Sigonius; Ulttd (uel Ossonubensi) 
uerisimUius mdetwr et pleroruwque historicorum assensum tulit 19 et 
addidi, maximeque 6 || yginum P || extra communionem faceret h: com- 
muniong (sed " erasum) faceret P, fort. communione arceret (uel secemeret) 

24 caesar augustina synodu P 25 labilensi P, em. Sigonius 27 yda- 
tius atque ithatius P 



Chron. H, 46-49. 101 

arbitrantes posse inter imtia malam comprimi : sed param sanis 
consiliis saeculares indices ademit , ut eoram decretis atque exe* 
cntionibus haeretici urbibus pellerentur. igitur post multa etB 
foeda certamina Ydacio supplicante elicitur a Gratiano tum im- 

5 peratore rescriptum , quo uniuersi haeretici excedere non ecclesiis 
tantuin aut urbibus, sed extra omnes terras propelli iubebantur. 
quo comperto Gnostici diffisi rebus suis, non ausi iudicio certare, 7 
sponte cessere, qui episcopi uidebantur: ceteros metus dispersit. 
Ac tum Instantius , Saluianus et Priscillianus Eomam pro- 4g 

10 fecti , ut apud Damasum , urbis ea tempestate episcopum, obiecta 
purgarent. sed iter eis praeter interiorem Aquitanicam fuit, ubi 2 
tum ab imperitis magnifice suscepti sparsere perfidiae semina. 
maxiineque Elusanam plebem, sane tum bonam et religioni stu- 
dentem, prauis praedicationibus peruertere. a Burdigala per 

i&Delfinum repulsi, tamen in agro Euchrotiae aliquantisper morati, 
infecere nonnullos suis erroribus. inde iter coeptum ingressi,3 
turpi sane pudibundoque comitatu, cum uxoribus atque alienis 
etiam feminis, in quis erat Euchrotia ac filia eius Procula, de 
qua fuit in sermone hominum Prisdlliani stupro grauidam par- 

3otum sibi graminibus abegisse. hi ubi Komam peruenere, Da-4 
maso se purgare cupientes, ne in conspectum quidem eius admissi 
sunt. regressi Mediolanum aeque aduersantem sibi Ambrosium 
repi^ererunt. tum uertere consilia, ut, quia duobus episcopis,6 
quorum ea tempestate sumjna auctoritas erat, non illuserant, 

sslargiendo et ambiendo ab imperatore cupita extorquerent. ita 
conrupto Macedonio, tum magistro officiorum, rescriptum eli- 
ciunt, quo calcatis, quae prius decreta erant, restitui ecclesiis 
iubebantur. hoc freti Instantius et Priscillianus repetiuere Hi- 6 
spanias; nam Saluianus in urbe obierat: ac tum sine ullo certa- 

3oinine ecclesias, quibus praefuerant, recepere. 

Verum Ithacio ad resistendum non animus, sed facultas defuit, 49 
quia haeretici corrupto Voluentio proconsule uires suas confirma- 

4 ceitamina om. h 9 Actum P, At tum b 11 Aquitaniam 5 
15 Delphinnm & || euchrotiae P, ut em. de Prato: Euchrociae b, et 

sic infra 17 cum feminis atque alienis etiam uzoribus coni, de Prato 
21 conspectu P 22 ^qu6 P 24 tempestate P 26 tum P, tU 

coni. Sigonim: cum b 27 restui P 31 Ithacio Baronitis: itachio 

P, Trachio b, Idacio Sigoniua 32 Yiucntio Baronim 



102 Sulpicii Seueri 

^ qerant. quin etiam Ithacius ab his quasi perturbator ecclesiarum 
reus posbilatus, iussusque per atrocem executionem deduci tre* 
pidus profugit ad Gallias: ibi Gregorium praefectum adiii qui 
compertis quae gesta erant, rapi ad se turbarum auctores iubet 
ac de omnibus ad imperatorem refert, ut haereticis uiam am* 5 

dbiendi praecluderet. sed id frustra fuit, quia per libidinem et 
potentiam paucorum cuncta ibi uenalia erant. igitur haeretici 
suis artibus, grandi pecunia Macedonio data, optinent, ut impe* 
riaJi auctoritate praefecto erepta cognitio Hispaniarum uicario 

^deferretur: nam iam proconsulem habere desierant: missique aio 
magistro offlciales, qui Ithacium tum in Treueris agentem ad 
Hispanias retraherent. quos ille callide frustratus, ac postea per 

sBritannium episcopum defensus illusit. iam tum rumor inces- 
serat clemens, Maidmum intra Britannias sumpsisse imperium 
ac breui in Galiias erupturum. ita tum Ithacius statuit, licetis 
rebus dubiis, noui imperatoris aduentum expectare: interim sibi 

6 nihil agitandum. igitur ubi Maximus oppidum Treuerorum uictor 
ingresBus est, ingerit preces plenas inPriscillianum ac socios eius 

7 inuidiae atque criminum. quibus permotus imperator , datis ad 
praefectum Galliarum atque ad uicarium Hispaniarum litteris, 20 
omnes omnino, quos labes illa inuoluerat, deduci ad synodum 

8 Burdigalensem iubet. ita deducti Instantius et Priscillianus : 
quorum Instantius prior iussus causam dicere, postquam se 
parum expurgabat, indignus esse episcopatu pronuntiatus est. 

9 Priscillianus uero, ne ab episcopis audiretur, ad principem pro-25 
uocauit. permissumque id nostrorum inconstantia , qui aut sen- 
tentiam uel in refragantem ferre debuerant aut, si ipsi suspecti 

1 itachius P 5 ambien (sic) P 10 dcferretur <m. P, deferatur st*p- 
pleuit GcUesinius 11 ithatium P et sic saepius \\ in Treueris P, ut coni, 
Giselinus : in aere ueris h , quae lectio inde exorta est , quod in P intre- 
ueris ex inereueris correctum est, litterae, de qua agitur, non deleta. 
Scriptura tcUis est teste BeifferscJieidio, ut tantum accuratius inspicienti 
mtrevLena correctum esse appareat 12 frustratus P et Sigoniusi fru- 
Btratnr h 13 britannium P, ut coni. TiUemont: Pritannium &, Brito- 
nium Howtheim Prodr. hist. Treuvr. 1, 134 \\ defessus P || tum om. h 

14 clemens maximti P: Gementem Maxinmm h; cf. SaU. Jug. 22 sed 
is rumor clemens erat, et Prisc. 18, 277 p. 353 ed. Hertz. \\ inperium P 

16 noui] noim P 22 Burdegalensem h 26 qui aut de Frato : quia 
aut Ph 27 uel P: om.h \\ aut si P et Giselinus: aut sibi h 



ChroiL n, 49-50. 103 

habebautiirf aliis epificopis audieiatiaia resmiare, non caasam 
imperatori de tam manifestis cnniinibiis pennittere. 

Ita ouuies, quos causa inuoluerat, ad regem dedueti. secutiSf 
etiam accusatores Ydacius et Ithacius episcopi, quornm studium 
ssaper expugnaadis haereticis non reprehenderem, si non studio 
uincendi plus quam oportuit certassent. ac mea quidem sententia 2 
est, mihi tam reos quam accusatoresdisplicere, certe Ithacium 
niMl pensi, nihil sancti habuisse defmio: fuit enim audax, lo- 
quax, impudens, sumptuosus, uentri et gulae plurimum imper- 
lotiens. hic stultitiae eo usque processerat, ut omnes etiam sanctos 3 
mros , quibus aut studium inerat lectionis aut propositum erat 
certare ieiuniis, tamquam Friscilliani socios aut discipulos in 
crimen arcesseret. ausus etiam miser est ea tempestate Martino 4 
episcopo, uiro plane Apostolis conferendo, palam obiectare hae- 
isresis infamiam. namque tum Martinus apud Treueros constitutus 5 
nondesinebat increpare Ithacium, ut ab accusatione desisterett 
Maximum orare, ut sanguine infelicium abstineret: satis super- 
que sufficere, ut episcopali sententia haeretici iudicati ecclesiis 
pellerentur: saeuum esse et inauditum nefas, ut causam eccle- 
sosiae iudex saeculi iudicaret. denique quoad usque Martinus Tre- e 
ueris fuit, dilata cognitio est: et mox discessurus egregia auctori- 
tate a Maximo eUcuit sponsionem, nihil cruentum in reos 
constituendum. sed postea imperator per Magnum et Bufum? 
episcopos deprauatus et a mitioribus consiliis deflexus causam 
25praefecto Euodio permisit, uiro acri et seuero. is Priscillianum 8 
gemino iudicio auditum conuictumque maleficii nec difiitentem 
obscenis se studuisse doctrinis, noctumos etiam turpium femina- 
nmi egisse conuentus nudumque orare solitum, nocentem pro- 
nuntiauit redegitque in custodiam, donec ad principem referret. 
3oge8ta ad palatium delata censuitque imperator, Priscillianum 
sociosque eius capite damnari oportere. 

4 ydatius et ithatius P || stidium P 5 super nos: super in P, in 6 
II non] n {pro n) P 7 mihi non tam Sigonius 8 audiax F 9 sup- 
tnosus P 10 stiltitiae P 17 infeliam P 19 seuum P, nouum h 

20 indicaret P corr, ex uindicaret , quod haud scio an praeferendtm 
sti 24 defluxus P 25 euiodio P || is P: Qui & 27 obBcoenis h 

30 gesta ad p. delata censuitq. P: gestis ad p. delatis censuit h 

31 capitis h 



104 Sulpicii Seueri 

Sl Getenun Ithacius mdens, quam muidiosuin sibi apud episco- 
pos foret, si accusator etiam postremis rerum capitalium iudiciis 
astitisset — etenim iterari iudicium necesse erat — subtrahit se 

2 cognitioni, frustra callidus iam scelere perfecto. ac tum per Ma- 
ximum accusator apponitur Fatricius quidam, fisci patronus. ita 5 
eo insistente Friscillianus capitis damnatus est, unaque cum eo 
Felicissimus et Armenius, qui nuper a catholicis, cum essent 

Sclerici, FrisciUianum jsecuti desciuerant. Latronianus quoque et 
Euchrotia gladio perempti. Instantius, quem superius ab epi- 
scopis danmatum diximus, in Sylinancim insulam, quae ultraio 

4Britannias sita est, deportatus. itum deinde in reliquos sequen- 
tibus iudiciis, damnatique Asariuus et Aurelius diaconus gladio, 
Tiberianus ademptis bonis in Sylinancim insulam datus. Ter- 
tullus, Potamius etlohannes, tamquam uiliores personae et 
digni misericordia, quia ante quaestionem se ac socios prodidis-i^ 

5sent, temporario eiilio intra Gallias relegati. hoc fere modo ho- 
mines luce indignissimi pessimo exemplo necati aut exiliis mul- 
tati: quod initio iure iudiciorum et egregio publico defensum 
postea Ithaciusiurgiis soDicitatus, ad postremum conuictus, in 
eos retorquebat , quorum id mandato et consiliis eflfecerat ; soius ao 

6 tamen omnium episcopatu detrusus. nam Ydacius, Ucet minus 
nocens, sponte se episcopatu abdicauerat: sapienter id et uere- 

7 cunde, nisi postea amissum locum repetere temptasset. ceterum 
Friscilliano occiso, non solum non repressa eet haeresis, quae' 
illo auctore proruperat , sed confirmata latias propagata est. 35 
namque sectatores eius, qui eum prius ut sanctum honorauerant, 

Spostea ut martyrem colere coeperunt. peremptorum corpora ad 
Hispanias relata magnisque obsequiis celebrata eorum funera : 



2 accusator P: accusato 6 4 callidus P, ut coni. Bernays: calido b 
II acttl P, At tum h 7 cum essent om. h 10 sylinanci insulam P: 
Sylinam insulam h ; paulo infra P item hahet sylinanci 11 britannias P .• 
Britanniam h ; cf. II, 46, 3 12 asariuus P (non asaricius) : Asarinus h 

13 delatus Vallarsius; at cf II, 39, 7 dantur exilio et II, 1, 6 morti 
dedissent 16 homines licet luce Bernays p. 18 n. 82, 19 iurgiis solli- 
citatus Bernays : in iurgiis solitus Ph, fort. iurgiis sollicitus cf 11, 18, 3 

21 nam Idacius Sigonim : nSydatius (ut tamen etiam nardatius legere 
possis, uirgula super na erasa) P, Nardacius h 22 uerecundi^ P 

25 fort. confirmata et latius 



Chron. U, 51. 105 

quiii et iurare per Priscillianum summa religio putabatur. at inter 
Bostros perpetuum discordiarum bellum exarserat, quod iam per 
quindecim annos foedis dissensionibus agitatum nullo modo 
sopiri poterat. et nunc, cum maiime discordiis episcoporum 9 

5 omnia turbari ac misceri cemerentur cunctaque per eos odio aut 
gratia, metu, inconstantia, inuidia, factione, libidine, auaritia, 
arrogantia, sonmo, desidia deprauata, postremo plures aduer-io 
sum paucos bene consulentes insanis consiliis et pertinacibus stu- 
diis certabant: inter haec plebs Dei et optimus unus quisque 

loprobro atque ludibrio habebatur. 

1 at P, tnt coni. de Prato: ac & 3 fodis disscntionibus P 4 et 
timc de Prato 5 omm&om. P, post misceri habet h \\ ac de Prqibo: 
aut Ph 7 somno deest in edd. complwribm \\ deprauata Pi essent 
deprauata h 9 optimus quisque h 10 P stibscriptione caret. 



V = codex Veroneiisis saec \1L 

A = oodex qnondam Angnstaims, niinc Monacoisis lat n. 3711 saec XL 
B = codex Brixianns, quo nsos est Hier. de Prato, saec XIIU. 
F= oodex qnondam Fridngensis, nnnc Monacensis .lat n. 6326 saec X. 
M= editio Bonini Mombritii in Yitis SanctonmL 

Q = codex Qnedlinbu-gensis ex ooUatione Tobiae Eckhardi, n. Godd. 
mannscr. Qnedlinbnrgenses (Qnedlinb. 1723. 4*) p. 57 sqq. 

V = editio nnlgata, cnins scriptnrae iam ab Hier. de Prato mnltis locis 

correctae snnt. 

Integram dedimns lectionnm dinersitatem ex AFV. 



VITA SANCTI MARTINI 

EPISCOPI ET CONPESSOBIS. 

Oenems Desiderio fratri karissimo. Ego quidem , frater mia- 1 
mmis, libeUnm quem de uita saucti Martini scripseram, scheda 
saa premere et intra domesticos parietes cohibere decreueram, 
qma, nt sum natura infirmissimus, iudicia humana uitabam, ne, 
jquod fore arbitror, sermo incultior legentibus displiceret omnium- 
qne reprehensionis dignissimus iudicarer, qui materiem disertis 
merito scriptoribus reseruandam inpudens occupassem: sed pe- 
tenti tibi saepius negare non potui. quid enim esset , quod non 
amori tuo uel cum detrimento mei pudoris inpenderem? uerum- 2 
lotamen ea tibi Mucia libellum edidi, qua nulli a te prodendum 
reor, quia id spopondisti. sed uereor, ne tu ei ianua sis futurus, 
et emissus semel reuocari non queat. quod si acciderit et ab ali- 3 
quibus eum legi uideris , bona uenia id a lectoribus po^tulabis, 
ut res potius quam uerba perpendant et aequo animo ferant, si 
isaures eorum uitiosus forsitan sermo perculerit, quia regnum Dei 
n in eloquentia , sed in fide constat. meminerint etiam , salu- 4 
tem saeculo non ab oratoribus , cum utique , si utile fuisset , id 
quoqneDominus praestare potuisset, sed a piscatoribus praedi- 



1 fratri karissimo AV (sed add. in A salutem^: om. F \\ nniani- 
^^V 2 scribseram V, et sicfere semper scribsi, scribtum, scribtnra etc. 
II schida F, sceda F^ scaeda A 3 promere F 4 infirmissimns V: 
infimTis F, infirmus -4t? 6 repraebensionis F: reprehensione -42^; cf. 
*»/ro c. 9, 3 II materiem Vi materiam AFv et corr. V 9 nernntamen 
^, ow. FQ 10 ededi V \\ qnia nnlli V 11 spondisti F, cf Chron. 1, 
^^, 7 12 non qneat renocari AFv 13 id nenia v 17 cnm— potnisset 
^y- po8t praedicatam esse habent AFv \\ faisset] fnit et V 18 prae- 
^catmn est V, praedicatam (s%ne esse) AB (?) Fv 



110 Sulpicii Seueri 

5catam esse. ego enim, cum primom animum ad scribendum 
appuli, quia nefas putarem tanti uiri latere uirtutes, apud me 
ipse decidi, ut soloecismis non erubescerem: quia nec magnam 
istarum umquam rerum scientiam contigissem, et si quid ex his 
studiis olim fortasse libassem, totum id desuetudine tanti tem- 5 

6poris perdidissem. sed tamen ne nos maneat tam molesta de- 
fensio, suppresso, si tibi uidetur, nomine libellus edatur. quod 
ut fieri ualeat, titulum frontis erade, ut muta sit pagina et, 
quod sufficit, loquatur materiam, non loquatur auctorem. 

1 Plerique mortales studio et gloriae saeculari inaniter deditiio 
exinde perennem, ut putabant, memoriam nominis sui quaesi- 

2erunt, si uitas clarorum uirorum stilo inhistrassent. quae res 
utique non perennem quidem, sed aliquantulnm tamen conceptae 
spei fructum adferebat, quia et suam memoriam, licet incassum, 
propagabant, et propositis magnorum uirorum exemplis noms 
parua aemulatio legentibus excitabatur. sed tamen nihil ad bea- 

3 tam illam aetemamque uitam haec eorum cuifa pertinuit. quid 
enim aut ipsis occasura cum saeculo scriptorum suorum gloria 
profuit? aut quid posteritas emolumenti tulit legendo Hectorem 
pugnantem aut Socraten philosophantem? cum eos non sdum^o 
imitari stultitia sit, sed non acerrime etiam inpugnare dementia: 
quippe qui humanam uitam praesentibus tantum actibus aesti- 

4 mantes spes suas fabulis, animas sepulcris dederint: siquidem ad 



2 appoli V II putani^, putaram Vonck 3 ipsum Fcorr, m. 2 ex ipso || 
decidi B et aliquot Giaelini libri: didici AVv, decreui Fin ras. m. 2 \\ soly- 
cismis Vy soloecismos dett. 4 rerum umquam A \\ quit V et sic cUias \\ ex 
his om, Fpr. m. 5 desuetudine V: dissnetudine AFQy desitudine 2 codd. 
Gis. etv 7 subpresso F \\ edatur om. Fpr. m. , datur V 8 et] aut de 
Prato 9 auctorem] additim in V: Vale frater in Christo uenerabilis ; decus 
bonorum. sanctorumque omnium. Sequitwr deinde in V: Incipit uita sancti 
martini episcopi et confessoris, in Flegitur post praefationem (cap. 2in.): 
Inc. uita sci ac beatissimi patroni nostri Martini episcopi atque confessoris, 
in A eodem item loco : Inc uita scl ac beatissimi Martini archiepiscopi turo- 
niensis 10 mortalium AFQ \\ studio et gloriae (F gloria ut uidetur) 
saeculari AFV: studio gloriae saecularis 3 codd. Gisel. 'Studium h. l non 
ardorem animi et desideriim, sed litterarum exercitaitionem destgnat' de 
Prato 11 quaesiuerunt -4JFV 12 uirorum V s. l. 13 utique oni. A 

14 suam BMV: sui AFQc 17 curam V 20 socraten V: s6cratem 
AF\i 23 aiiimas suas v |1 dederunt F || Si F corr. e Sed 



Vita S. Martini c. 1-2. , 111 

solam hominiim memoriam se perpetaandos cTedidenmtv cmn 
hominis offidmn sit, peremiem potins uitam quam pereniiem 
memoriam qaaerere, non scribendo ant pugnando nel plulo80«> 
phando, sed pie sancte religioeeque uiaendo. qui quidemerror5 
shumanus litteris traditus in tantum «aluit, ut multos plane 
aemnlos uel inanis pMlosophiae uel stultae illius uirtutis inue^ 
nerit. unde factums mihi opeme pretium uideor, si uitam sanc-* 6 
tissimi uiri, exemplo aliis mox futuram, perscripsero: quo utique 
ad ueram sapientiam et caelestem militiam diuinamque uirtutem 
10 legentes incitabuntur. in quo ita nostri quoque rationem com- 
modi ducimus,ut non inanem ab hominibus memoriam, sed 
aetemum a Deo praemium exspectemus, quia etsi ipei non ita 
uiximus, ut exemplo aliis esse possimus, dedimus tamen operam, 
ne is lateret qui esset imitandus. igitur sancti Martini uitam 7 
u scribere exordiar, ut se uel ante episcopatum uel in episeopatu ges* 
serit, quamuis nequaquam ad omnia illius potuerim peruenire: 
adeo ea, in quibus ipse tantum sibi conscius Mt, nesciuntur, quia 
laudem ab hominibus non requirens, quantum in ipso fuit, omnes 
uirtutes suas latere uoluisset. quamquam etiam ex his, quae con- 8 
soperta nobis erant, plura omisimus, quia sufflcere credidimus, si 
tantum excellentia notat^tor: simul et legentibus consulendum 
fuit, ne quod his pareret copia congesta fa,stidium. obsecro autem 9 
eos qui lecturi sunt, ut fidem dictis adhibeant, neque me quic^ 
quam nisi conpertum et probatum scripsisse arbitrentur: aUoquin 
» tacere quam falsa dicere maluissem. 

Igitur Martinus Sabaria^ Pannoniarum oppido oriundus foit, i 
sed intra Italiam Ticini altus est, parentibus secundum saeculi 
dignitatem non infimis, gentilibus tamen. pater eius miles pri-2 
mum, posttribunus militum fuit. ipse armatam militiam in 
30 adulescentia secutus inter scolares alas sub rege Constantio, 
deinde sub luliano Gaesare militauit: non tamen sponte, quia a 

3 ptilosofando V 5 homanis codd. oHiquot prob. Vanchio || plane V 
pr. m. : tamen AFQ et corr. V 6 inanes pbilosofiae V 12 praemitrai 
om. Fpr. m. 13 aliis eremplo v 15 ut se MV: utq; F, ut quae Q, 
et quae Av 21 excellentia AFQV: exceUentiora v 26 Sabaria BV et 
corr. F: sabariae AF^Qv || Pannoniorum dett. \\ oppido om. v 27 alitus 
ASF\ aletus V corr. (altus pr. m.) 28 railex V, Uem p. 112, 20 30 alas 
Fpartim in ras. m. 2 \\ Constantino v 31 sponte A in marg. 



112 Snlpicii Seueri 

primis fere annis diuinani potins seniitateni sacra inlnstris 
3 pneri spirauit infantia. nam cum esset annoruin decem, innitis 
parentibns ad ecclesiam confagit seqne catechnmennm fieri postu- 
4lanit. mox mimm in modmn totns in Dei opere connersns, cnia 
esset annomm dnodecim, eremum concnpiuit, fecissetqne notis s 
satis, si aetatis infirmitas non obstitisset. animns tamen aut 
circa monasteria ant circa ecclesiam semper intentns medita- 

5 batnr adhnc in aetate puerili, quod postea denotns inpleuit. sed 
cnm edictnm esset a regibns , ut ueteranorum filii ad militiam 
scriberentnr, prodente patre, qui felicibus eius actibus inuide-xo 
bat, cum esset annorum quindecim, captus et catenatns sacra- 
mentis militaribns inplicatus est, uno tantum seruo comite con- 
tentus, cui tamen uersa uice dominus seruiebat, adeo ut plerum- 
que ei et calciamenta ipse detraheret et ipse detergeret, cibnm 

6 una caperent, hic tamen saepius ministraret. triennium fere ante is 
baptismum in armis fiiit, integer tamen ab iis uitiis, quibus illud 

7 hominum genus inplicari solet. multa illius circa commilitones 
benignitas, mira caritas, patientia uero adqne humilitas nltra 
humanum modum. nam fragalitatem in eo laudari non est necesse, 
qua ita usus est, ut iam IQo tempore non miles, sed monachusao 
putaretur. pro quibus rebns ita sibi omnes commilitones deninxe- 

8 rat, ut eum miro adfectu uenerarentur. necdum tamen r^eneratus 
in Ghristo agebat quendam bcmis operibus baptismi candidatum : 
adsistere scilicet laborantibus , opem ferre miseris, alere egentes, 
uestire nudos, nihil sibi ex militiae stipendiis praeter cotidianumd» 
uictum reseruare: iam tum euangelii non surdus auditor de cra- 
stino non cogitabat. 

1 dioina p. semitute Fv 2 inspirauit FQ et corr, V || duodecim V 

3 cathecuminuia F, catichumenum Q, caticuminum AF et sic fere 
semper in hoc nomine 4 opus A 5 heremum AF et sic fere semper 

6 non foisset inpedimento Vsoliis ex notis || tamen] eius (idd. in'F 
m. 2 II tamen circa v 10 eius om. V 11 captus BMV: raptus AFQv 

14 calceamenta (om. ipse) detraheret v 16 tamen om, AFQ 16 bap- 
, tismum BMV: baptisma uiFv \\ ab his AFQV 17 illius BV: iUi AFv 

19 laudari ABFV: laudare v 20 qua Frasura ex quia 21 pro 
V: om. AFv \\ commilitones suos AFv 23 qu^dam Fpr. m. || baptismi 
Vi baptismatis AFv 24 alere egentes] eregenes V 26 reseruare MV 
(item F, sed hic re in ras. ex reperuans utuidetur): reseruabat -4C reser- 
uans 2 codd. Criselini 



Vita S. Martini c. 2—3. 113 

Qnodam itaqne tempore, ciun iam mliil praeter arma et sim- 3 
plioem militiae uestem haberet, media hieme, qnae solito asperior 
inhorraerat, adeo ut plerosqae ais algoris extmgueret, obmmn 
habet in portaAmbianensimn cimtatis pauperem nudmn: qni cmn 

5 praeterenntes ut sui misererentur oraret omnesque nuserum prae- 
terirent, intellexit uir Deo plenus sibi illum, aliis misericordiam 
non praestantibus, reseruari. quid tamen ageret? nihil praeter2 
chlamydem, qua indutus erat, habebat: iam enim reliqua in 
opus simile consumpserat. arrepto itaque ferro, quo accinctus 

loerat, mediam diuidit partemque eius pauperi tribuit, reliqua 
mrsns induitur. interea de circumstautibus ridere nonnulli, quia 
deformis esse truncatus habitu uideretur: multitamen, quibus 
erat mens sanior, altius gemere, quod nihil simile fecissent, cum 
ntiqne plus habentes uestire pauperem sine sua nuditate potuis- 

issent. nocte igitur insecuta, cum se sopori dedisset, uidit Ghri-3 
stumi chlamydis suae, qua pauperem texerat, parte uestitum. 
intueri diligentissime Dominum uestemque, quam dederat, iube- 
tur agnoscere. mox ad angelorum circumstantium multitudinem 
audit lesum clara uoce dicentem: Martinus adhuc catechumenus 

aohac me ueste contexit. uere memor Dominus dictorum suorum,4 
qui ante praedixerat: quamdiu fecistis uni ex minimis 
istis, mihi fecistis, se in paupere professus est fuisse uesti- 
tum: et ad confirmandum tam boni operis testimonium in eodem 
se habitu, quem pauper acceperat, est dignatus ostendere. quo5 

35uiso uir beatissimus non in gloriam est ehttus humanam, sed 
bonitatem Dei in suo opere cognoscens, cum esset annorum duo- 

21 Matth. 25, 40. 

1 igitur F 2 nestimentiun V 3 obniam F 4 anbianensinm F, 
ambiamensinm A 7 nihil] add. in V s. l. m. 2 qnia 8 clamjdem V, 
clamidem AF, item infira u. 16 clamydis et clamidis eidem \\ enim 
01». V 11 risere Fy sed se ex corr. 12 esse V: esse et AF, esset etu 
II babitns F carr. || tamen V: qnidem AF 13 sanctior Vsolus ex 
notis; cf. infra c. 9, 4 \\ gemuere Fcorr. et Q 15 nidet Apr. m.etV 
16 contexerat 1 cod. Gisel. 17 nestem qnam A 19 cathecuminus V 

21 quae F \\ fecestes F, haec fecistis AFi?(haec BMqmgme om.) 

22 pauperem V 25 uisu F 26 annorum xxn V; at habet Faulinus 
quo^pie, quem citamt de Prato: Quattuor a lustris geminos minus egerat 
annos 

8 



114 Sulpicii Seueri 

deuiginti, ad baptisniimi conuolauit. nec tamen statim militiae 
renuntiauit, tribuni sui precibus euictus, cui contubemium fami- 
liare praestabat: etenim transacto tribunatus sui tempore renun- 
tiaturum se saeculo poUicebatur. qua Martinus expectatione su- 
spensus per biennium fere posteaquam est baptismum consecutus, 5 
sololicet nomine, militauit. 

4 Interea inruentibus intra Gallias barbaris lulianus Caesar coacto 
in unum exercitu apud Yangionum ciuitatem donatiuum coepit 
erogare militibus, et, ut est consuetudinis, singuli citabantur, 

^donec ad Martinum uentum est. tum uero oportunum tempusio 
existimans, quo peteret missionem — neque enim i^tegrum sibi 
fore arbitrabatur, si donatiuum non militaturus acciperet — , 

Bhactenus, inquit ad Gaesarem, militaui tibi: patere ut nunc mi- 
litem Deo: donatiuum tuum pugnaturus accipiat, Christi ego 

dmiles sum: pugnare mihi non licet. tum uero aduersus hancii^ 
uocem t;Tannus infremuit dicens, eum metu pugnae, quae po- 
stero die erat futura, non religionis gratia detractare militiam. 

5at Martinus intrepidus, immo inlato sibi terrore constantior, si 
hoc, inquit, ignauiae adscribitur, non fidei, crastina die ante 
adem inermis adstabo et in nomine Domini lesu, s^o crucis,9o 
non clipeo protectus aut galea, hostium cuneos penetrabo securus. 

6retrudi ergo in custodiam iubetur, facturus fidem dictis, ut inw- 

7 mis barbaris obiceretur. postero die hostes legatos de pace mise- 
runt, sua omnia seque dedentes. unde quis dubitet hanc uere 
beati uiri fuisseuictoriam, cui praestitum sit, ne inermis ada& 

Sproelium mitteretur. et quamuis pius Dominus seruare militem 
suum licet inter hostium gladios et tela potuisset, tamen ne uel 
aliorum mortibus sancti uiolarentur obtutus, exemit pugnae 

9 necessitatem. neque enim aliam pro milite suo Christus debuit 



1 baptisma AF, item u. 5 || tamen om. FQ 6 licet V et meliores 
Oisdini: scilicet ABF 7 irrumpentibus 1 cod. Gis. 8 uuangionum^ 

9 et ut BMV: ut AF^v, utque Fcorr. \\ recitabantur F 10 oppor- 
tnnum v 11 remissionem V 14 militaturu& Gisel. ex tribtM stUs libris 
etv 15 aduersum F 16 postera AFv 17 detrectare AFb 21 clypeo 
FVv II cuneis Fpr. m. 22 oustodia A 23 obieceretur V \\ postera Fv 

24 seque AFMV: seseque v 25 ne om. F pr. m. 27 licet] 
etiam Fsed in ras. manu reeenti 28 mortibus V: morte AFv || uiola- 
retur B 



Vita S. Martini c. 3-5. 115 

praestare uictoriam, qnam ut subactis sine sangaine hostibiis 
nemo moreretar. 

Exinde relicta militia sanctmn Hilariom Pictauae episcopumS 
cinitatis, cuius tunc in Dei rebus spectata et cognita fides habe- 

«batar, expetiit et aliquamdiu apud eum commoratus est. temp- 2 
taoit autem idem Hilarius inposito diaconatus officio sibi eum 
artius inplicare et ministerio uincire diuino. sed cum saepissime 
restitisset, indignum seesse uociferans, intellexit uir altioris 
ingenii, uno eum modo posse constringi, si id ei officii impo- 

loneret, in quo quidam locus iniuriae uideretur: itaque exordstam 
eum esse praecepit.. quam ille ordinationem, ne despexisse tam- 
quam humiliorem uideretur, non repudiauit. nec multo post ad-3 
monitus per soporem, ut patriam parentesque, quos adhuc gen- 
tQitas detinebat, religiosa sollicitudine uisitaret, ex uoluntate 

issancti Hilari profectus est, multis ab eo obstrictus precibus et 
lacrimis ut rediret. maestus, ut fenmt, peregrinationem illam 
ingressus est , contestatus fratribus, multa se aduersa passurum: 
quod postea probauit euentus. ac primnm inter Alpes deuia secu- 4 
tas inddit in latrones. comque unus securi eleuata in caput eius 

lolibrasset ictum, ferientis dexteram sustinuit alter: uinctis tamen 
post tergum manibus uni adseruandus et spoliandus traditur. qui 
cum eum ad remotiora duxisset, percontari ab eo coepit, quisnam 
esset. respondit Christianum se esse. quaerebat etiam ab eo an5 
timeret. tum uero constantissime profitetur, numquam se tam 

ssfuiss^ securum, quia sciret misericordiam Domini maxime in 
temptationibus adfdturam: se nu^s illi dolere, qui Ghristi mi- 

3 pictaniae F corr. m. 2 (episcopum pictauae A) 4 expectata AMg 
inclita spectata F 5 expetiidt AFv \\ aliqnantam V, sed ntnm «n liibwra 

6 diaconatas MVi diaconii AFi) 7 implicari et m. uinciri Q 8 mr 
AV\ Trir Dei FQ 9 mio BVi hoc AFo \\ id * officii V 11 praecipit V 
II dispeiisset V 12 mnM AF 15 hilarii V corr. AFv || mnltis BV: 
mnltisqne AFv \\ obstrictus ABFMQV: adstrictos Oisel. ex tribus auis 
etv 17 ingressns V: adgressns AFv \\ fratribns BMV: fratres AFv 
18 ac om. Fin rcisura 19 secnrim elenatam Av 20 dexteram B et 
aiii pauei (etiam duo Traiectini VonckU): deztera AVv, dezteraeFQ 

21 postergnm AF \\ adsemandns V: ad semandnm By semandns AF^ 
II spoliandns V: spoliandnm B, custodiendns AFM 22 percuictari MV 

24 faisse tam v 26 sed magis Vteste de Frato || iUi AV et libri 
fere omnes: illii F \\ condolere dett. pauci 

8* 



116 Sulpicii Seueri 

esericordia utpote latrocinia exercens esset ind^us. ingressasque 
euai^elicam disputationem uerbum Dei latroni praedicabat. quid 
longius morerP latro credidit prosecutusque Martinum uiae red- 
didit, orans ut pro se Dominum precaretur. idemque postea reli- 
giosam s^ens uitam uisus est, adeo ut haec, quae supra rettulimus, 5 
ex ipso audita dicantur. 

C Igitur Martinus inde progressus cum Mediolanum praeterisset, 
diabolus in itinere, humana specie adsumpta, se ei obuium tulit^ 
quo tenderet quaerens. cumque id a Martino responsi accepisset, 

280 quo Dominus uocaret intendere, ait ad eum: quocumque ieris 10 
uel quaecumque temptaueris , diabolus tibi aduersabitur. tunc ei 
prophetica uoce respondens, Dominus mihi, inquit, adiutor est: 
non timebo, quid faciat mihi homo. statimque de conspectu eius 

ainimicus euanuit. itaque ut animo ac mente conceperat, matrem 
a gentUitatis absoluit errore, patre in malis perseuerante : plures 15 
tamen suo saluauit exemplo. 

4 Dehinc cum haeresis Arriana per totum orbem et maxime 
intra Illyricum pullulasset, cum aduersus perfidiam sacerdotum 
solus paene acerrime repugnaret multisque suppliciis esset ad- 
fectus — nam et publice uirgis caesus est et ad extremum de ciui- 30 
tate exire conpulsus — Italiam repetens, cum intra Gallias quo- 
que discessu sancti Hilari, quem ad exilium haereticorum uis coe- 
gerat, turbatam ecclesiam comperisset, Mediolani sibi monaste- 
rium statuit. ibi quoque eumAuxentius, auctor et princepsArria- 
norum, grauissime insectatus est, multisque adfectum iifturiisss 
de ciuitate exturbauit. cedendum itaque tempori arbitratus ad 

5 insulam, cui Gallinaria nomen est, secessit comite quodam pre- 



5 agere FMQ \\ adeo w«t; <m.v 6 ex BV: ab AFv 7 medio- 
lanium V 8 itenere V (tcUes litteranm e eti inV confusiones posthac 
nan amnes noiabimtts) \\ obuiamF 10 tendere JM; eo tendere coni. dePrato 

12 profiteca V \\ respondens — inquit BV: respondit AFv 13 homo 
moi Btatimque V \\ de MV: e AFv 14 ac AV: et F 15 a om. AFv || 
perseuerantem V (patrem in malis perseuerantem reliquit F) 17 dehinc 
V: deinde AFv 18 cum aduersus — pugnaret Fin marg. m. 2 19 repu- 
gnaretBJirr: pugnaret AFv 20 nam publice v 22 hilarii AFv et 
corr.V II exi [Hum — uirtutem] erectus (p. 117, 22): inclusa destmt in V, 
cvm una scheda interciderit 27 cui gallinaria nomen est AFMQ : galli- 
nariam nomine v 



Vita S. Martini c. 5-7. 117 

sbytero, magnanmi uirtutnin uiro. Mc aUquamdiu radicibus uixit 
herbarum: quo tempore helleborum, uenenatum, ut ferunt, gra- 
men, in cibum sumpsit. sed cnm uim ueneni in se grassantise 
nicina iam morte sensisset, imminens periculum oratione repulit 

sstatinK][ue omnis dolor fugatus est. nec multo post, cum sancto 7 
Hilario comperisset regis paenitentia potestatem indultam 
Msse redeundi, Bomae ei temptauit occurrere profectusque ad 
urbem est. 
Cum iam Hilarius praeterisset, ita eum est uestigiis prosecu-7 

lotas: cumque ab eo gratissime fuisset susceptus, Iiaut longa sibi 
ab oppido monasterium conlocauit, quo tempore se ei quidam 
catechumenus iunxit, cupiens sanctissimi uiri institui disciplinis: 
paucisque interpositis diebus languore correptus ui febrium labo- 
rabat. ac tum Martinus forte discesserat: et cum per triduum2 

udefiiisset, regressus exanime corpus inuenit: ita subita mors fuerat, 
ut absque baptismate humanis rebus excederet. corpus in medio 
positum tristi maerentium fratrum frequentabatur officio, cum 
Martinus flens et eiulans accurrit. tum uero tota sanctum spiri- 3 
tum mente concipiens egredi cellulam, in qua corpus iacebat, ce- 

soteros iubet, ac foribus obseratis super exanimata defancti fratris 
membra prostemitur. et cum aliquamdiu orationi incubuisset sen- 
sissetque per spiritum Domini adesse uirtutem, erectus paulu- 
lum et in defuncti ora defixus, orationis suae ac misericordiae 
Domini intrepidus expectabat euentum: uixque duarum fere ho- 

25ranun spatium intercesserat, uidet defunctum paulatim membris 
omnibus commoueri et laxatis in usum uidendi palpitare lumini- 
bus. tum uero magna ad Dominum uoce conuersus gratias agens 4 

2 elebomm A , elebori * {i ex corr,) F \\ ferunt ut ueneaatum A 

3 cibum] add. inFm. 2 suum 4 pepulit B 7 profectus (profec- 
tusq. corr. w. ^) S ad urbem F 9 Cumque iam uel Cum uero (autem) iam 
^. II eum e uestigio cod. Berol. (Vorstii), eum e uestigiis est pros. non- 
nullilibri Giselini; exspectares potitts : ita eius uestigia est pros. Patdinfts 
Met: Ergo legens praegressa pio uestigia cursu etc. 10 gratantissime 
foisse A 12 instrui cod. Berol. 13 paucis quippe AF \\ correptus est 
(odd. m. 2 et^ ui F 14 at tum M \\ post triduum fuisset regressus M 

15 eianime corpus AFM: c exanime v \\ subito Fpr. w. 17 tum F 
18 tota sanctum spiritum (spir. smctnm F) AFM: sanctum spir. tota v 

22 erectus] hic redit V 24 aduentum A 25 uidet ABF'V: uidit 
^corr. etv, et uidit (uel cum uidit) dett. paud; at u. Chron. I, 38, 4. 



118 Sulpicii Seneri 

oeUttlam clamore Gonpleuerat: quo audito qui pro foribus adsti- 
terant statiiu inruunt. mirum spectaculum , quod uidebant uiuere^ 

5 quem mortuum reliquissent. ita redditus^uitae^ statim baptismum 
consecutus plures postea uixit annos, primusque apud nos Mar- 

6tini uirtutum uel materia uel testimonium fuit. idem tamens 
referre erat solitus, se corpore exutum ad tribunal iudicis ductum 
deputandumque obscuris locis et uulgaribus turbis tristem exce- 
pisse sententiam: tum per duos angelos iudici fuisse suggestum, 
hunc esse pro quo Martinus oraret: ita per eosdem angelos se 
iussum reduci, et Martino redditum uitaeque pristioae restitutum. la 

7 ab hoc primum tempore beati uiri nomen enituit, ut qui sanctus 
iam ab omnibus habebatur, potens etiam et uere apostolicus ha- 
beretur. 

8 Nec multo post , dum agrum Lupicini cuiusdam honorati secun- 
dum saeculum uiri praeteriret, clamore et luctu turbae plangentis is 

2excipitur, ad quam cum sollicitus adstitisset et quis esset hic 
fletus inquireret, indicatur unum ex familia seruulum laqueo sibi 
uitam extorsisse. quo cognito cellulam, in qua corpus iacebat, in- 
greditur, exclusisque omnibus turbis superstratus corpori aliquan- 

3 tisper orauit. mox uiuescente uultu, marcescentibus oculis in orasa 
illius defunctus erigitur: lentoque conamine enisus adsurgere, 
adprehensa bed.ti uiri dextera in pedes constitit: adque ita cum 
eo usque ad uestibulum domus, turba omni inspectante, pro- 
cessit. 

9 Sub idem fere tempus ad episcopatum Turonicae ecclesiae pete- k^ 
batur: sed cum erui monasterio suo non facile posset, Busticius 
quidam, unus e ciuibus , uxoris languore simulato ad genua illius 

-2 prouolutus ut egrederetur obtinuit. ita dispositis iam in itinere 
ciuium turbis, sub quadam custodia ad ciuitatem usque deducitur. 



I adsisterant V 2 expectaculum F 3 baptisma AFv 6 oorpore 
esse exntom V 7 deputandumqne FMQV: depntatnmqne Av \\ et om. A 

II excipifise V et patUo post excepitur 10 redditum om. 1 cod. GiseL 

II primum V: primo AFv 12 ab hominibus F 16 soUicitus cum v 
II adstitessit F, restitisset F 17 ex V: e AFv 20 uiuescente F 

pr. m,: uiuiscente AF^Vv 21 lenteoque V 25 Eodom fere tem- 
pore martinus ad AF 26 monasterio AQV: Sk monasterio Fv \\ facile 
nont? II po88it-4JP, sed in F ^^sset ead. m, corr. \\ rusticius V: rusticus 
JBM, ruritius A, ruricius Fv 



Vita S. Martini c. 7-10. 119 

mirom in modum incredibilis multitudo non solum ex illo oppido, 
9ed etiam ex nicinis nrbibns ad snfiragia ferenda conuenerat. una 3 
onmium noluntas, eadem uota eademque sententia, Martinuin 
episcopatus esse dignissimum: felicem fore tali ecclesiam sacer- 

sdote. panci tamen et nonnulli ex episcopis, qui ad constituendum 
antistitem fuerant euocati, impie repugnabant, dicentes scilicet, 
eontemptibilem esse personam, indignum esse episcopatu homi- 
nem uultn despicabilem, ueste sordidum, crine deformem. ita a4 
populo sententiae sanioris haec illorum inrisa dementia est, qui 

loinlustrem uirum dum uituperare cupiunt praedicabant, nec uero 
aliud his facere licuit, quam quod populus Domino uolente cogi- 
tabat. inter episcopos tamen qui adfuerant praecipue Defensor 
qnidam dicitur restitisse: unde animaduersum est grauiter illum 
lectione prophetica tum notatum. nam cum fortuito lector , cui 5 

ulegendi eo die officiumerat, interclusus a populo defuisset, tur- 
batis ministris, dum expectatur qui non aderat, unus e circum- 
stantibus sumpto psalterio, quem primum uersum inuenit, arri- 
pmt. psalmus autem hic erat: ex ore infantium et lactan-6 
tium perfecisti laudem propte^ inimicos tuos, ut 

Jodestruas inimicum et defensorem. quo lecto clamor po- 
puli toUitur, pars diuersa confanditur. adque ita habitum est, di- 7 
uino nutu psalmum hunc lectum fuisse, ut testimonium operis 
sni Defensor audiret, qui ex ore infantium adque lactantium, in 
Martino Domini laude perfecta, et ostensus pariter et destructus 

«esset inimicus. 

lam uero sumpto episcopatu qualem se quantumque praesti- it 
terit, non est nostrae facultatis euoluere. idem emm constan- 
tissime perseuerabat qui prius fuerat. eadem in corde eius humi- 2 

18 Ps. 8, 3. 

2 connenerant A£F 4 episcopatns V: episcopatn ( — tfl A) AFv; 
cf.p, 109, 6 II felicem om, Apr. m. 8 despicabilem F sed partim in 
rasura 2 m. dispicabilem QV 11 cogitabat Vetcod. Lazii: cogebat AFv 

13 qnidam BMV: nomine quidam A, quidam nomine Fv \\ grauiter 
illimi om. V 14 tum F: tunc AFv \\ fortuitu ABFM 15 eo die le- 
gendi A 18 hic om. v \\ lactantium F^QV (item vnfra u. 23): lacten- 
timn Av et corr. F 21 pars aduersa BM 23 qui MV: quia AFv 
\\ etA \\ lactentium Av 24 est {pro et) ostensus V 25 esset MV: 
est AFv 28 eadem in corde humilitas om. V, eius om, M 



120 Sulpicii Seueri 

litas, eadem in uestitu eius uilitas erat: adque ita, plenus aucto- 
ritatis et gratiae, iuplebat episcopi dignitatem, ut non tamen 

3 propositum monachi uirtutemque desereret. aliquandiu ergo ad- 
haerenti ad ecclesiam cellula usus est: dein cum inquietudinem 
se frequentantium ferre non posset, duobus fere extra ciuitatem 5 

4 milibus monasterium sibi statuit. qui locus tam secretus et remo- 
tus erat, ut eremi solitudinem non desideraret. ex uno enim latere 
praecisa montis exceisi rupe ambiebatur, reliquam planitiem 
Liger fluuius reducto paululum sinu clauserat : una tantum eadem- 
que arta admodum uia adiri poterat. ipse ex lignis contextamio 

5 cellulam habebat, multique ex fratribus in eundem modum: ple- 
rique saxo superiecti montis cauato receptacula sibi fecerant. di- 
scipuli fere octoginta erant, qui ad exemplum beati magistri in- 

6 stituebantur. nemo ibi quicquam proprium liabebat, omnia in 
medium conferebantur. non emere aut uendere , ut plerisque mo- 15 
nachis moris est, quicquam licebat, ars ibi exceptis scriptoribus 
nuUa habebatur , cui tamen operi minor aetas deputabatur : maio- 

7 res orationi uacabant. rarus cuiquam extra cellulam suam egres- 
sus, nisi cum ad locum orationis conueniebant. cibum una omnes 
post horam ieiunii accipiebant. uinum nemo nouerat, nisi quemao 

8 infirmitas coegisset. plerique camelorum saetis uestiebantur: mol- 
lior ibi habitus pro crimine erat. quod eo magis sit mirum ne- 
cesse est, quod multi inter eos noblles habebantur, qui longe 
aliter educati ad hanc se humilitatem et patientiam coegerant : 

9 pluresque ex eis postea episcopos uidimus. quae enim esset ciuitas 25 
aut ecclesia, quae non sibi de Martini monasterio cuperet sacer- 
dotem? 

2 episcopii P || ut om, V 3 ergo] uero Q \\ adhaerente v 4 deinde 
Fv 5 se 3£V: <m. AFv \\ ciuitate V 7 erimi V, heremi AF 8 ei- 
celsi BMV: eicelsa AF 11 multique BMV: multi quidem AFv \\ ex V: 
e AFv II in eundem — cauato <m, F pr, m, 12 saxo (non ex saio) 
supertecti montis caua V 13 ieie^BMV: uero AFv 14 in medio Fv 

16 quisquam F corr. 2m. ex cuiquam 18 sn&m ABFMQ : om. V, 
fuit dett. pauci et v 19 unti A 21 cameUorum V \\ Saetis V: setis AFv 

22 sit om. V \\ mirandum dm libri Gisel 24 edocati V 25 eis Vz 
his AFv II post episcopatopos V, sed sicm. 2 in rasura (praeter syllabam 
extremam) 26 non sibi — cuperet sacerdotem BMV: non sibi (corr. e 
se) — cuperet sacerdotes Q, non — cuperet sacerdos A, non se — cuperet 
sacerdotes habere Fv 



Vita S. Martini c. 10—12. 121 

Sed ut reliqnas uirtutes eius, quas in episcopatu egit, adgre- 11 
diar, erat haut longe ab oppido proxinius monasterio locus, quem 
falsa hominum opinio, uelut consepultis ibi martyribus, sacra- 
nerat : nam et altare ibi a superioribus episcopis constitutum ha- 2 

sbebatur. sed Martinus non temere adhibens incertis fidem, ab Ms, 
qui maiores natu erant, presbyteris uel clericis flagitabat no- 
men sibi martyris , tempus passionis ostendi : grandi se scmpulo 
permoueri, quod nihil certi constans sibi maiorum memoria tra- 
didisset. cum aliquandiu ergo a loco illo se abstinuisset , nec 3 

loderogans religioni, quia incertus erat, nec auctoritatem suam 
nnlgo adcommodans, ne superstitio conualesceret, quodam die 
paucis secum adhibitis fratribus ad locum pergit. dehinc super 4 
sepolchrum ipsum adstans orauit ad Dominum, ut quis esset 
nel cuius meriti esset sepultus ostenderet. tum conuersus ad 

ulaeoam uidet prope adsistere umbram sordidam, trucem: imp^at 
nomen meritumque loqueretur. nomen edicit, de crimine confi- 
tetnr: hitronem se fuisse, ob scelera percussum, uulgi errore cele- 
bratum: sibi nihll cum martyribus esse conmiune, cum illos 
gloria, se poena retineret. mirum in modum uocem loquentis qui 5 

loaderant audiebant, personam tamen non uidebant. tum Martinus 
quid uidisset exposuit iussitque ex eo loco altare, quod ibi fuerat, 
sabmoueri, adque ita populum superstitionis illius absoluit 
errore. 
Accidit autem insequenti tempore, dum iter ageret, ut gen-12 

jstilis cuiusdam corpus, quod ad sepulchrum cum superstitioso fu- 
nere deferebatur, obuium haberet: conspicatusque eminus uenien- 
tiumturbam, quidnam id esset ignarus, paululum stetit: nam 
fere quingentorum passuum interuallum erat, ut difficile fuerit 
dinoscere quid uideret. tamen quia rusticam manum cemeret et 2 

1 eius JLF: €••• F, et V carr. 2 monasterio BMV: monasterii 
AFv 6 sibi nomen v \\ tempus V: tempora AFQ, uel tempora v 

10 religioncm V haud sdo an recte 11 quadam A 12 dehinc 
F: dein A, deinde Fv 13 esset om. B 14 esset sepultus BV: 
esset om. AFv 15 uidet AV: uidit Fv \\ prope om, V \\ crucem 
y, actrucem F m. 2 16 loqueretur F: ut loqueretur AFv, utBM 
ante nomen hahent 19 immodum V, item 122, 6 20 tamen om. A 

26 obuiam F 27 id om. A \\ paulolum F \\ nam tum fere F, nam 
cum fere Q 28 difficile ei coni. de Prato 29 dinoscere mei : dignoscerc v 



122 Sulpicii Seueri 

agente uento lintea corpori superiecta uolitarent, profanos sacri- 
ficiorum ritus agi credidit: quia esset haec Gallorum rusticis con- 
suetudo^ simulacra daemonum candido tecta uelamine misera per 

3 agros suos circumferre dementia. leuato ergo in aduersos signo 
crucis imperat turbae non moueri loco onusque deponere. hic uero s^ 
mirum in modum uideres miseros primum uelut saxa riguisse. 

4dein, cum promouere se summo conamine niterentur, ultra acce- 
dera non ualentes ridiculam in uertiginem rotabantur , donec uieti 
corporis onus ponunt: attoniti et semet inuicem aspicientes, quid- 

5nam sibi accidisset, taciti cogitabant. sed cum beatus uir con- lo- 
perisset exequiarum esse illam frequentiam, nonsacrorum, ele- 
uata rursum manu dat eis abeundi et tollendi corporis potestatem. 
ita eos et cum uoluit, stare conpulit, et cum libuit, abire 
permisit. 
13 Item, cum in uico quodam templum antiquissimum diruisseti& 
et arborem pinum, quae fano erat proxima, esset adgressus ex- 
cidere, tum uero antistes loci illius ceteraque gentilium turba 

2 coepit obsistere. et cum idem iUi, dum templum euertitur, im- 
perante Domino quieuissent, succidi arborem non patiebantur. 
ille eos sedulo commonere, nihil esse religionis in stipite: Deum2a 
potius, cui seruiret ipse, sequerentur: arborem illam succidi 

3 oportere, quia esset daemoni dedicata. tum unus ex illis qui erat 
audacior ceteris: si habes, inquit, aliquam de Deo tuo, quem 
dicis te colere, fiduciam, nosmet ipsi succidemus hanc arborem, 
tu ruentem excipe: et si tecum est tuus, ut dicis , Dominus, ss^ 

4 euades. tum ille intrepide confisus in Domino facturum se polli- 
cetur. hic uero ad istius modi condicionem omnis illa gentilium 



1 lintea BMV: linteamiua AFi?; Pauiinushaheti Ettremefacta leui 
motantur lintea uento || corporis F 4 leuato BMVi eleuato AFv \\ ad- 
uersos BFi aduerso Vv, aduersti A 7 cum primo mouere AFQ 8 uicti 
ABFMQ: uincti F, uicti pondere Giselintts ex suis 9 ponunt BitfF- 
deponunt AFv || aspicientes MV: aspectantes AFv (de lectione codicis V 
erramt de Prato) 10 cogitantes A \\ beatus uir cum v 12 manum V 

15 cum BMV: dum AFv 16 aggressus esset A 17 antistites V„ 
antestites F 18 coeperunt M \\ iidcm v \\ inperante AF 21 seruirent 
ipsi V II succidi V: excidi AFv 22 daemoniis F \\ tum om. V unus 
ex illis V: unus ex his AFQ, ex illis unus v 24 succidimus AFV 
26 intrepidus M 27 omnes V 



Vita S. Martini c. 12—14. 123 

tnrba consensit, facilemqiie arboris siiae habuere iactarain, si 
inimicuin sacrorum snorom casu illius obroissent. itaque cum5 
nnam in partem pinus illa esset adclinis, ut non esset dubium, 
qnam in partem succisa corrueret, eo loci uinctus statuitur pro 

sarbitrio rusticorum, quo arborem esse casuram nemo dubitabat. 
succidere igitur ipsi suam pinum cum ii^enti gaudio laetitiaque 6 
coeperunt. aderat eminus turba mirantium. iamque paulatim 
niitare pinus et ruinam suam casura minitari. pallebant eminus 7 
monachi et periculo iam propiore conterriti spem omnem fidem- 

10 que perdiderant, solam Martini mortem expectantes. at ille con- B 
fisus in Domino intrepidus opperiens, cum iam fragorem sui 
pinus concidens edidisset, iam cadenti, iam super se ruenti, ele- 
uata obuiam manu, signum salutis opponit. tum uero — uelut 
turbinis modo retro actam putares — diuersam in partem ruit, 

isadeo ut rusticos, qui tuto in loco steterant, paene prostrauerit. 
tum uero in caelum clamore sublato gentiles stupere miraculo, 9 
monacM flere prae gaudio , Christi nomen in commune ab onmi- 
bus praedicari*: satisque constitit eo die salutem illi uenisse 
regioni. nam nemo fere ex inmani illa multitudine gentilium fuit, 

loqui non impositione manus desiderata Dominum lesum, relicto 
impietatis errore, crediderit. et uere ante Martinum pauci admo- 
dum, inmio paene nulli in illis regionibus Christi nomen rece- 
perant: quod adeo uirtutibus illius exemploque conualuit, ut iam 
ibi nullus locus sit, qul non aut ecclesiis frequentissimis aut mo- 

3&nasteriis sit repletus. nam ubi fana destruxerat, statim ibi aut 
ecclesias aut monasteria construebat. 

Nec minorem sub idem fere tempus eodem in opere uirtutem 14 
edidit. nam cum in uico quodam fano antiquissimo et celeberrimo 
ignem inmisisset, in proximam, immo adhaerentem domum 

1 consentit JLPi? 2cmsi<m.Fpr.m. 4 loci F: loco AFt? 7 itaqueF 

8 casnra F s. l m. 2 \\ minitari coepit F 10 Ac JL 11 in dominum 
F, at u. suprac. 12, 4 \\ operiens A || sui Fcorr. e su^ ut uidetur 12 iam 
Buper] et super V, sed et in ras. manu antiqua \\ eleuat o. manum AFQ 

13 uelut V: om. AFv 15 tuto loco v \\ steterant — semper (p. 124, 11) 
desunt in V una scheda amissa 18 constat B 20 impositionem ma- 
nuum desideraret et domino Jesu B 24 frequentissimus dett. , om. M 

29 iniecisset BM \\ mxilim in adhaerentem domum, cum uerha proxi- 
mam immo glossam sapiant 



124 Sulpicii Seueri 

2 ageBte uento flammarain globi ferebantor. quod ubi Martinus ad* 
uertit , rapido cursu tectum domus scandit, obuium se aduenien- 
tibus flammis inferens. tum uero mirum in modum cemeres 
contra uim uenti ignem retorqueri, ut compugnantium inter se 
elementorum quidam conflictus uideretur. ita uirtute Martini ibi & 

Stantum ignis est operatus, ubi iussus est. In uico autem, coi 
Leprosum nomen est, cum itidem templum opulentissimum su- 
perstitione religionis uoluisset euertere, restitit ei multitudo gen- 

4tilium, adeo ut non absque iniuria sit repulsus. itaque secessit 
ad proxima loca, ibique per triduum cilicio tectus et cinere, lo 
ieiunans semper adque orans, precabatur ad Dominum, ut, quia 
templum illud euertere humana manus non potuisset, uirtus iUud 

5 diuina dirueret. tum subito ei duo angeli hastati adque scutati 
instar militiae caelestis se obtulerunt, dicentes missos se a Do- 
mino, ut rusticam multitudinem fugarent praesidiumque Martino i5 
ferrent, ne quis, dum templum dirueretur, obsisteret: rediret 

6 ergo et opus coeptum deuotus rmpleret. ita regressus ad uicum, 
inspectantibus gentilium turbis et quiescentibus, dum profanam 
aedem usque ad fundamenta dirueret, aras omnes adque simu- 

7 lacra redegit in puluerem. quo uiso rustici, cum se intellegerent 20 
diuino nutu obstupefactos adque perterritos, ne episcopo repug- 
narent, onmes fere lesum Dominum crediderunt, clamantes palam 
et confitentes, Deum Martini colendum, idola autem neclegenda, 
quae nec sibi nec aliis adesse possent. 

2 obuiam F 6 operatus est F 7 leprosus A , lebrosum cod. Berol. 
(Vorstii), libroso My librosso cod. Jureti, librasso B, fort. Leproso (Gise' 
linus tacet de suis libris) \\ itidem BM\ idem AFv \\ superstitiosae reli- 
gionis B et 2 codd. Gisel. 11 a Domino v 12 illut V \\ manus BV: 
manu AFv; contulit de Prato Chreg. Turon. h. Franc. VIII, 12: diuinam 
misericordiam . . flagitabat, ut quia id (sc. simulacrum) humana industria 
euertere non ualeret, uirtus illud diuina destrueret 16 rediret] dum iret V 

17 ergo opus incoeptum F \\ deuotum v 18 spectantibus 3f, expec- 
tantibus BV 19 fundamenta F sed vltima a in ras. , fundamentum v 

22 fere om. Fpr. m. \\ lesum MV: in Jesum AFv (in dominum J. F) |1 
clamantesque F 23 dominum F* || autem V: om. AFv \\ neglegenda AF 

24 nec sibi nec aliis adesse de Prato : nec sibi adesse V, sibi adesse 
non rell et v; cf. Greg. Turon. h. Fr. II, 29 nihil sunt dii quos colitis, 
qui neque sibi neque aliis potuerunt subuenire, et II, 31 coepit ei insinuare 
ut. . idola negligeret, quae neque sibi neque aliis prodesse possent || pos- 
set V, possunt A 



Vita S. Martini c. 14-16. 125 

Quid etiam in pago Aedaonim gestom sit, referam. ubi dum IS 
templum itidem euerteret, furens gentilium rusticorum in eum 
inruit multitndo. cumque unus audacior ceteris stricto eum gladio 
peteret, reiecto pallio nudam ceruicem percussuro praebuit. nec2 
scimctatas ferire gentilis, sed cum dexteram altius extulisset, resu- 
pinus ruit, constematusque diuino metu ueniam precabatur. nec 3 
dissimile huic fuit iUud. cum eum idola destruentem cultro qui- 
dam ferire uoluisset, in ipso ictu ferrum ei de manibus excussum 
non conparuit. plerumque autem contra dicentibus sibi rusticis, 4 
10 ne eorum fana destrueret, ita praedicatione sancta gentiles animos 
mitigabat, ut luce eis ueritatis ostensa ipsi sua templa subuer- 
terent. 

Curationum uero tam potens in eo gratia erat, ut nullus fere ad 1< 
eum aegrotus accesserit, qui non continuo receperit sanitatem: 
isquod uel ex consequenti liquebit exemplo. Treueris puella quae- 2 
dam dira paralysis aegritudine tenebatur, [ita] ut iam per mul- 
tom tempus nullo ad liumanos usus corporis officio fungeretur: 
omni ex parte praemortua uix tenui spiritu palpitabat. tristes ad 3 
solam funeris expectationem adstabant propinqui, cum subito 
»ad ciuitatem illam Martinum u^sse nuntiatur. quod ubi puellae 
pater conperit, cucurrit exanimis pro filia rogaturus. et forte4 
Martinus iam ecclesiam fuerat ingressus. ibi inspectante populo 
mnltisque aliis praesentibus episcopis, eiulans senex genua eius 
amplectitur dicens: filia mea moritur misero genere languoris, et 
»quod ipsa est morte crudelius, solo spiritu uiuit, iam came 
praemortua. rogo ut eam adeas adque benedicas: confido enim 
quod per te reddenda sit sanitati. qua ille uoce confusus obstipuit 5 
et refugit dicens, hoc suae non esse uirtutis: senem errare iudicio, 
non esse se dignum, per quem Dominus signum uirtutis osten- 

2 itidem om. V \\ euertet A 4 proiecto M || percussuro ABFV: 
percuflsori v 7 Mt illut V, illud fuit A 10 fana eorum v \\ gentiles 
F: gentilimn AFv 15 liqnebat V || Triberis V 16 ita om. V 19 ad- 
Btabant BMV: adsistebant AFv 20 ad cinit. iUam martinnm nenisse 
mintiatar V: nnntiatnr ad cin. iUam nenisse mart. AFv 21 pater 
puellae v || caintAFQ \\ exanimis mei: exanimi v 22 spectante ^Jtf, ex- 
i pectante V, cf. supra c. 14, 6 23 episcopis praeaentibns AFv \\ heinlans 
AF II aiinfiJ. 26 eam adeas BM: eas adeam r V, sed 8icm.2 in litwra, ad 
eam nenias AF (sed in F rasura corr. e&s) 2 7 obstipnit V: obstnpuit AFv 



126 Snlpicii Seueri 

deret. perstare uehementius flens pater et orare ut exanimem ui- 

6sitaret: postremo a circumstantibus episcopis ire conpulsus de- 

scendit ad domum puellae. ingens turba pro foribus expectabat, 

7 quidnam Dei seruus esset facturus. ac primum quae erant illios 
familiaria in istius modi rebus arma, solo prostratus orauit. deinde & 
aegram intuens dari sibi oleum postulat: quod cum behedixisset, 
in os puellae uim sancti liquoris infundit, statimque uox reddita 

8 est. tunc paulatim singula contactu eius coepemnt membra uiue- 
scere, donec firmatis gressibus populo teste surrexit. 

17 Eodem tempore Taetradii cuiusdam proconsularis uiri seruusio 
daemonio correptus dolendo exitu cruciabatur. rogatus ergo Mar- 
tinus, ut ei manum inponeret, deduci eum ad se iubet: sed ne- 
quam spiritus nullo proferri modo de cellula, in qua erat, potuit: 

2ita in aduenientes rabidis dentibus saeuiebat. tum Taetradius 
ad genua beati uiri aduoluitur, orans ut ad domum, in qua dae- is 
moniacus habebatur, ipse descenderet. tam uero Martinus negare 

3 se profani et gentilis domum adire posse : nam Taetradius eo tem- 
pore adhuc gentilitatis errore implicitus tenebatur. spondet ergo 

4se, si de puero daemon fuisset exactus, Christianum fore. ita 
Martinus inposita manu puero inmundum ab eo spiritum eiecit. ao 
quo uiso Taetradius Dominum lesum credidit: statimque cate- 
chumenus factus nec multo post baptizatus est, semperque Mar- 
tinum salutis suae auctorem miro coluit affectu. 

6 Per idem tempus in eodem oppido ingressus patris familias cu- 
iusdam domum, in liinine ipso restitit dicens, horribile in atrioas 
domus daemonium se uidere. cui cum ut discederet imperaret et 

3 expectans AFVhaud scio an recte, malim tamen: ingens stat tnrba . . 
expectans (erat autem ingens t. — expectans M, ubi i. t. p. f. expectans 
aderat B) 4 actnrus A 5 in om. 7 7 infundit V: infudit AFv 

8 an^e singula m V uox erasaest \\ coeperantui || uiuescere ABJ^: 
uiuiscere V add. re manu antiqua, reuiuiscere F corr. , uiuiscere v 

10 Eodemque F, Eodem quoquae A \\ taetradii F: tetradii AFv et sic 
deinceps 12 manus F \\ ne quft«*« F 13 de {nan ex) cellula V: 
de ea cellula Jtf, ex cella AFv 15 daemonicus Vpr. m. 16 uero am. V 

17 eo tempore BM: eodem tempore AFVv 18 spondit FV, spopon- 
dit F corr. \\ igitur v 20 &h eo om. F pr, m. 21 domino i£u V, do- 
minum nostrum J. AF 22 multum AF 24 in eo F 25 horribi- 
lem in atrii V 26 descenderet V || et patrem familias V: cocum patris 
familias BM, quendam e familia AFv 



Vita S. Martini c. 16—18. 127 

patrem familias, qui in interiore parte aedium morabatur, arri- 
puisset, saeuire dentibus miser coepit, et obuios quosque laniare. 
Gominota domus, familia turbata, populus in fugam uersus: 
Martinus se fnrenti obiecit, ac primum stare ei imperat. sed cum 6 

^dentibus fremeret hiantique ore morsum minaretur, digitos ei 
Martinus in os intulit: si habes, inquit, aliquid potestatis, hos 
deuora. tum uero, ac si candens ferrum faucibus accepisset, longe 7 
reductis dentibus digitos beati uiri uitabat attingere: et cum 
fugere de obsesso corpore poenis et cruciatibus cogeretur nec 

lotamen exire ei per os liceret, foeda relinquens uestigia fluxu uen- 
tris egestus est. 

Interea cum de motu adque impetu barbarorum subita ciuita- 18 
tem fama turbasset, daemoniacum ad se exhiberi iubet: imperat 
ut, an uerus esset hic nuntius, fateretur. tum confessus est2 

udecem daemonas secum fiiisse, qui rumorem hunc per populum 
dispersissent, ut hoc saltim metu ex illo Martinus oppido fugare- 
tur: barbaros nihil minus quam de irruptione cogitare. ita cum 
haec inmundus spiritus in media ecclesia fateretur, metu et tur- 
batione praesenti ciuitas liberata est. 

90 Apnd Parisios uero, dum portam ciuitatis illius magnis secum 3 
turbis euntibus introiret, leprosum miserabili facie horrentibus 
cunctis osculatus est adque benedixit, statimque omni malo 
emnndatus. postero die ad ecclesiam ueniens nitenti cute gratias 4 
pro sanitate, quam receperat, agebat. nec praetereundum est, 

»quod fimbriae uestimento eius cilicioque detractae crebras super 
infinnantibus egere uirtutes. nam digitis inligatae aut collo in- 5 
ditae saepe ab aegrotantibus morbos fugauerunt. 

1 arripidsset V: arripuit AFv 2 quosque AMV: quoscumque Fv 
II laniaret V 5 morsu V \\ minitaretur A, minabatur FQ 10 ei 
eiire A \\ reliquens V 11 egressus est M 12 metu AFQj at u. PcmH- 
nu8Z Barbaricos adfert fama improba motus etc. \\ ciues V solus ex notis 

13 turbasset fama A \\ exiberi V 14 tunc AVv 15 decem de 
Prato: decim F, sedecim AFv || daemones Avetcorr.F \\ secumF: am. 
reU. et v; cf. de Prato ad h.l. 16 dispersissent BMV: disseminassent 
AFv II saltim mei: saltem v etsic oMas 17 minus] omnino V \\ de in- 
mptione V: inruptionem AFv 18 media in AFv 20 aput parios V 

23 emundatus ABFV: emundatus est v 24 nec BMV: sed nec (ne F) 

boc AFv 25 uestimento BM: uestimenti AFVv, uestimentis de Prato 

II maim cilicioue (cilicio F pr. m.) 26 nam digitis — inditae V: nam 



128 Sulpicii Seneri 

19 ArboriHS autem, mr praefectorius , sancti admodum et fidelis 
ingeidi^ cum filia eius grauissimis quartanae febribus ureretur, 
epistulam Martini, quae casu ad eum delata fuerat, pectori 
puellae iu ipso accessu ardoris inseruit, statimque fugata febris 

2 est. quae res apud Arborium in tantum ualuit, ut statim puellam s 
Deo uouerit et perpetuae uirginitati dicarit: profectusque adMar- 
tinum puellam ei, praesens uirtutum eius testimonium, quae 
per absentem licet curata esset, obtulit, neque ab alio eam quam 

a Martino habitu uirginitatis inposito passus est consecrari. 

3 Paulinus magni uir postmodum futurus exempli, cum oculum i® 
grauiter dolere coepisset et iam pi^iUam eius crassior nubes su- 
perducta texisset, oculum ei Martinus penicillo contigit pristi- 

4namque ei sanitatem sublato onmi dolore restituit. ipse autem 
cum casu quodam esset de cenaculo deuolutus et per confragosos 
scalae gradus decidens multis uubieribus esset adfectus, cum exa- 15 
nimis iaceret in ceUula et inmodicis doloribus cruciaretur, nocte ei 
angelus uisus est eluere uulnera et salubri unguedine contusi cor- 
poris superlinire liuores: adque ita postero die restitutus est sani- 

5tati, ut nihil umquam pertulisse incommodi putaretur. sed lon- 
gum est ire per singula: sufficiant haec uel pauca de plurimis,2o 
satisque sit, nos et in excellentibus non subtrahere ueritatem et 
in multis uitare fastidium. 
{• Adque ut minora tantis inseram — quamuis, ut est nostrorum 
aetas temporum, quibus iam deprauata omnia adque corrupta 

cuin aut di^tis — inditae sunt AF, nam aut digitis — inditae v 27 per- 
saepe AJFv \\ fugauerunt F: effiigauerunt AFv 

2 quartanis BM 4 accessu BM, ut mdetur: accensu AF, item V, 
sed in hoc s mcmu posteriore in rasura scripta est. Betinuimus lectionem 
mdgatam, cum saltem locutio accessio febris uulgaris sit, sed rasu/ra in V 
prdbaibUe fit Sulpicium scripsisse in ipso accentu (*. e. incremento) ardoris, 
cuim locutionis haec simUia accentus hiemis, doloris etc. in lexicis adfe- 
rtmtur \\ febris fugata F 6 uoueret A || uirginitatis V \\ dicaret AFV 
II profectus F pr. m, 7 praesens ob uirtutem AFQ \\ quae] per quas 
Fm. ^in ras. 10 Paulinus magni uir V: Paulinus uero uir magni AFv 

12 pinicillo F, peniculo AFv 14 caenaculo -F, coenaculo v 15 gra- 
dos Vetpr, m. F 16 et] nec V; an nec modicis.^ 17 unguedine V: 
unguento BMf unguine AFv 18 superlinire liuores BMV: membra con- 
tingere AFv 19 sed BMV: sed quia AFv 21 excellentioribus F 

23 inferam' F (sed uirguHa uidetu/r a 2 m.) 



Vita S. Martini c. 19-20. 129 

snnt, paene praecipuom sit, adulationi regiae sacerdotalem non 
cessisse constantiam — , com ad imperatorem Maximnm, ferocis 
ingenii uirum et bellorum duilium uictoria elatum, plures ex 
dinersis orbis partibus episcopi conuenissent et foeda circa prin- 

^cipem omnium adulatio notaretur seque degenere inconstantia 
regiae clientelae sacerdotsdis dignitas subdidisset, in solo Martino 
apostolica auctoritas permanebat. nam et si pro aliquibus r^ 2 
snpplicandum fnit, imperauit potius quam rogauit , et a conuiuio 
eitts frequenter rogatus abstinuit, dicens se mensae eius partici- 

iipem esse non posse, qui imperatores unum regno, alterum uita 
eipulisset. postremo, cum Maximus se non sponte sumpsisse im- 3 
perium adfirmaret, sed inpositam sibi a militibus diuino nutu 
Tegni necessitatem armis defendisse, et non alienam ab eo Dei 
nolmitatem uideri, penes quem tam incredibili euentu uictoria 

ufoisset, nullumque ex aduersariis nisi in acie occubuisse, tandem 
oictas uel ratione uel precibus ad conuiuium uenit, mirum in 
modmn gaudente r^e, quod id impetrasset. conuiuae autem ad- 4 
erant, uelut ad diem festum euocati, summi adque inlustres uiri, 
praefectus idemque consul Euodius, uir quo T^ibil umquam iustius 

»fnit, comites duo summa potestate praediti, frater regis et pa- 
truus: medius inter hos Martini presbyter accubuerat, ipse autem 
in sellula iuxta regem posita consederat. ad medium fere conui- 5 
uiuni, ut moris est, pateram regi minister obtulit. ille sancto 
admodum episcopo potius dari iubet, expectans adque ambiens, 

*nt ab illius dextera poculum sumeret. sed Martinus ubi ebibit, 6 
pateram presbytero suo tradidit, nullum sciBcet existimans dig- 
niorem, qui post se prior biberet, nec integrum sibi fore, si aut 
regem ipsum aut eos, qui a rege erant proximi, presbytero prae- 
tulisset. quod factum imperator omnesque qui tunc aderant ita 7 

«admirati sunt, ut hoc ipsum eis, in quo contempti fuerant, pla- 

1 nt paene FQ, sed ut in F erastm 3 uictoriae laetum V 4 orbis 
M7: (m. AFv 5 degenere V: degeneri AFd || inconstantiae regiae 
clientillae V 7 supplicandum regi AFv 10 imperatores AFV: duos 
imperatores F corr. et v \\ uitae V 11 se] hic margo in Vlaesa est, nec 
tanen se in eo uidetur fuisse 14 paenes V 17 conuiuiae V \\ autem 
om.Fmrasura' 18 ueluti AFv \\ summi itaque V 22 in F: om. AFv 

25 ebebit V 27 post se prior biberet AB: possit prior bibere FQV, 
post se (m. prior) biberet ^ codd, Gisel. et v 

9 



130 Sulpicii Seueri 

ceret. celeberriinimLqae per omne palatiam fiiit, f ecisse Martinum 
in regis prandio, qnod in infimormn indicom conniniis nemo 

8 episcopomm fecisset. eidemqne Maiimo longe ante praedixit f u- 
tnmm nt, si ad Italiam pergeret, qno ire cnpiebat, belluiDL 
Yalentiniaao imperatori inferens, sciret se primo qnidem impeta 5 
futnmm esse nictorem, sedpamopost tempore esse periturum. 

9 quod qnidem ita uidimns. nam primo adnentn eins Yalentinianus 
in fngam nersns est: deinde post annnm fere resumptis uiribus 
captum intra Aquileiae muros Maximnm interfecit. 

21 Constat autem etiam angelos ab eo plerumque uisos , ita ut k 
conserto apud eum inuicem sermone loquerentur : diabolum uero 
ita conspicabilem et subiectum oculis habebat , ut siue se in pro- 
pria snbstantia contineret, siue in diuersas figuras spiritaUs nequi- 

2 tiae transtuUsset , qualibet ab eo sub imagine uideretur. quod 
cum diabolus sciret se effugere non posse, conuiciis eum frequen- 15 
ter urguebat, quia fallere non posset insidiis. quodam autem tem- 
pore comu bouis cmentum in manu tenens cum ingenti &emitu 
cellulam eius inmpit, cmentamque ostendens dexteram et ad- 
misso recens scelere gaudens ^ubi est' inquit, 'Martine, uirtus tua? 

3 unum de tuis modo interfeci^ tunc ille connocatis fratribus refert ao 
quid diabolus indicasset: sollicitos ire praecipit per cellulas sin- 
gulomm, quisnam hoc casu adfectus fuisset. neminem quidem 
deesse de monachis, sed unum msticum mercede conductum, 
ut uehiculo ligna deferret, isse ad siluam nuntiant. iubet igitur 

4 aliquos ire ei obuiam: ita haut longe a monasterio iam paene exa- 25 
nimis inuenitur. extremum tamen spiritum trahens indicat fra- 
tribus causam mortis et uulneris: iunctis scilicet bubus dum dis- 



2 prandium V || nemo episc. 7: episc. nemo AF-o 4 pergerit V 
5 quidem primo F || inpetu A 8 dein AF 9 interficit F 11 in- 
uicem apud eum AFv 12 ita F: tam AF^o 13 spiritalis nequitiae 
BMV\ spiritalesque (spiritualesque i?) nequitias AFt? 15 conuitiis AF 
II frequ. urguebat AY: urguebat (urgebat v) frequ. Fu 17 comu. V 
(comum corr.) 18 ostendens F: ostentans AFt? 19 recenter F dorr. 
II gaudens F: congaudens AF^g || inquid F, item saepe dliaa 20 inter- 
fici F 21 soUicitosque M \\ ire de Prato: esse libri \\ praecepit AFv 
22 fuissct adfectus AFv 25 ita ABFMQV: itaque v \\ haut] aut F 
et sic saepe dlias 27 causam F et cod, Jureti: casum rell. et v; cf. 
Paulinus : Vulneris exponens causam etc. 



Vita S. Martini c. 20-22. 131 

soluta artius lora constringit, bonem sibi excnsso capite inter in- 
gaina comn adegisse. nec mnlto post nitam reddidit. nideris, qno 
iadicio Domini diabolo data fnerit haec potestas. in Martino illnd 6 
mirabile erat, qnod non solnm hoc, qnod snpra rettnlimns, sed 

i molta istins modi, si qnotiens accidissent, longe anteapraeni- 
debat ant sibi nnntiata fratribns indicabat. 

Freqnenter antem diabolns , dnm mille nocendi artibns sanctnm 22 
niram conabatnr inlndere, nisibilem se ei formis dinersissimis in- 
gerebat. nam interdum in lonis personam, plemmqne Mercnri, 
losaepe etiam se Yeneris ac Minemae transfignratnm nnltibns offe- 
rebat: adnersns qnem semper interritns signo se cmcis et oratio- 
nis anxilio protegebat. andiebantnr plemmqne connicia, qnibns2 
iUam tnrba daemonnm protemis nocibns increpabat: sed onmia 
falsa et uana cognoscens non mouebatnr obiectis. testabanturS 
i5etiam aliqui ex fratribus, andisse se daemonem protemis Marti- 
nom nocibns increpantem, cnr intra monasterinm aliqnos ex fra* 
tribus, qni olim baptismnm dinersis erroribns perdidissent, con- 
nersos postea recepisset, exponentem crimina singulomm: Mar-4 
tanum diabolo repugnantem respondisse constanter, antiqna de- 
^licta melioris nitae connersatione purgari, et per misericordiam 

I Domini absoluendos esse peccatis, qui peccare desierint. contra 
dicentediabolo, non pertinere ad neniam criminosos, et semel 
lapsis nuUam a Domino praestari posse clementiam, tnnc in hanc 
aocem fertur exclamasse Martinns: si tu ipse, miserabilis, ab5 
^hominnm insectatione desisteres et te factomm tuomm nel hoc 
tempore, cnm dies iudicii in proximo est, paeniteret, ego tibi 
uere confisus in Domino Jesn Christo misericordiam pollicerer. 

2 cornu adegisse BV (sed Fcornua degesse): comu iniecisse AF^ \\ 
nraltum AF \\ reddit F \\ uideris AMV: uideres Fy uidens B, uidetis t>, 
uiderit is de Prato; at iam CHselinus ueram esse lectionem xddens per- 
ipexU, cf. si tanti est, Maduigii gramm. lat. §. 340 not 4 3 diabulo 
Vetsic saepifis in hoc uoc. 5 si quotiens ABFQV: quotiens ^ 2t6n 
Gis. et v; cf. Dial. III, 6, 1 \\ ante AFv 6 ZMtlBMV: et AFv 8 co- 
naretor A 9 persona M 10 persaepe AFv \\ enim AF 12 audieban- 
tnr AFMQV: audiebantur etiam v 15 se <m. FQ 17 prodidissent 
«Mrfekit de Prato 18 recipisset V 20 conuersione V et cod. Berol 

21 desierint 5ilfF; desinerent AFv 23 praestari posse clem. BV: 
pTaestari clem. AF, clem. praestari v 24 o miserabilis AFv 27 Jesu. 
Cliristo V: Christi AFv 

9* 



132 • Snlpicii Seneri 

qaam saacta de Domini pietate piaesumptio, in qua etsi aucto- 

Britatem praestare non potuit, ostendit affectum. et quia de dia- 
bolo eiusdemque artibus sermo exortus est, non ab re uidetur, 
licet extrinsecus, referre quod gestum est, quia et quaedam in eo 
Martini uirtutum portio est et res digna miraculo recte memoriae 5 
mandabitur, in exemplum cauendi, si quid deinceps uspiam tale 
contigerit. 
23 Glarus quidam, adulescens nobilissimus , mox presbyter, nunc 
felici beatus excessu, cum relictis omnibus se ad Martinum con- 
tulisset, breui tempore ad summum fidei uirtutumque omnium lo 

2eulmen enituit. itaque cum haut longe sibi ab episcopi monasterio 
tabemaculum constituisset multique apud eum ifiratres commora- 
rentur, iuuenis quidam ad eum Anatolius nomine, sub profes- 
sione monacM omnem humilitatem adque innocentiam mentitus, 

3 acoessit habitauitque aliquamdiu in commune cum ceteris. dein 15 
procedente tempore angelos apud se loqui solere dicebat. cum 
fidemnullusadhiberet, signis quibusdam plerosque ad creden- 
dum coartabat. postremo eo usque processit, ut inter se ac Deum 
nuntios discurrere praedicaret, iamque se unum ex profetis haberi 

4uolebat. Clarus tamen nequaquam ad credendum cogi poterat. ille ^o 
ei iram Domini et praesentes plagas, cur sancto non crederet, 

5 comminari. postremum in hanc uocem erupisse fertur : ecce hac 
nocte uestem mihi candidam Dominus de caelo dabit , qua indutus 
in medio uestrum diuersabor: idque uobis signum erit, in me Dei 

Sesse uirtutem, qui Dei ueste donatus sim. tum uero grandis om- 25 
nium ad hanc professionem expectatio. itaque ad mediam fere 
noctem fremitu terram insultantium commt^^u^ri omne monaste- 
rium loco uisum est: cellulam autem, qua idem adulescens con- 
tinebatur, crebris cerneres micare luminibus, fremitusque in ea 
discurrentium et murmur quoddam multarum uocum audiebatur . 30 

3 eiusdem Fpr. m. 6 quit V 8 quidam BMV: quidam nomine AFv 

11 aut V 12 aput eum V 13 anatholius AF 14 omni humili- 
tate atque innocentia F 15 que in V s. l. \\ in om. V 17 fidem dictis 
nullus-4 18 coartahat BjMT; cohortahatur AFt? 19 nuntiosBMF: 
angelos AFv; leetionem nuntios firmat Paulinus 21 ei] enim FV 

22 postrema AFo \\ inrupisse V 24 deuersahor AF \\ in me dei M 
et cod. Berol: me in dei FQj me dei AVv 27 terram V: om. AFv 

28 cellula V || qua AFV: in qua v 



Vita S. Martini c. 22—24. 133 

dein facto silentio egressus imam de fratribus [Sabatium nomiue] 7 
ad se uocat tunicamque ei, qua erat indutus, ostendit. obstupe- 8 
factus iUe conuocat ceteros, ipse etiam Glarus adcumt, adhibi* 
toque lumine uestem omnes diligenter inspidunt. erat autem 

ssumma mollitie, candore eximio, micanti purpura, nec tamen, 
cuius esset generis aut ueUeris, poterat agnosci: curiosis tamen 
OGolis aut digitis adtrectata non aUud quam uestis uidebatur. 
iiiterea Clarus fratres admonet orationi insistere, ut manifestius 
eis Dominus quidnam id esset ostenderet. itaque reUquum noctis 9 

lohymnis psaUnisque consumitur. ubi inluxit dies, adprehensum 
dextera ad Martinum trahere uolebat, bene conscius inludi iUum 
diaboU arte non posse. tum uero reniti ac reclamare miser coepit, lo 
interdictumque sibi esse dicebat, ne se Martino ostenderet. cum- 
que inuitum ire conpeUerent, inter trahentium manus. uestis eua- 

unuit. unde quis dubitet hanc etiam Martini fuisse uirtutem, util 
fantasiam suam diabolus, cum erat Martini ocuUs ingerenda, 
dissimulare diutius aut tegere non posset. 

Ammaduersum est tamen, eodem fere tempore fuisse in Hi-24 
spaoiaiuuenem, qui cum sibi multis signis auctoritatem para- 

%)Uis8et, eo usque elatus est, ut se HeUam profiteretur. quod cum2 
plerique temere credidissent, addidit ut se Christum esse dice- 
ret: in quo etiam adeo inlusit, ut eum quidam episcopus Eufus, 
nomine ut Deum adoraret: propter quod eum postea ab episco- 
patu deiectum uidimus. plerique etiam ex fratribus nobis rettule- 3 

arunt, eodem tempore in Oriente quendam extitisse, qui se lohan- 
nen esse iactitauerit. ex quo conicere possumus, istius modi pseu- 
doprofetis existentibus, Antichristi aduentum imminere, qui iam 
in istis mysterium iniquitatis operatur. 

1 deinde v \\ Sabacium nomine F, om. ABMQV et 4 codd. Gisel 

2 ei om. A 3 adcurrit V corr. ex occnrrit 5 moUitiae candore 
exnimio V 6 curiosis BFMV: curipsius Av 8 insistere BMV: instare 
^v 9 ei -4. II id BV: <m. AFv 10 At ubi AFv 11 trahere ad mar- 
tinmn AFv \\ uolebant bene conscii ed. Ald. proib. deProito 12 tuncAF 

13 camVsoimexnotis 16 fantasiamAFF; phantasiamt; 17aut 
tegere om. M 18 hispania BMV: hispaniis AFv (in hisp. iuuenem 
^se A) 21 addidit se Ch. esse {sine diceret) B 22 nomine rufus v 

23DeumitfF: dominumu4J^t7 || postea episcopatus V 24 nobisefra- 
tritus AFv 25 Johannen V: iohannS AFf Joannem v 26 iactitarit 
^, iactitaret Fv 27 antechristi V 



134 Sulpicii Seneri 

4 Non praetereundum autem uidetur, quanta Martmum sub is- 
dem diebus diabolus arte temptauerit. quodam enim die prae- 
missa prece et circumiectus ipse luce purpurea, quo facilius cla- 
ritate adsumpti fulgoris inluderet, ueste etiam regia indutus, 
diademate ex gemmis auroque redimitus, calceis auro inlitis, 5 
sereno ore, laeta facie , ut nihil minus quam diabolus putaretur, 

5oranti in cellula adstitit. cumque Martinus primo aspectu eius 
fuisset hebetatus, diu multum silentium ambo tenuerunt. tum 
prior diabolus: ^agnosce' inquit, ^Martine, quem cemis: Christus 
ego sum: descensurus ad terram prius me manifestare tibi uolui\ 10 

6ad haec cum Martinus taceret nec quidquam responsi referret, 
iterare ausus est diabolus professionis audaciam: 'Martine, quid 

7 dubitas credere, cum uideas? Christus ego sum\ tum ille, reue- 
lante sibi spiritu, ut intellegeret diabolum esse, non Dominum, 
*non se^ inquit ^esus Dominus purpuratum nec diademate reni- is 
dentem uenturum esse praedixit: ego Christum nisi in eo habitu 
formaque, qua passus est, nisi crucis stigmata praeferentem ue- 

8 nisse non credam'. ad hanc iUe uocem statim ut fumus euanuit 
et cellulam tanto foetore conpleuit, ut indubia indicia relinqueret 
diabolum se fuisse. hoc itaque gestum, ut supra rettuli, ex ipsius 20 
Martini ore cognoui , ne quis forte existimet fabulosum. 

2S Nam cum olim audita fide eius , uita adque uirtute desiderio 
illius aestuaremus, gratam nobis ad eum uidendum suscepimus 
peregrinationem: simul quia iam ardebat animus uitam illius 
scribere, partim ab ipso,- in quantum ille interrogarr potuit, sci- 25 
scitati sumus, partim ab his, qui interfuerant uel sciebant, cog- 
2 nouimus. quo quidem tempore credi non potest , qua me humi- 
litate, qua benignitate susceperit, congratulatus plurimum et 

1 Non BMV: Nec (neque) enim AFv \\ [ sub istis V 2 quadam F 

3 prece V: praese AF, prae se v || circumiecta (-tus 1 m.) ipsa F 

II qua V 7 ceUa A \\ adstetit V 8 multum BV: multumque AFv^ 

mutumque cdiqmt libri Gisel \\ ambo silentiiun AF \\ tunc v 10 terras 

AFM 11 nec quidquam responsi Vs.l \\ referret deest in Vmargine 

laesa 13 dubitas? crede 3fF, dubitas? ceme B 14 dominumMF: 

deum AFv 15 nec F: et AFv || renidentem scripsi: renitentem libri 

17 formamque F || proferentem Fv 19 et <m. V \\ faetore F 

20 itaq. AFVi ita v \\ rettuli BMV: retulimus AFv 21 cognoui- 

mus A 22 ante uita in V et 8. l. add. \\ uirtute F: uirtutibus AFv 

23 peregr. suscepimus AFv 25 illum interrogare potui B 



I Vita S. Martini c. 24- 25. 135 

I gauisas in Domino, quod tanti esset habitus a nobis, quem pere- 
^atione suscepta expeteremus. miserum me — paene non audeo 3 
confiteri — cum me sancto conuiuio suo dignatus esset adhibere, 
aquam manibus nostris ipse obtulit, ad uesperum autem pedes 

5ipse nobis abluit. nec reniti aut contra ire constantia fuit: ita 
auctoritate iUius oppressus sum, ut nefas putarem, si non adquie- 
nissem. sermo autem illius non alius apud nos fuit, quam mundi 4 
iulecebras et saeculi onera relinquenda, ut Dominum lesum liberi 
eipeditique sequeremur: praestantissimumque nobis praesentium 

lotemporum inlustris uiri Paulini, cuius supra fecimus mentipnem, > 
exemplum ingerebat, qui summis opibus abiectis Christum secu- 
tus solus paene his temporibus euangelica praecepta conplesset: 
illum nobis sequendum, illum clamabat imitandum: beatumque5 
esse praesens saeculum tantae fidei uirtutisque documento, cum 

issecundum sententiam Domini diues et possidens multa uendendo 

omnia et dando pauperibus, quod erat factu inpossibile, possibile 

I fecisset exemplo. iam uero in uerbis et confabulatione eius quanta 6 

I grauitas, quanta dignitas erat! qjaam acer, quam efficax erat, 

quam in absoluendis scripturarum quaestionibus promptus et fa- 

2ocilis! et quia multos ad hanc partem incredulos scio, quippe7 
quos uiderim me ipso etiam referente non credere, lesum testor 
spemque communem me ex nuUius umquam ore tantum sci- 
entiae, tantum [ingenii] boni et tam puri sermonis audisse. 
quamquam in Martini uirtutibus quantula est ista laudatio!8 

»nisi quod mirum eat homini inlitterato ne hanc quidem gratiam 
defnisse. 

2 expeteremus V: expetissemus AFv sohece 3 esset BMV: est AFv 
II adliiberi At; 4 ipse om. Vsolus || ad uesperem A (non item V) 5 ipse 
nobis pedes AFv || reniti ad hoc v 7 mundi V: mundi huius AlFv 

10 mentionem fecimus AFv, commemorationem f. M 11 sequtus 
(sequntus corr.) V 12 conplisset V 13 illum {<mte clam.) V s. l 

14 documenta V (in V Utterae & et o aaepe confusae sunt), docu- 
menttl F pr. m. et Q 16 omnia Vpost dando s. l habet \\ factu F 
pr. m.: facttl J., facto F corr. et V 18 acer BMV: al&cex AFv; 
^ttd firmat PauHinus \\ effioax erat quam V: efficax quam AF^/efficax 
et quam v 19 absoluendis BMV: exsoluendis AFv 23 tantum 
ingenii boni F, tantum ingenii, tam homAFVf t. ingenii, tantum boni 
cod. Berol ; nos ingenii ut glossema inclusimus 24 quamquam AF: 
quam V 25 inletterato V 



136 Snlpicii Seueri 

26 Sed iam finem liber postulat, sermo claudendns est , non 
quod omnia, quae de Martino fuerint dicenda, defecerint, sed 
quianos, ut inertes poetae , extremo in opere neclegentes, uicti 

2 materiae mole succumbimus. nam etsi facta iUius explicari uer- 
bis utcumque potuerunt, interiorem uitam illius et conuersatio- 5 
nem cotidianam et animum caelo semper intentum nulla umquam 
— uere profiteor — nulla explicabit oratio. illam scilicet perse- 
uerantiam et temperamentum in abstinentia et in ieiuniis, poten- 
tiam in uigiliis et orationibus, noctesque ab eo perinde ac dies 
actas nullumque uacuum ab opere Dei tempus, quo uel otioio 
indulserit uel negotio, sed ne cibo quidem aut somno, nisi quan- 

dtum naturae necessitas cogebat, uere fatebor, non si ipse, ut 
aiunt, ab inferis Homerus emergeret, posset exponere: adeo onmia 
maiora in Martino sunt, quam ut uerbis concipi queant. num- 
quam hora uUa momentumque praeteriit, quo non aut orationi i5 
incumberet aut insisteret lectioni, quamquam etiam inter legen- 
dum aut si quid aliud forte agebat , numquam animum ab ora- 

4 tione laxabat. nimirum ut fabris ferrariis moris est, qui mter 
operandum pro quodam laboris leuamine incudem suam feriunt, 
ita Martinus etiam, dum aliud agere uideretur, semper orabat. 20 

5 uere uir beatus, in quo dolus non fuit: neminem iudicans, ne- 
minem damnans, nuUi malum pro malo reddens. tantam quippe 
aduersum onmes iaiurias patientiam adsumpserat, ut, cum esset 
summus sacerdos, inpune etiam ab infimis clericis laederetur, 
nec propter id eos aut loco umquam amouerit aut a sua, quantum 25 
in ipso fuit, caritate reppulerit. 

27 Nemo umquam iUum uidit iratum, nemo commotum, nemo 
maerentem, nemo ridentem: unus idemque fuit semper, caele- 



2 faerint F: faerant AFv \\ deficerint V 5 potuerint F (non Uem V) 

II cotidianam conuers. AF 7 profitetur F \\ nuUa ABFMV: am. v 

8 et in iei. V: et iei. 4^v 9 et in uigiliis V \\ noctes V add. que 

s. l. eadem m. \\ perinde ab eo ^/>r. m. 11 ne cibo AFV: nec cibo t; 

II quidem post somno habent AFv || quantum V: in quantum AFv 

12 coegit MV \\ non nisi F 13 omerus AF, omyrus V || possit V 

II eiplicare F in ras. m. 2 17 quit aliut V \\ ab operatione F, sed pe 

m. antiqua punct , 21 uir BMV: om. AFv \\ nem. damnans V 8, l. 

habet, neminem condemnans v 23 aduersus F 27 nemo commotum 

om. AF 28 fuit V: om. AFv 



Vita S. Martini c. 26—27. 137 

stem quodammodo laetitiam uultu praeferens extra naturam ho- 
minis uidebatur. numquam in illius ore nisi Christus, numquam 2 
inillius corde nisi pietas, nisi pax, nisi misericordia inerat. ple- 
nunque etiam pro eorum, qui illius obtrectatores uidebantur, 

58olebat flere peccatis, qui remotum et quietum uenenatis linguis 
et nipereo ore carpebant. et uere nonnullos experti sumus inuidos 3 
nirttttis uitaeque eius, qui in illo oderant, quod in se non uide- 
baat et quod inutari non ualebant. adque, nefas dolendum et 
ingemescendum, non alii fere insectatores eius, licet pauci admo- 

ittdum, non alii tamen quam episcopi ferebantur. nec uero quem-4 
quamnominari necesse est, licet jnosmet ipsos plerique circum- 
latrent: sufficiet ut, si qui ex Ms haec legerit et agnouerit, eru- 
bescat. nam si irascitur, de se dictum fatebitur, cum fortasse 
nos de aliis senserimus. non refugimus autem, ut, si qui eius5 

limodi sunt, nos quoque cum tali uiro oderint. illud facile confido, 6 
omnibus sanctis opusculum istud gratum fore. de cetero si qui 
haec infideliter legerit, ipse peccabit. ego mihi conscius sum me, 7 
rerum fide et amore Christi inpulsum ut scriberem, manifesta ex- 
posuisse, uera dixisse: paratumque, ut spero, habebit a Deo 

sopraemium, non quicumque legerit, sed quicumque crediderit. 

3 erat V 4 obtrect. illius AFv 7 nirtutis MV: uirtutibus AFv; 
cf. Bidl. 3, 17, 5 non inuidus gloriarum 9 ingemescendam F: ingemis- 
cendum AVv \\ fere ABMV: fuere Fv 11 nominari ABV: nominare Fv 

12 sufficiet {non sufficiat) ut si qui V: sufficit ut si quis AFv 13 de 
86 BMV: de se ipso ed. Ald. de se ipse AFv 13 dictum esse A 14 de 
aliotJ 16 si quis AFv 18 ut haec scribercm v; in Fhaec 8. l dlia 
mnu add. est 19 uira V \\ ut spero om. A pr. m. 20 Expl. de uita 
8ci inartini epi. per {add. 8. l. sulpicium) seuerum monachum massiliensem. 
cuius depositio est tertiu idus nouembf Inc. epistula eiusdem (add. 8. l. sul- 
picii) Seueri V, Expl. liber primus de uita sci Martini epi et confessoris. 
Inc. epistola Seueri ad eusebium presbiterum postea episcopum A, item F 
^d hic om. uerbis de uita — confessoris. 



138 Sulpicii Seneri 



EPISTVLA PRIMA. 

AD EVSEBIVM. 

1 Uestema die, cum ad me plerique monachi uenissent, inter 
fabulas iuges longumque sermonem mentio incidit libelli mei, 
quem de uita beati uiri Martini episcopi edidi , studioseque eum 5 

2 a multis legi libentissime audiebam. interea indicatur mihi dixisse 
quendam malo spiritu suscitatum, cur Martinus, qui mortuos 
suscitasset , fiammas domibus depulisset, ipse nuper adustus in- 

dcendio periculosae fuisset obnoxius passioni. istum, quisquis 
est, miserum! ludaeorum in uerbis eius perfidiam et dicta cog-10 
noscimus, qui in cruce positum Dominum his uerbis increpabant: 
alios saluos fecit, se ipsum saluum facere non po- 

4test. uere iste, quicumque est , illis temporibus natus esset, ut 
in Dominum hac uoce potuisset dicere, qui simili modo sanctum 

5Domini blasfemat exemplo. quid ergo, quisquis es, Martinusis 
ideo non potens, ideo non sanctus, quia est periclitatus incendio? 
beatum et per omnia similem Apostolis etiam in his conuiciis 
uirum! nempe hoc et de Paulo gentiles, cum eum uipera momor- 

12 Matth. 27, 42. 

2 Epistulam ad Eusehium scriptam esse apparet ex Dial. II, 9, 5 

3 Hesterna] Epist. I et II et priorum partem tertiae non hdbent BM 
5 episcopi V: om. AFv 7 concitatum 2 codd. Gis., sciscitatnm coni, 

Gisel. deleto dixisse, at u. de Prato 10 perfidia V 11 increpat V 
13 uere iste q. est illis (si illis corr.) temp. natus esset ut in D. hac 
uoce potuisset dicere qui V: Vere plane iste q. est si illis temp. natus esset 
et in D. hac uoce dicere (uti A) potuisset qui AFv sententia plane peruersa, 
Secundum ^cripturam cod. optimi hoc dicit Seuertts: iste, qui sanctum 
Domini hlasphemat exemplo, recte (hoc enim ualet uere h. l) illis tempori- 
hus natus esset (i. e. illis temp. nasci debuerat) , ut occasionem nanctus 
esset hac uoce in Dominum dicendi 14 modo 7; om. AFv 18 gentiles 
AFQV: gentiles illi v || eum om. AFQ 



Epistula I. • 139 

disset, sensisse referuntur: hic homo debet homicida esse, 
quem ^aluum factum de mari fata uiuere non siue- 
rnnt. at ille excussa uipera in ignem nihil mali patiebatur. illi 
autem subito casurum et repente moriturum eum putabant, sed 

scum uiderent nihil mali contingere ei, conuertentes se dicebant 
eum Deum esse. adquin uel horum eiemplo, omnium mortalium 
infelicissime, perfidiam tuam coarguere ipse debuej^as, ut si tibi 
scandalum mouerat, quodMartinusflamma ignisuidebaturadtactus, 
hunc rursum adtactum ad merita illius et uirtutem referres, quod 

locircumsaeptus ignibus non perisset. agnosce enim, miser, agnosce 6 
quod nescis, omnes fere sanctos magis insignes periculorum suorum 
fuisse uirtutibus. uideo quidem Petrum fide potentem rerum ob- 
stante natura mare pedibus supergressum et instabiles aquas cor- 
poreo pressisse uestigio. sed non ideo mihi minor liidetur gentium 

ispraedicator, quem fluctus absorbuit et post triduum totidemque 
noctes emergentem e profundo unda restituit. adque nescio an 
paene plus fuerit uixisse in profundo an supramaris profunda trans- 
isse. sed haec tu, ut arbitror, stulte, non legeras aut lecta non au- 7 
dieras. neque enim absque diuino consilio istius modi exemplum 

2obeatiis Euangelista sacris litteris protulisset, nisi ut ex his hu- 
mana mens erudiretur naufragiorum adque serpentium casus, et, 
sicut Apostolus refert, qui nuditate et fame latronumque peri- 
culisgloriatur, omnia haec sanctis hominibus ad perpetiendum 
quidem esse communia, sed his tolerandis adque uincendis prae- 

«cipuam semper iustorum fuisse uirtutem, dum per omnia temp- 
tamenta patientes et semper inuicti tanto fortius uincerent, quanto 
grauius pertulissent. unde hoc, quod ad Martini infirmitatem uo- 8 
catur, plenum est dignitatis et gloriae, siquidem periculosissimo 

1. Acta Apost. 28, 4. 

1 dixsisse V, sed dix in ras, \\ hic homo homida (sic) est A 2 fa«ta 

^ II siuemnt 3 codd. Grisel et A: sinuerunt FQV, sed prior n in F 

Pwnctoto, sinunt v 6 adquin V pr. m. : adque V corr. alioquin AFv 

8 mouebatur F corr. 13 instabile V 14 minor mihi AFv 15 ob- 

sorbuitilFC 16 itaque V corr. ex adque || nescio V: haud scio^l^t? 

17 quam supra Vorstiys 18 aut] an V 20 ex is {oM. h s. l.)V 

22 et V: om. AFv 23 hominibus V: hominibus atque omnibus AFv 

24 adque deeat in Vmargine laesa 26 et V: om. AFv \\ uicti V 

27 infirmitate V 



140 Slalpicii Seneri 

casn temptatns euicerit. ceterum omissnm hoc a me in libello illo, 
qnem de nita illius scripsimus , nemo miretur , cum iMdem sim 
professus me non omnia illins facta conplexum: qnia si perseqoi 
nniuersa uolnissem, inmensum uolnmen legentibus edidissem. 
neque enim sunt tam parua, qnae gessit, ut onmia potueriBt & 
9 conprekendi. sed tamen hoc, de quo quaestio incidit, latere non 
patiar et rem onmem, nt gesta est, referam, ne forte consilio 
hoc,^ quod ad uituperationem beati uiri poterat opponi, praeter- 
misisse nideamur. 

10 Cum ad dioecesim quandam pro soUemni consuetudine, sicutio 
episcopis uisitare ecclesias suas moris est, media fere hieme Mar- 
tinus uenisset, mansionem ei in secretario ecclesiae clerici para- 
uemnt, multumque ignem scabro iam et pertenui panimento sub- 
diderunt: lectum ei plurimo stramine extruierunt. dein, cum se 
Martinus cubitum conlocasset, insuetam mollitiem strati maleis 
blandientis horrescit, quippe qui nuda humo, uno tantum cilicio 

11 superiecto cnbare consueuerat. itaque quasi accepta permotus 
iniuria stramentum omne proiecit. casu super fomaculam partem 
paleae illius, quam remouerat, aggessit. ipse, ut erat moris 
nuda humo ex lassitudine itineris urguente requienit. ad mediam 3o 
fere noctem per interruptum, ut supra diximus, pauimentum 

12ignis aestuans arentes paleas adprehendit. Martinus sonmo exci- 
tus re inopinata, ancipiti periculo et maxime, ut referebat, dia- 
bolo insidiante adque urguente praeuentus, tardius quam debuit 
ad orationis confugit auxilium. nam erumpere foras cupiens, cum as 
pessulo, quem ostio obdiderat, diu multumque luctatus, grauis- 
simum circa se sensit incendium, ita ut uestem, quam indutus 

13 erat, ignis absumpserit. tandem in se reuersus, non in fuga, sed 



1 omissmn hoc V: omissum AQ, omissaJP, id omissum « || in om. V 

5 enim V: om. AFv || tam pauca mcdebat de Prato 6 incedit V 

7 gesta sunt V \\ consilio V: consulto -4, ut coni. Vorstius, incon- 

sultum Fv 10 diocisim V 11 martinus hieme F 12 ei om. Vmar" 

gine laesa 13 et om. AF 14 lectum AFQV: lectumque v 17 cu- 

bare 3 libri Giselini: occubare QV, accubare AF \\ consueberat V 18 su- 

pra V 20 ex V: om. AFv || iteneris urguente requiebit V 22 arentes 

V: arescentes AFv || excitatus FQ corr. 23 diabulo insitiante V 

25 fores A 26 quera V: quod AF 27 ita V: adeo AFv || quain 

V: qua JlFv 28 absumpserit V: adsumpserit F, assumpserit Av 



EpistulaL. 141 

in Domino sciens esse praesidium, scatiuu fidei et orationis arri- 
piens mediis flamiois totus ad Dominum connersus incubuit. tum 
nero diuinitus igne submoto, innoxio sibi orbe flammarum, ora- 
bat. monachi autem, qui pro foribus erant, crepitante et conluc- 

itaate incendii sono, obseratas effiingunt fores, demotoque igne 
de mediis flammis Martinum auferunt, cum iam penitus esse con- 
smptus tam diutumo incendio putaretur. ceterum — uerbis meis 14 
Dominus est testis — mihi ipse referebat et non sine gemitu fate- 
batar, in hoc se diaboli arte deceptum, ut excussus e somno con- 

losiliiun non haberet, quo per fidem et orationem periculo repug- 
naret: denique tam diu circa se saeuisse ignem, quamdiu erum- 
pere ostium turbatus mente temptauerit. ubi uero uexillum crucis 15 
etorationis arma repetisset, medias cessisse flammas, seqiie tum 
sensisse rorantes, quas male esset expertus urentes. unde intel- 

"legat quisquis haec legerit, temptatum quidem illo Martinum 
periculo, sed uere probatum. 

1 sciens V: om. AFv 4 erant mei: cubabant Berol. et 1 cod. Gisel. 

5 sono excitati Lazim || dcmotoque AFV: dimotoque v \\ igni A 

6 de F: e ed. LazU, om. AFv^ uerbis V: ut uerbis AFv 9 e V: 
e e (i. e. est e) F, a, A 12 uexiUum 7: auxilium AFv 13 tunc [v 

15 martino V 16 sed uere V: sed Av, et F, sed et mm Aldina de 
?rato, qui falso refert sed uere in V inductwm esse \\ ExpL epistula 
8alpici(— cii corr.) seueri. Item inc. eiusdem ad aurilium dia(r V, ExpL 
^a Seueri. Inc. alia eiusdem ad Aurelianum (sed idem in sub scriptione 
iQielimn) diaconmn F, ExpL epta Seueri ad Eusebium presb. Item alia 
ciQsdem ad Aurelianum diaconum A 



142 Sulpicii Seueri 



EPISTVLA SECVNDA. 

AD AVRELIVM DIACONVM. 

t Posteaqoam a me mane digressas es, eram residens solus in 
cellula, subieratque me illa quae saepius occupat cogitatio, 
spes futurorum praesentiumque fastidium, iudicii metus, for- * 
mido poenarum, et, quod consequens erat adque unde cogitatio 
tota descenderat, peccatorum meomm recordatio tristem me con- 

■2 fectumque reddiderat. deinde cum fatigata animi angore in lec- 
tulo membra posuissem, ut plerumque ex maestitudine solet, 
somnus obrepsit — qui ut semper matutinis horis leuior incertus- lo 
que, ita suspensus ac dubius per membra diffunditur, ut quod in 

3 alio sopore non euenit, paene uigilans dormire te sentias — : cum 
repente sanctum Martinum episcopum uidere mihi uideor, prae- 
textum toga candida, uultu igneo, stellantibus oculis, crine pur- 
pureo: adque ita mihi in ea habitudine corporis formaque, quais 
eum noueram, uidebatur, ut, quod eloqui nobis paene dif&cile 
est, non posset aspici, cum posset agnosci. adridensque mihi 
paululum libellum, quem de uita iUius scripseram, dextera prae- 

4 ferebat. ego sancta genua eius conplexus benedictionem [pro con- 
suetudine] flagitabam, superpositamque capiti meo manum tactu2o 
blandissimo sentiebam, cum inter benedictionis uerba sollemnia 
familiare illud ori suo crucis nomen iteraret. mox in eum lumini- 
bus intentis, cum exsatiari uultu illius conspectuque non possem, 

3 PraemUtitur in edd. Sulpicius Seuerus Aurelio diacono salutem, quae 
absunt db AFV 4 cogitatio AFQV: om. v 8 angore animi AFv 

11 ac AFV: et v 13 praetextatum 2 codd, Gisel 15 in ea ha- 
bitu V II forma FQ \\ qua eum V: qvi&AFQ, quam v 17 possit aspici 
<jum possit AFv 18 dextra v 19 conplexus AFV: amplexus v \\ pro 
<5onsuetudine om. V 20 tactum blandissimum V 22 ore F corr. ex ori 

23 possim FQV 



Epistula n. 143 

subito mihi iu sublime sublatos eripitur: donec emensa aeris 
istius uastitate , cum tamen rapida nube subuectum acie seque- 
remur oculorum, patenti caelo receptus uideri ultra non potuit. 
nec multum post sanctum Clarum presbyterum, discipulum illius, 6 

sqoi nuper excepserat, uideo eadem qua magistrum uia scan- 
dere. ego inpudens sequi cupiens, dum altos gressus molior et , 
conitor, euigilo: somnoque excitus congratulari coeperam uisioni, 
quam uideram, cum ad me puer familiaris ingreditur, solito 
tristior uultu loquentis pariter et dolentis. quid tu, inquam, tam 6 

lotristis loqui gestis? at ille ^'duo' inquit *monachi modo a Turonis 
adfuerunt: domnum Martinum obisse nuntiant\ concidi, fateor, 
obortisque lacrimis fleui uberrime. quin etiam dum haec ad te, 
frater, scribimus, fluunt lacrimae, nec ullum inpatientissimi 
doloris admitto solacium. te uero, ubi hoc mihi nuntiatum est, 

uparticipem esse uolui luctus mei, qui eras socius amoris. ueni? 
ergo ad me statim, ut pariter lugeamus, quem pariter amamus: 
qoamquam sciam uirum illum non esse lugendum, cui post 
euictum mundum triumphatumque saeculum nunc demum red- 
dita est corona iustitiae. sed tamen ego non possum mihi impe- 

»rare, quin doleam. praemisi quidem patronum, sed solaciumg 
uitae praesentis amisi: etsi, si rationem ullam dolor admitteret, 
gaudere deberem. est enim ille consertus apostolis ac profetis, 
et, quod pace sanctorum ommium dixerim, in illo iustorum grege 
nulli secundus : utspero, credo et confido, in illis potissimum, 

25qui stolas suas in sanguine lauerunt, adgregatus agnum ducem 
ab omni integer labe comitatur. nam licet ei ratio temporis non 9 
potuerit praestare martyrium, gloria tamen martyris non carebit, 

1 emensa Giselinus ex suis libris: inmensa AFy 4 multum AFQV: 
multo r, cf. Ind. III s, u, multus || presbyterum sanctum (<m. F) clarum 
AFv 5 uideo eum V \\ eadem qua m. uia V: eandem quam m. uiam AFv 
II ascandere V 6 gressos V 7 connitor v \\ euigelo V \\ uisione V 

8 quam (qua V) uideram V et ^ dlii codd. apud de Prato: om. AFv 
II cum A: Tum F, statim V 9 quid] praemissum in V aio ad eum, 
«wwic coni. de Frato: ego ad eum || inquam om. Fpr. m. et v \\ tam om. V 

10 atille V: om. AFv \\ modo om. AFQ 11 domnum V: dominum 
AFv, cf. de Prato \\ concedi V 14 mihi V: om. AFv 16 amaui- 
msdett 18 mundum V: (m.AFv 21 etsi si de Prato: et si libri 

22 ille FV: ille ut est Av 24 et QV: om. AF \\ in illis V: in 
om. AFv 25 in sanguine AFV: in sanguine agni v \\ lauerint AF^V 



144 Sulpicii Seueri 

quia aoto adqne uirtate et potait esse martyr et uoluit. quodsi 
ei Neronianis Dedanisque temporibus in illa, quae tunc extitit, 
dimicare congressione licuisset, testor Deum caeli atque terrae, 
sponte eculeum ascendisset, ultro se ignibus intulisset, Hebraeis- 
que pums aequandus inter flammarum globos media licet hym- 5 

lonum Domini in fomace cantasset. quodsi Esaianum illud suppli- 
cium persecutori forte placuisset, numquam profecto inpar pro- 
fetae serris et lamminis desecari membra timuisset. ac si praecisis 
rupibus abruptisque montibus agere felicem furor impius ma- 
luisset , perhibeo conflsus testimonium ueritati , sponte cecidisset. 10 
si uero gentium doctoris exemplo gladio deputatus inter alias, nt 
saepe prouenit, uictimas duceretur, primus omnium, camifice 

11 conpuiso, palmam sanguinis occupasset. iam uero aduersus om- 
nes poenas adque supplicia, quibus plerumque humana cessit in- 
firmitas, ita a confessione Domini non recedens, inmobilis ob-15 
stitisset, ut laetus ulceribus congaudensque cruciatibus quaelibet 

12inter tormenta risisset. Sed quamquam ista non pertulerit, in- 
pleuit tamen sine cruore martyrium. nam quas ille pro spe aeter- 
nitatis humanonim dolorum non pertulit passiones, fame, uigi- 
liis, nuditate, ieiuniis, opprobriis inuidorum, insectationibus 20 
inproborum, cura pro infirmantibus, sollicitudine pro periclitan- 

13tibus? quo enim ille dolente non doluit? quo scandalizante nou 
ustus est? quo pereunte non gemuit? praeter illa cotidiana illius 
aduersum uim humanae spiritalisque nequitiae diuersa certa- 
mina, dum in eo uahis temptationibus adpetito semper exsu-ss 
perat fortitudo uincendi, patientia expectandi, aequanimitas 

14 sustinendi. ouere ineffabilem uirum, pietate, misericordia, ca- 
ritate, quae cum cotidie etiam in sanctis uiris saeculo frigente 
frigescat, in illo tamen usque ad finem aucta in dies perseuerauit! 
quo ego illius bono uel specialiter fruitus sum, cum me indignum 30 

1 \uitu.te AFQV: uirtutibus v 4 eculeum mei: equuleum v 6 isaia- 
num J., eseianum V 8 lamminis ^F: lammis Aj laminis v || desecari 
JLFV: dissecari edd. inepte \\ at si ed. Ald. 10 ueritati V: ueritatis 
AFv 15 obstitisset AFQV: stetisset v 17 pertulerit V: tulerit AFv 

18 tamen F: tamen etiam AFv 24 aduersum uim scripsi: uim om. 
libri\ aduersum humanas spiritalesque nequitias coni. de Prato 25 in 
eum V II temptionibus A \\ exsuperet F 27 om. V 28 quae cum — 
frigiscat F, quae — frigescit AFv 29 auta V 30 fruetus V 



Epistnla U. 145 

et non merentem imice diligebat. en mrsus lacrimae flumit imo- 16 
que de pectore gemitus erumpit. in quo mihi post haec homine 
similis requies, in cuius erit caritate solacium? me miserum, 
meinfelicem! poterone umquam, si diutius uixero, non dolere, 

iquod Martino superstes sumP erit post haec uitaiucunda, erit 
dies aut hora sine lacrimis? aut tecum, frater dilectissime, po- 
tero illius mentionem habere sine fletu? aut umquam loquens 
apud te aliud quam de illo loqui potero? sed quid te in lacrimas 16 
Jetusque commoueo? ecce nunc consolatum esse te cupio, qui me 

losolari ipse non possum. non deerit nobis ille, mihi crede, non 
deerit: intererit de se sermocinantibus, adstabit orantibus: 
qaodque iam hodie praestare dignatus est, uidendum se in gloria 
sua saepe praebebit, et adsidua, sicut ante pauluhim fecit, bene- 
dictione nos proteget. inde secundum ordinem uisionis caeluml7 

lise seqaentibus patere monstrauit et quo sequendus esset edocuit: 
quo spes nostra tendenda, quo animus dirigendus, instruxit. quid 
tamenfiet, frater? quod mihi ipse sum conscius, conscendere 
arduum illud iter ac penetrare non potero : ita sarcina molesta me . 
praegrauat et peccati mole depressum, negato in astra conscensu, 

^saeua miserabilem ducit in tartara. spes tamen superest, illa sola, 18 
illapostrema, ut quod per nos obtinere non possumus, saltim 
pronobis orante Martino mereamur. sed quid te, frater, diutius 
occupo epistula tam loquaci demororque uenturum? simul iam 
pagina inpleta non recipit. mihi tamen haec fait ratio , sermo-19 

^^nemistum longius proferendi, ut quia doloris nuntium epistula 
deferebat, eadem tibi ex quadam nostri confabulatione praestaret 
charta solacium. 

1 en AF\ enim F, sed im punct. , et t? 2 haec om. A 3 solacimn 
('w. F pr. m. 4 me et infelicem V corr. 5 erit AFV: erit mihi v 
!1 iocimda V 6 ora F 8 apnt de aliut V 9 consnlatmn F || te esse A 
10 solari QV: consolari AFv et corr. m. J2V\\ crede, non, non deerit v 
14 nos am. A \\ uisionis F: nisionis qua (quia Fpr. m.) AFv 15 se- 
qnentibtis se AFv 16 tenenda Q 17 ipsi F 18 illud F: illum AQV 
II iter V: om. AFv \\ penitrare A 19 necato F 23 epistulam iam 
y, tam om. Fpr. m. 25 praeferendi F 27 cari;a JLF \\ Expl. epistula. 
seneri. ad aurilium diac de adsumptione. beati. martini epi. et conf. V, Expl. 
«pistola Seueri ad aurelium diaconum F 



10 



146 Sulpicii Seueri 



EPISTVLA TBRTIA. 



1 bulpicius Seuerus Bassulae parenti uenerabili salutem. 

Si parentes liceret in ius uocari, te plane expilationis furtique 
ream ad praetoris tribunal iusto dolore traheremus. quid enim non 
conquerar , quam a te patior iniuriam? nullam mihi domi char- 5 
tulam, nullum libellum, nullam epistulam reliquisti: ita fura- 

2 ris onmia , ita uniuersa diuulgas. si quid ad amicum familiariter 
scripsi, si quid forte, dum ludimus , quod uelim tamen occultum 
esse, dictaui, omnia ad te prius paene quam fuerint scripta aut 
dictata perueniunt. nimirum obarratos habes notarios meos, peno 
quos ^tibi nostrae ineptiae publicantur. nec tamen aduersus eos 
possum moueri, si tibi parent, qui in ius nostrum ex tua potis- 
simum liberalitate uenerunt seque adhuc tuos quam meos esse 

Smeminerunt. tu sola es rea, tu sola culpabilis, quae et mihi in- 
sidiaris et illos fraude circumuenis , ut sine dilectu ullo familia- 15 
riter scripta aut neclegenter emissa inlucubrata tibi penitus adque 
inpolita tradantur. nam ut de reliquis taceam, rogo quemadmo- 
dum tam cito ad te epistula illa potuit peruenire, quamnuper 
ad Aurelium diaconum scripseramus. ego enim Tolosae positus, 



1 Incipit epistula seueri. sulpicii. ad bassula de adsumptione beati. mar- 
tini epi et conf. F, Inc. epistola Seueri Sulpici (Sulpicii A) ad socrum suam 
bassulam (basulam F) qualiter sanctus martinus de hoc mundo recesserit 
(recessit F) AFQ 2 basulae F 3 uocari (uocare F) in ius liceret AFv 

4 praeturii V \\ iusto dolore V: iustolore F, iusto loro Av 5 con- 
quiras V \\ patiar A || cartulam AF 8 uelit F, uellem F \\ tamen] 
tam in F 10 obarratos V: oberratos §, obaeratos AFv 11 aduer- 
sum AFv 15 dilectuJ.: dilecto V, delicto Fv, delectu Damsius ad 
Minuc. Fel. p. 37 ed, 2 16 inlocubrata V \\ paenitus V et sic semper 

19 aurilium V \\ tholose AV 



Epistnla ni. 147 

tn Treaeris oonstitata et tam longe a patria filio inquietante di- 
nnlsa, qna tandem familiarem illam epistnlam oocasione fdrata 
es? namque accepi litteras tnas, qnibns scribis in eadem ^istnla, 4 
qna de obitn sancti Martini fecerim mentionem, ipsnm beati niri 

stransitnm exponere debnisse. qnasi nero ego illam epistnlam ant 
legendam alii praeterqnam ipsi, ad qnem missa nidetnr, edide- 
rim, aut ego tanto sim operi destinatns, nt omnia, qnae de Mar- 
tino cognosci oportet, me potissimnm scribente notescant. itaqne 5 
si qoae de obitn sancti episcopi audire desideras, ab illis potius, 

loqminterfhere, cognosce: ego tibi statui nihil scribere, ne ubi- 
qne me publices. tamen, si das fidem nulli te esse lecturam, 
pancis tuae satisfaciam uoluntati, itaque praestabo his, quae 
mihi sunt conperta, participem. 
Martinus igitur obitum suum longe ante praesciit dixitque fra- 6 

utribns dissolutionem sui corporis inminere. interea causa extitit, 
qua Condacensem dioecesim uisitaret. nam clericis inter se eccle- 
siae illins discordantibus pacem cupiens reformare, licetfinem 
dierumsuommnonignorasset, proficisci tamen ob istius modi 
cansam non recusauit, bonam hanc uirtutum suamm consumma- 

Jotionem existimans, si pacem ecclesiae redditam reliquisset. ita7 
profectus cum suo illo, ut semper, frequentissimo disdpulomm 
sanctissimoque comitatu mergos in flumine conspicatur piscium 
piaedam sequi et rapacem ingluuiem adsiduis urguere capturis. 
fonna, inquit, haec daemonum est: insidiantur incautis, capiunt 

Jonescientes, captos deuorant exsaturarique non queunt deuoratis. 
imperat deinde potenti uerbo, ut eum, cui innatabant, gurgitem 8 
relinquentes aridas peterent desertasque regiones, eo nimirum 
circa aues illas usus imperio , quo daemones fugare consueuerat. 

1 dexralsa quae Y 3 accipi Y || scribis ut in JP corr. || epistula om. V 

4 onitum V \\ sancti V: domini AFv 5 me exponere malim \\ de- 

buissem AFQ, dibuissem V \\ ego om. Fpr. m. 6 edederim V 8 opor- 

tit 7 9 si qua AFQy si quae om. V || ouitu V 12 his AFV: te his v 

14 Martinus] hic redeunt BM, cf. ad p. 138, '3 \\ praesciuit AFv 

15 inmenere V 16 condacensem V: cerdendensem B, condatensem 
^v II diocisem V, diocesim AF \\ eccl. illius inter se B 18 ignorasset 
V: ignoraret AFv \\ istiusmodi ob v 19 uirtutium V \\ consummasse F, 
w consummationem esse ? 22 conspicatus — capturis , forma , inquit 
mi de Prato 23 et] tu F 26 uerbo V: uirtute uerborum AFv \\ 
^gnitem relinquentes aredas V 27 mirum AF^ 

10* 



148 Sulpicii Seueri 

ita grege facto omnes in unum illae uolucres congregatae, relicto 
flumine, montes siluasque petierunt, non sine admiratione mul- 
torum, qui tantam in Martino uirtutem uiderent, ut etiam aui- 
9bu8 imperaret. aliquandiu ergo in uico illo uel inecclesia, ad 
quamierat, commoratus, pace inter clericos restituta cumiam s 
regredi ad monasterium cogitaxet, uiribus corporis coepit repente 

10 destitui, conuocatisque fratribus indicat se iam resolui. tunc uero 
maeror et luctus omnium et uox una plangentium: cur nos, 
pater, deseris? aut cui nos desolatos relinquis? inuadent gr^em 
tuum lupi rapaces: quis nos a morsibus eorum percusso pastore lo 
prohibebit? scimus quidem desiderare te Christum, sed salua 
tibi sunt tuapraemianec dilata minuentur: nostri potius mise- 

llrere, quos deseris. tunc ille motus his fletibus, ut totus semper 
in Domino misericordiae uisceribus afluebat, lacrimasse perhi- 
betur: conuersusque ad Dominum hac tantum flentibus uoce re-i5 
spondit: Domine, si adhucpopulo tuo sumnecessarius, nonre- 

12cuso laborem: fiat uoluntas tua. nimirum inter spem maerorem- 
que positus dubitauit paene quid mallet, quia nec hos deserere nec 
a Christo uolebat diutius separari. nihil tamen in uoto suo ponens 
aut uoluntati relinquens, totum se Domini arbitrio potestatique ao 

13committens, sic orauit dicens: grauis quidem est, Domine, cor- 
porea pugna militiae et iam satis est, quod hucusque certaui: sed 
si adhuc in eodem labore pro castris tuis stare me praecipis, non 
recuso nec fatiscentem causabor aetatem. munia tua deuotus in- 
plebo, sub signis tuis, quoadusque ipse tu iusseris, militabo. as 
et quamuis optata sit seni remissio post laborem, est tamen ani- 
mus uictor annorum et cedere nescius senectuti. quodsi iam 



3 uiderint F 7 distitui FV \\ fratribus V\ discipulis AFv \\ tum 
AFv II uero luctus (luc in ras.) o. F 8 et uox V: uox AFv 9 relinques V 

10 quis nos a morsibus eorum V: et quis eos a morsibus (mortibus 
AFQ) nostris AFQv 12 ibi F, sed uidetur litt. ante i erasa \\ minuen- 
tur AF: inuentor V 17 maeroremque V: amoremque AFv 18 poenae 
quid mallit V 21 commisit Lazius et M \\ sic orauit dicens F: nonne 
tibi his paucissimis uerbis dicere uidetur rell. codd, noti et edd. \\ corporea 
F: corporeae AFv 22 et om. V 23 tuis F: tuorum AFv 24 recuso 
laborem A \\ causam laboro aetate F 25 quoadusque F: quodusque J8, 
quoad AFQ, quod v 26 remissio BV: missio AFv 27 quodsi F: at 
si ed. Ald, , ac si AFv 



Epistala UL 149 

parcis aetati , bonum mihi est, Bomine, nolimtas tna: hos nero, 
quibns timeo, ipse custodies. o nimm inefiabilem, nec laborel4 
nictnm nec morte nincendnm, qui in nnllam se partem pronior 
inclinanerit, nec mori timuerit nec ninere recnsanerit. itaqne 

5cum iam per aliqnot dies ni febrinm teneretur, nontamenab 
opere Dei cessabat: pemoctans in orationibus et nigiliis fatis- 
centes artus spiritui seruire cogebat, nobili illo strato suo in ci- 
nere et cilido recubans. et cum a discipnlis rogaretur ut saltim 
nilia sibi sineret stramenta subponi, non decet, inquit, Christia- 

lonmn nisi in cinere mori: ego si aliud uobis exemplum relinqno, 
peccani. oculis tamen ac manibns in caelnm semper intentis in- 
nictum ab oratione spiritum non relaxabat. et cum a presbyteris, 15 
qni tunc ad eum conuenerant, rogaretur ut corpusculum lateris 
mutatione releuaret, sinite, inquit, sinite me, fratres, caelnm 

ispotius respicere quam terram , nt sno iam itinere itums ad Do- 
minum spiritus dirigatur. haec locutus diabolum uidit prope adsi- 16 
stere. quid hic, inquit, adstas, cruenta bestia? nihil in me, 
fnneste, reperies: Abrahae.me sinus recipit. 
Cum hac ergo uoce spiritum reddidit: testatique nobis sunt qui 17 

^ibidem faerunt, uidisse se uultum eius tamquam uultnm angeli: 

1 est mihi v \\ Domine, fiat uoluntas de Prato cum cod, BiuU, et ed, 
Ald, 2 custodias M 3 pai-te prunior V 4 inclinauerit BMV: incli- 
nauerat AFv \\ morte V \\ timuit Av \\ recusauerit M: recusauit 
AFV(?) V 5 aliquod F || a dei opere AFv (dei non deest in V, ut ait 
de Prato) 6 pemoctans V: pemox AFv 7 artos V || seruire spiritui v 
II isto Fpr. m. \\ strato BV (item F corr, e stratu): stratu Av 8 sal- 
imFv 9 ait illis non decit inquid V \\ christianum V: fiKi, christia- 
nimi AFv 10 in cinere et cilicio B et 2 codd. dlii apud de Prato \\ 
aUimi V 11 peccaui BV: ipse peccaui AFv \\ oculis tamen V: oculis 
AFQ, oculis igitur v \\ intentis AV: intentus Fv 13 tum AFv \\ con- 
nenerant V: coafluxerant AFv 14 releuarit V 15 nt] et AF* || itinere 
om. V 16 uidet JLF' || propter Apr,m.et duo optimi Gisel 17 cui sic 
ait quid hic inquid V 18 repperies ahraae (abrahae corr.) me senus reci- 
pit V 19 Cum hac ergo — in futurae resurrectionis V: codd. reliqui et 
edd. interpolate sic habent: Cum hac ergo uoce flagitatum {sic AFQ, fati- 
S^tam ed. Ald. , flagitantem t?) diuinis operihus spiritum caelo reddidit: 
testatique (testati igitur Q) nobis sunt qui adfuerant iam exanimo (exanimi 
A et 3 codd. Gris.) corpore gloriflcati hominis uidisse se (om. F) gloriam. 
nultus {add. eius in A) luce clarior renitehat {immo renidehat), cum mem- 
bra cetera ne tenuis quidem macula fuscaret. in aliis etiam et in illo (sic 



150 Sulpicii Seueri 

membra antem eios caadida tamquam nix uidebantur, ita ut di- 
cerent: quis istum umquam cilicio tectum, quis in cineribus cre- 
deret inuolutum? iam enim sic uidebatur, quasi in futurae resur- 

18 rectionis gloria et natura demutatae carnis ostensus esset. in ob- 
sequium uero funeris credi non potest quanta hominum multitudo s 
conuenerit: tota obuiam corpori ciuitas ruit, cuncti ex agris ad- 
que uicis multique de uicinis etiam urbibus adfuerunt. o quantus 
luctus omnium, quanta praecipue maerentium lamenta mona- 
chorum! qui eo die fere ad duo milia conuenisse dicuntur, spe- 
cialis Martini gloria: eius exemplo in Domini seruitutem stirpesio 

19 tantae fruticauerant. agebat nimirum ante se pastor greges suos, 
sanctae illius multitudinis pallidas turbas, £^ina palliata, aut 
emeritorum laborum senes aut iuratos Christi in sacramenta 
tirones. tum uirginum chorus, fletu abstinens prae pudore, quam 
sancto dissimulabat gaudio quod dolebat! siquidem fides flerei^ 
prohiberet: gemitum tamen extorquebat adfectus. etenim tam 
erat sancta de illius gloria exultatio quam pia de morte tristitia. 

20 ignosceres flentibus , congratularere gaudentibus, dum unusquis- 
que et sibi praestat ut doleat, et illi ut gaudeat. haec igitur 
beati uiri corpus usque ad locum sepulchri hymnis canora caele- 20 

nostri quoque inepte) tantum artubus (artibus F pr. m.) non pudendis sep- 
tennis (septuennis F) quodammodo pueri gratia uidebatur. Quis istum um- 
quam cilicio tectum , quis cineribus crederet inuolutum? ita uitro purior, 

am 

lacte candidior iam in quadam futurae resurrectionis etc. IQ anim V in 
rasura; ex spatio rasurae licet conici primitus spum scriptum fuisse, ut 
alias uox in V scrihitur 20 uidisse V in rasura 

2 cilicio uidit tectum V \\ ceneribus crederit V 4 naturae demutate V 
II esset de Prato: est AFVv 5 iam uero in obsequium AFv 6 ciuitas 
obuiam corpori v 7 de F: ex AFv 8 maerentum V pr. m. 9 conui- 
nesse V 10 stirps tanta fructiticauerat AFv (froticauerant V corr. in 
fructicauerant) 11 pastor V: pastor extinctus AFv 12 palliata et 
aut AFv 13 laborum om. V 14 tyrones tam V \\ pudore] additum in 
AFv: cum laetandum potius illi esse sentiret, quem iam suo Dominus gre- 
mio confoueret 15 si quidem] add. in F s. l. m. 2 cum 16 prohieberet V 
II gemitum extorqueret AFv 17 gloria et exultatio V \\ tristitia F: 
confnsio AFv 18 ignosce.»» F, ignosce A \\ congratulare F, gratu- 
lare AF, gratularere v \\ gaudentibus] add. in AFv : quia et pium est 
gaudere Martino (martinum F) et pium est flere Martinum 19 illi 
F: illi debet AFv \\ Hoc AFv 20 ymnis AFV, item infra \\ cae- 
lestis FMQ 



Epistula m. 151 

stibus turba prosequitur. conparetur, si placet, saecularis illa2l 
pompa non dicam funeris, sed triumphi: quid simile Martini 
eiequiis aestimabitur? ducant illi prae curribus suis uinctos post 
terga captiuos: Martini corpus ii, qui mundum ductu illius uice- 
srant, prosequuntur. iUos confusis plausibus populorum honoret 
insania: Martino diuinis plauditur psalmis, Martinus hynmis cae- 
lestibus honoratur. illi post triumphos suos, in tartara saeua tru- 
dentur: Martinus Abrahae sinij laetus excipitur, Martinus pauper 
et modicus caelum diues ingreditur. [illinc nos , ut spero , custo- 
lodiens me haec scribentem respicit, te legentem.] 

1 torba Y || placit Y 3 stimabitnr T, conferaturF partimin rasura, 
conferetur J.t? (rectim foret existimabitur, sed aestim. stUo Seueri con* 
umentius idddetur) || posterga AF 4:hJlAY,hiFv \\ mondum doctrina 
F, mundum ducatu Jlf 7 trudentur AFMQV: truduntur v 8 pauper Y: 
hic pauper AFv 9 diuis Y \\ illinc — legentem om. BMQ et 5 codd, 
Giselini, nos i/nclusimus (ille nos Y) 10 respicet te Y pr. m. respicit 
et te jP' II legentem seruabit. Cuius adsumptio est III. idos uouembris Y, 
legentem Christo protegente. qui cum patre et spiritu sancto uiuit et regnat 
deus per omnia saecula saeculorum. Amen. expl. bpistola de teansitu 
sci MARTiin: Af Fcaret suhscriptione. 



154 Sulpicii Seueri 

oirttttibus in seruis sois Christns operetur. nam certe, qnia in 
his regionibus inter ista quae niuimus ipsa nobis uita fastidio est, 
libenter ei te audiemus, si uel in eremo uiuere Christianis licet. 

3Adhaec Postumianus, faciam, inquit, ut desiderare te uideo. 
sed quaeso prius ex te audiam , an isti omnes , quos hic reUqueram s 
sacerdotes, tales sint, quales eos antequam proficiscerer noueramus. 

4Tum ego, absiste, inquam, istaquaerere, quaeautuna mecum 
[ut puto] nosti, aut si ignoras, non audire sit melius. illud reti- 
cere non possum, non solum illos, de quibus interrogas, nihilo 
meliores quam noueras factos, sed unum illum nostri quondam lo 
amantem, in quo respirare ab istorum insectationibus solebamus, 
asperiorem nobis fuisse quam debuit. nec uero quidquam in illum 
inclementius dicam, quia et amicum colui et tunc etiam amaui, 

5 cum putabatur inimicus. me autem haec tacitis cogitationibus 
reuoluentem admodum dolor iste conpugit, paene nos sapientis et is 
religiosi uiri amicitia destitutos. uerum haec, quae maeroris plena 
sunt, relinquamus: te potius, ut dudum spoponderas, audiamus. 

6Ita, inquit, fiat, Postumianus. quod cum dixisset, paululum 
omnes conticuimus: dein cilicium, cui insederat, ad me propius 
admouit adque ita exorsus est. 20 

3 Ante hoc triennium, quo tempore tibi, Sulpici, hinc abiens 
ualedixi, ubi Narbone nauem soluimus, quinto die portumAfricae 

2intrauimus: adeo prospera Dei nutu nauigatio fuit. libuit animo 
adire Carthaginem, loca uisitare sanctorum et praecipue ad sepul- 
chrum Cypriani martyris adorare. quinto decimo die ad portum 25 
regressi prouectique in altum, Alexandriam petentes, reluctante 
austro paene in Syrten inlati sumus : quod prouidi nautae cauen- 

3 tes iactis nauem anchoris sistunt. sub oculis autem terra continens 

1 quia oni. V 2 uidimus B 3 erimo F, heremo AF 7 ego] sc- 
uerus V \\ absiste BMV: absit te AFv 8 ut puto om. V 9 nihilo V: 
mhil AFv 10 iWu F corr. ex illos 12 illum clementius V 14 haec 
om. Q 15 conpugit Vpr. m. : conpungit V eorr. m. 2 AFv \\ paene — de- 
stitutos om. B et 2 codd. Grisel. 16 destitutos] sequittMr in AF et in edd, 
iUum quondam tam amicum nobis tam amarum in nos esse potuisse, qime 
uerha cum V deleuimus 17 sponderas Q 18 Postura.] add. in V minio : 
Item seuerus 21 Ante] praemissum in V minio scriptum (ut saepe post- 
hac) interlocutoris nomen Postumianus || tibi mn. V 22 nAibone' AFMV- 
Narbona v \\ nauim v 25 quinto •♦decimo F, fort. quinto et dec- 

27 syrten V: syrtim BM, syrtes AFv 28 iectis F 



Dialogus I, c. 2—3. 155 

erat, in quam scaphis egressi CTim uacua humano cultu omuia 
cemeremus , ego studiosius explorandorum locorum gratia longius 
processi. tribus fere a litore milibus paruum tugurium inter ha- 
renas conspicio, cuius tectum, sicut Salustius ait, quasi carina 

snauis erat, contiguum terrae, satis firmis tabulatis constratum, 
non quod ibi uis imbrium ulla timeatur — fuisse autem iUic plu- 4 
oiam , ne quando quidem auditum est — , sed quod uentorum ea 
uis est, ut si quando uel clementiore caelo aliquantulus spirare 
flatus coeperit, maius in illis terris quam in ullo mari naufragium 

losit. nnlla ibi germina, sata nulla proueniunt, quippe instabili 
loco arentibus harenis ad omnem motum uentorum cedentibus. 
aeram nbi auersa quaedam a mari promuntoria uentis resistunt, 5 
terra aliquantulum solidior herbam raram adque hispidam gignit: 
ea onibns pabulum est satis utile. incolae lacte uiuunt: qui autem 

issoUertiores smit uel, ut ita dixerim, ditiores, hordeacio pane 
utuntnr. ea ibi sola mes^is est, quae celeritate prouentus per natu- 
ram soli saeuientium uentorum casus euadere solet: quippe ferturG 
a die iacti seminis tricensimo die maturescere. consistere autem 
ibi homines non alia ratio facit, quam quod omnes a tributo liberi 

sosunt. extrema siquidem Cyrenorum ora est, deserto illi contigua, 
quod inter Aegyptum et Africam interiacet, per quod olim Cato 
Caesarem fugiens duxit exercitum. 

4 SalL Jug. 18, 8 

1 in quas V, in qua A corr. BM || scafis V || uacua V: uacua ab AFv 

2 stndiosus F 3 millibus a littore v \\ harenas meii arenas v 4 sa- 
lustius] sic AFV 5 naues V || tabulatis AFV et eorr. B: tabulis B pr. 
m. Mv II constructum M 7 ne fando quidem uir doctus in Actis erud, 
Lips. a. 1724 p. 278 8 esset V \\ clementiore caelo AVi clementior 
aecelo F, clementiori coelo v \\ aliquantulum A 10 ibi germina sata 
ToxH^akABFMQ: ibi satae nulla F, ibi semina germina nulla 2 codd. Gisel. 

II proueniut V \\ in instabili Romeydus (in Vit. patrum lib. IV) qwi bono 
\\bro ^bsvs est 12 uirum V \\ quadam V \\ promunctoria./lF*, promun- 
taria J^^Spromontoriacdd. 13 raram herbam F 14 est pabulum -4.Fv 
II autem V (s. l. sed eadem mcmu) : om. AFv 15 ordeacio F^ hor- 
deaceo A corr. et v 16 prouentus V manu posteriore in proueniens 
correctum 17 soli ed. Ald. et cod. Venet. (apud de PrcUo) : solis codd. rell. 
etv }\ saeuientium scripsi: siue a uim V, siue aeris AFv inepte 18 iactati 
A II tricesimo AFv \\ maturascere A 19 a om. AFH 20 cyrinorum . 
Vy cyrenarum JJ5, Cyrenacorum 3f, quae uera lectio uidetur \\ hora V 



156 Sulpicii Seueri 

4 Ergo ad tuguriuin illud, quod eminusconspexeram, per- 
tendi: ibi inuenio senem in ueste pellicia, molam manu uerten- 

2 tem. consalutatos accepit nos benigne. eiectos nos in illud litus 
exponimus, et ne statim repetere cursum possimus, maris mol- 
litie detineri: egressos in terram, ut sit mos humani ingenii, 5 
naturam locorum- cultumque habitantium uoluisse cognoscere: 
Christianos nos esse: id praecipue quaerere, an essent aliqui inter 

3illas solitudines Christiani. tum uero ille flens prae gaudio ad 
genua nostra prouoluitur: iterum nos ac saepius exosculatus inui- 
tat ad orationem: deinde expositis in terra ueruecum pellibus facit lo 

4 nos discumbere. adponit prandium sane locupletissimum, dimi- 
dium panem hordeacium. eramus autem nos quattuor, ipse erat 
quintus. fasciculum etiam herbae intulit, cuius nomen excidit, 
quae menthae similis, exuberans foliis, saporem mellis praesta- 
bat: huius praedulci admodum suauitate delectati adque exsatiati i5 

5 sumus: ad haec subridens ego ad Gallum meum : quid, inquam, 
Galle, placetne prandium fasciculus herbarum et panis dimidius 
uiris quinque? tum ille, sicut est uerecundissimus, aliquantulum 

eerubescens, dum fatigationem meam accipit: facis, inquit, Sul- 
pici , tuo more, qui nullam occasionem, si qua tibi porrecta fue- 20 
rit, omittis quin nos edacitatis fatiges. sed facis inhumane, qui 
nos Gallos homines cogis exemplo angelorum uiuere: quamquam 
ego studio manducandi etiam angelos manducare credam: nam 

7 istud dimidium hordeacium timeo uel solus adtingere. sed con- 
tentus sit hoc Cyrenensis ille, cui uel necessitas uel natura est 25 
esurire, uel postremum isti, quibus, credo, marina iactatio ine- 
diam cibi fecerat: nos procul a mari absumus, et quod tibi saepe 

1 ad AFVx ut ad Mv \\ pertendi ibi F: pertendens A, pertendi Fv 

2 p^llicea v 3 consalntatos F: ccmsalntatns ABFMQ, consolatns v 
4 cnrsnm om. V \\ possemns AB \\ mollitiae V, mollitia BFM, 

malitia A, malacia coni. Gisel, 5 detineri F: adtineri AFv \\ sit F: 
est AFv 6 coltnmqne F 8 prae F: ow. AFv 9 exoscnlatos Av 
10 expositis in terra BVi positis in terra AF, impositis in terram v 
II nerbecnm F 11 adponet F 12 hordiacinm F, ordeacinm AF, hor- 
deacenmt?^ et sic jfiervmque alias 14 mentae A^iy 15 exatiati J.F, 
satiati jP 17 placetne F: placetne tibi AFv 19 accipit ait F, acce- 
pit AFv II inqnid snlpicii F 20 fnerint F 22 coges F 24 istnd 
AV\ istnm Fin ras, m, 2 etv 25 ille cyrencnsis A 26 postremnm F: 
postremo AFv 



Dialogms I, c. 4-6. 157 

testatus sum, Galli sumus. sed pergat hic potius explicare sui 
Cyrenensis historiam. 

Enimuero, Fostumianus [ait], cauebo posthac cuiusquam ab-S 
stinentiam praedicare, ne Gallos nostros arduum penitus offendat 

sexemplum. statueram autem etiam cenam Cyrenensis illius uel 2 
consequentia — septem enim diebus apud ipsum fuimus — referre 
conuiuia: sed supersedendam est, ne se Gallus aestimet fatigari. 
ceterum postero die, cum aliqui ex incolis ad nos [uisendos] con- 3 
fluere coepissent, cognoscimus iUum hospitem nostrum esse pres- 

lobyterum, quod summa nos dissimulatione celauerat. deinde cum4 
ipso ad ecclesiam processimus, quae fere duobus milibus aberat, 
a conspectu nostro interiectu montis exclusa. erat autem. uilibus 
texta uirgultis, non multo ambitiosior quam nostri hospitis ta- 
bemaculum, in quo nisi incuruus non poterat consistere. cums 

ishominum mores quaereremus, illud praeclarum aduertimus, . 
nihil eos neque emere neque uendere. quid sit fraus aut furtum ne- 
sciunt. aurum uero adque argentum, quae prima mortales putant 
esse, neque habent neque habere cupiimt. nam cum ego presby- 6 
tero illi decem nummos aureos obtulissem, refugit, altiore con- 

josilio protestatus, ecclesiam auro non instrui, sed potius destrui. 
aliquantulum ei uestimentorum indulsimus. 

Quod cum ille benigne accepisset, reuocantibus ad mare nautis ( 
discessimus, prosperoque cursu septimo die Alexandriam perue- 
nimus , ubi foeda inter episcopos adque monachos certamina gere- 

tibantur ex ea occasione uel causa, quia congregati in unum saepius 
sacerdotes frequentibus decreuisse synodis uidebantur, ne quis 
Origenis libros legeret aut haberet, qui tractator scripturarum 
sacramm peritissimus habebatur. sed episcopi quaedam in libris 2 
illius insanius scripta memorabant, quae adsertores eius defen- 



3 ait om, FQV, inquit A (cauebo inquit F m, 2) 4 gallus V 

5 autem <ww. V \\ illus V 7 gallus se AFv 8 uisendos ow. BV 

14 incnruus F: incuiuus quis AFv 15 animaduertimus AFv 

16 emere uel uendere V 17 uero et statim post esse V: om, AFv 

18 habent aut habere V 19 refutauit ed. Bosweydi \\ altiori A 

20 instrui BMV{sed Fistrui): strui AFv \\ distrui F 21 aliquan- 

tolum F, aliquantum A pr, m, 22 reuocantibus nos AFv 25 uel causa 

ABFMQV: om, v \\ qua F 27 script. sacrarum FV: script. sanctarum^, 

sacranim script. v 29 illius F: ipsius AFv \\ adsertores illius F 



158 Sulpicii Seueri 

dere non ausi ab haereticis potius fraudulenter inserta dicebant: 
et ideo non propter illa, qnae in reprehensionem merito uocaren- 
tur, etiam reliqua esse damnanda, cum legentium fides facile 
possit habere discrimen, ne falsata sequerentur et tamen catho- 
lice disputata retinerent. non esse autem mirum, si in libris s 
neotericis et recens scriptis fraus haeretica fuisset operata, quae 
in quibusdam locis non timuisset inpetere euangelicam ueritatem. 

S aduersum haec episcopi obstinatius renitentes pro potestate coge- 
bant recta etiam uniuersa cum prauis et cum ipso auctore dam- 
nari, quia satis superque sufficerent libri, quos ecclesia rece-io 
pisset: respuendam esse penitus lectionem, quae plus esset noci- 

4tura insipientibus quam profutura sapientibus. mihi autem ex 
illis libris quaedam curiosius indaganti admodum multa placue- 
runt, sed nonnulla deprehendi, in quibus illum praua sensisse 

^non dubium est, quae defensores eius falsata contendunt. egoi5 
miror unum eundemque hominem tam diuersum a se esse po- 
tuisse, ut in ea parte, qua probatur, neminem post Apostolos 
habeat aequalem, in ea uero, qua iure reprehenditur, nemode- 

7 formius doceatur errasse. nam cum ab episcopis excepta in libris 
illius multa legerentur, quae contra catholicam fidem scriptaso 
constaret, locus ille uel maxime parabat inuidiam, in quo editum 
legebatur, quia Dominus lesus, 'sicut pro redemptione hominis 
in came uenisset et crucem pro hominis salute perpessus mortem 
pro homiois aetemitate gustasset, ita esset eodem ordine passio- 
nis etiam diabolum redempturus: quia |hoc bonitati illius pieta-25 
tique congrueret, ut, qui perditum hominem reformasset, pro- 

2 lapsum quoque angelum liberaret. cum haec adque alia istius 
modi ab episcopis proderentur, ex studiis partium orta seditio: 



2 reprehensione F 4 sequerentur FQV: sequeretur Av 5 retine- 
Tent V: retineret AFv \\ lebris neutericis V 6 recentibus V, recenter 
sd, Ald, 7 inpetere V: incidere AFv 9 con prauis V \\ damnari 
ABMV: damnare Fo 10 sufficirent — recipissent V 13 illis FV: 
illius Av 14 deprehendi A: reprehendi FMV \\ praue A 16 potasse V 

18 qua iure AF: quae iure V(?)v 19 excepta BV: excei'^t& AFMv 

21 constarent F \\ maxime V: maximam AFo 23 et addidit de 
TrcUo II pro hominis salute (salutem V) glossema uidetur Hier. de Prato 

27 haec cum V 28 horta V \\ seditio QV: seditio est AFy est se- 
<ditio V 



Dialogus I, c. 6—8. 159 

qoae cam reprimi sacerdotum auctoritate non posset, scaeao exem- 
plo ad regendam ecclesiae disciplinam praefectus adsnmitur , cuius 
terrore dispersi fratres ac per diuersas oras monachi sunt fugati, 
ita ut propositis edictis in nulla consistere sede sinerentur. illud 3 
sme admodum permouebat, quod Hieronymus, uir maxime catho- 
licus et sacrae legis peritissimus, Origenem secutus primo tem- 
pore putabatur, qui nunc idem praecipue uel omnia iUius scripta 
damnaret. nec uero ausim de quoquam [temere] iudicare, prae- 
stantissimi tamen [uiri] et doctissimi ferebantur in hoc certamine 
lodissidere. sed tamen siue ille error est, ut ego sentio, siue hae-4 
resis, ut putatur, non solum reprimi non potuit multis animad- 
uersionibus sacerdotum, sed nequaquam tam late se potuisset 
effiindere, nisi contentione creuisset. istius modi ergo turbatione, 5 
cmnueni Alexandriam, fluctuabat. me quidem episcopus illius 
liciuitatis benigne admodum et melius, quam opinabar, excepit 
etsecum tenere temptauit, sed non fuit animus ibi consistere, 6 
ubi recens fratemae cladis feruebat inuidia. nam etsi fortasse ui- 
deantur parere episcopis debuisse, non ob hanc tamen causam 
multitudinem tantam sub Christi confessione uiuentem, prae- 
Msertim ab episcopis, oportuisset adfligi. 

Igitur inde digressus Bethleem oppidum petii, quod ab Hiero- g 
solymis sex milibus separatur, ab Alexandria autem sedecim 
mansionibus abest. ecclesiam loci illius Hieronymus presbyter2 
r^t: nam paroechia est episcopi, qui Hierosolymam tenet. mihi 
aiam pridem Hieronymus superiore illa mea peregrinatione con- 
pertus facile obtinuerat, ut nullum mihi expetendum rectius arbi- 
trarer. uir enim praeter fidei meritum dotemque uirtutum non3 
solum Latinis adque Graecis , sed et Hebraeis litteris ita insti- 



1 scaeuo 2 codd, Gisd. et A : saeuo FV, sed in V&est a m, 2in ras, 
4 praepositis F \\ mom, F 6 sequtus V 7 qm V et cod. Laziii 
quem AF^o 8 ausim V: ausus AF, ausus sum F corr, et v \\ temere 
^'V 9 uiri om, V 10 Sed tamen F in ras, si tamen A \\ ille V: 
illud AFo II ego om, Fpr, m, 11 putabatur B 12 sed et F \\ tam 
w». AFQ 14 alexandria BM 16 temptabat ABFM 18 episcopis 
parere A 22 separatur BV\ disparatur AFv \\ sedecem V 24 paioe- 
chia V: parrochia F, parocMa Av\ an Seu^us paroecia {naQoixCa) scripsit? 
28 aut grecis ^ || sed et h. litteris ita V: sed et h. etiam ita litteris 
AFv (in V non deest et post sed) • 



160 Sulpicii Seneri 

tutus est, ut se illi in omni scientia nemo andeat conparare. miror 
autem, si non et uobis per multa qnae scripsit opera conpertus 

4est, cum per totum orbem legatur. Nobis uero, Gallus inquit, 
nimium nimiumque conpertus est. nam ante hoc quinquennium 
quendam illius libellum legi, in quo tota nostrorum natio mona* 5 

5 chorum ab eo uehementissime uexatur et carpitur. unde interdum 
Belgicus noster ualde irasci solet, quod dixerit, nos usque ad 
uomitum solere satiari. ego autem illi uiro ignosco, adque ita 
sentio, de orientalibus illum potius monachis quam de occiden- 
talibus disputasse. nam edacitas in Graecis gula est, in Gallisio 

Gnatura. Tum ego, scolastice, inquam, Galle,! defendis gentem 
tuam: sed quaeso te, liber iste numquid hoc solum uitium dam- 
nat in monachis? Immo uero, inquit, nihil penitus omisit, quod 
non carperet, laceraret, exponeret: praecipue auaritiam nec mi- 
nus uanitatem insectatus est. multa de superbia, nonpaucadeis 
superstitione disseruit: uere fatebor, pinxisse mihi uidetur uitia 
multorum. 

9 Ceterum de familiaritatibus uirginum et monachorum adque 
etiam clericorum quam uera, quam fortia disputauit! unde a qui- 

2 busdam, quos nominare nolo, dicitur non amari. nam sicut Bel- 20 
gicus noster irascitur, edacitatis nimiae nos notatos, ita illi fre- 
mere dicuntur, cum in illo opusculo scriptum legunt: caelibem 
spernit uirgo germanum, fratrem quaerit extra- 

3 neum. Ad haec ego, nimium, inquam, Galle, progrederis: caue 
ne et te aliquis , qui haec agnoscat, exaudiat teque una cum Hiero- S5 
nymo incipiat non amare. nam quia scolasticus es, non inmerito 

22 Hieron. ep. 22 ad Enstochiam c. 14. 

1 est <m. V in Utura, in qua sit ante raswram uidetur scripttm fmsse 

3 cmn per totnm — conpertus est om. V 4 nimimnque om. B 6 ue- 

mentiBsime F || belgicus noster interdum A 8 solere om. AFQ \\ ego] 

praemissum est in Vmmio: et gallus || autem AV: autem inquam gallus 

FQ, ego autem Gallus coni. Crisel, \\ illi uero F 10 guela V 11 tum 

ego] postumianus V, sic minio 12 nquid A {pro ntlquid) 14 exponeret 

add. in Fs.h m. 2; ipse ma2m exploderet || minus] add, in Vs.l. ead^ 

manu quam 16 fateor Lasms 18 ceterorum V 19 etiam om. B 

21 premere V (mere in rastMra) 24 ad haec ego] postumianus V 

25 qui haec.agnoscat, exaudiat scripsi: qui haec audit agnoscat et 

audiat V, qui haec fottassis agnoscat exaudiat AFv 



DialognB I, g-lO. 161 

te nersii comici iUius admonebo: obsequium amicos, ueri- 
tas odium parit. tua nobis potius , ut coeperas, Postumiane,4 
repetatur orientalis oratio. Ego, inquit, ut dicere institueram, 
apud Hieronymum sex mensibus fui: cui iugis aduersum malos 

spugna perpetuumque certamen conciuit odia perditorum. ode- 
runt eum haeretici, quia eos inpugnare non desinit, oderunt eum 
clerici, quia uitam eonim insectatur et crimina: sedplaneeum5 
boni omnes admirantur et diligunt: nam qui eum haereticum 
esse arbitrantur, insani sunt. uere dixerim, catholica hominis sci- 

loentia, sana doctrina: totus semper in lectione, totus in libris est: 
non die neque nocte requiescit: aut legit aliquid semper aut 
scribit. quod nisi mihi fuisset fixum animo et promissum Deo, 
ante propositam eremum adire, uel exiguum temporis punctum 
a tanto uiro discedere noluissem. htdc ergo traditis adque com- 6 

ismissis omnibus meis onmique familia, quae me contra uolun- 
tatem animi mei secuta tenebat inplicitum, exoneratus quodam- 
modo graui fasce penitus ac liber, regressus ad Alexandriam, uisi- 
tatis ibi firatribus ad superiorem inde Thebaidem, id est ad 
Aegypti extrema contendi. ibi enim uaste patentes eremi solitu- 7 

acdines plurimum ferebantur habere monachorum. longum est, si 
omnia cupiam referre quae uidi: pauca perstringam. 

Haut longe ab eremo contigua Nilo multa sunt monasteria. !• 
habitant uno loco plerumque centeni : quibus summum ius est, 

1 Terent Andr. I, 1, 41. 

2 parit odium F, odium parat Vydeinde minioladditum: et gallns 

3 et postnmianus (minio) ego V 4 aducrsns AF 5 consciuit AFV, 
em. Giselinibs 6 enm {ante clerici) ow. AVv 7 uitia illomm B 8 et 
mirantnrJP || etdiligunt — arbitrantnr om,Fpr, m. 9 insani sunt V: 
insaninnt .<lFv 10 doctrina V: doctr. est J_Ft? 11 neque V: nonAFv 

12 et om. Fpr. m. 13 ante BVet tres libri Gisel : teste AFv \\ proposi- 
tnm ABFM, propositam abesse malis \\ exiguum MV: exigni AFv 

14 descendere F 15 nolnntate V 16 inplecitam V 17 ad F: om. 
AFv 18 thebaidem^F: thebaidam JJP, Thebaida v 19 nastae patentes 
AFV, nastae patentis edd. ; ex his scripturis inteUegitur naste patentes 
restituendum esse, ut Vonckius in altero Traiectino scriptum inuenit 

21 pauca perstringam BV: tamen pauca perstringam e pluribus AFv 

22 ant longe F || sunt om. Fpr. m. 23 uno in loco AFM \\ pleri- 
queFF 

11 



162 Sulpicii' Seueri 

abbatis imperio uiuere, nihil suo arbitrio s^ere, per omnia ad 
nutum illius potestatemque pendere. ex his si qui maiorem uir- 
tutem mente conceperint, ut acturi solitariam uitam se ad ere- 
mum conferant, nonnisi permittente abbate discedunt. haec illo- 

2 rum prima uirtus est, parere alieno imperio. transgressis ad ere- 5 
mum abbatis illius ordinatione panis uel quilibet cibus alius mi- 
nistratur. casu per illos dies quibus illo adueneram cuidam, qui 
nuper ad eremum secesserat neque amplius ab hoc monasterio 
quam sex milibus tabemaculum sibi constituerat, panem abbas 
per duos pueros miserat, quorum maior habebat aetatis annosio 

3 quindecim, minor duodecim erat. his ergo inde redeuntibus aspis 
mirae magnitudinis fit obuiam , cuius occursu nihil perterriti, 
ubi ante pedes eorum uenit, quasi incantata carminibus caerula 
coUa deposuit. minor e pueris manu adprehensam ac pallio in- 
uolutam ferre coepit. dein monasterium quasi uictor ingressusi& 
inoccursum fratrum, inspectantibus cunctis, captiuam bestiam 

4 resoluto pallio jnon sine iactantiae tumore deposuit. sed cum in- 
fantium fidem adque uirtutem ceteri praedicarent, abbas ille 
altiore consilio, ne infinua aetas iasolesceret, uirgis utrumque 
conpescuit, multum obiurgatos, curipsi, quod per eos Dominus 20 
operatus fuerat, prodidissent. opus illud non suae fidei, sed di- 
uinae fuisse uirtutis: discerent potius Deo in humilitate seruire, 
non in signis et uirtutibus gloriari, quia melior esset infirmitatis 
conscientia uirtutum uanitate. 

11 Hoc ubi ille monachus audiuit, et periclitatos infantulos ser-35 

pentis occursu et ipsos insuper multa uerbera uicto serpente me- 

ruisse, abbatem obsecrat ne sibi post haec panis ullus aut cibus 

2aliqui mitteretur. iamque octauus dies fuerat emensus, quo se 

homo Christi intra periculum ' famis ipse concluserat — arebant 



1 abbatis F: sub abbatis AFv || per cm, AF 2 uirtute A 3 con- 
CQpierint F || aut acturi — ad erimum conferre V 4 illo discedunt A 

7 quibus ad illos B 10 puerulos A 11 xv F || xn F: duodecim 
annis B, duodecennis AFM, duodennis v 12 perterritis Ff sed s 2m. 
(idiecta 13 caerula FV: caerulea M, cerulea A 14 minoris pueri manu 
adprehensa ac p. inuoluta ferri coepit AFQ 15 deinde AFv 16 expec- 
tantibus FQ, spectantibus M || bestiolam A 19 altiori v 23 et non 
AFQ 24 uirtutium V 25 infantes F 27 posthac B 28 aliquis 
AFv II quod se F 



Dialogus 1, 10—12. 163 

membra ieiunio, sed deficere mens caelo intenta non poterat: cor- 
pus inedia fatiscebat, fides firma durabat — cum interim admoni- 3 
tus abbas ille per spiritum ut discipulum uisitaret, piasoUici- 
tudine cognoscere cupiens, qua uitae substantia fidelis aleretur, 

5 qui ministrari sibi panem ab homine noluisset, ad requirendum 
eum ipse proficiscitur. ille ubi eminus senem uenire conspexit, 4 
occurrit, agitgratias, ducit ad ceUulam. cum ingressi pariter 
ambo, conspiciunt palmiciam sportam, caUdo pane congestam, 
foribus adfixam ante postem pendere. ac primum caiidi panis 5 

loodor sentitnr, tactu uero ac si ante paululum focis esset ereptus, 
ostenditur : Aegyptii tamen panis forma non cemitur. obstupefacti 6 
ambo munns caeleste cognoscunt. cum iUe hoc abbatis aduentui 
praestitum fateretur, abbas uero ilUus fidei ac uirtuti id potius 
adscriberet: ita ambo caelestem panem cum multa eiultatione 

«fregerunt. quod cum senei ad monasterium post regressus fra-7 
tribns rettnUsset, tantus onmes incesserat ardor animorum, ut 
certatim ad eremum et sacras soUtudines ire properarent, miseros 
sefatentes, si qui diutius in congregatione multorum , ubihu- 
maiia esset patienda conuersatio, resedissent. 

» In hoc monasterio duos ego senes uidi, qui iam per quadra-12 
ginta annos ibi degere, ita ut numqnam inde discesserint, fere- 
bantur. qnorum praetereunda mihi conomemoratio non uidetur, 
siquidem id de eorum uirtutibus et abbatis ipsius testimonio 
et onmium fratrum audierim sermone celebrari, quod unum 

soeorum sol numquam uidisset epulantem, alterum numquam ui- 
disset iratum. Ad haecGaUus me intuens : o si nester Uie — nolo 2 
nomen dicere — nunc adesset, ueUem admodum istud andiret 
eiemplum, quem in multorum saepe persoms nimium experti 
sumus uehementer irasci: sed tamen, quia inimicis suis, quantum 



2 abbas illc admonitus F 4 fidelis^F: uir Melis AFv 6 at ille B 

8 palmitiam A \\ calido pane congestam om. AFQ et 1 cod, Gisel. 

9 ante poste (sic) V, de poste AFv \\ primam A || caledi panis odore 
(odorem corr.) F, panis calidus sentitur odore Bosweydm 11 aegypti V 

15 regressum ed. Vorstii 16 omnes incesserat a. animorum BM V: 
omnium incenderat ardor animos AFv ■!; 17 et ad sacras Fcorr. 18 si 
qiii B: si quid F, qui AFv^ siquidem coni de Prato 20 quinquaginta 
^> oi u. de PratQ 25 uidisset iratum numquam r 27 dicere BV: 
«dicere AFv \\ ueKm AF \\ audire F 28 quem] quod F 

11* 



164 Sulpicii Seueri 

andio, nuper ignouit, si istud audiret, magis magisqne pro- 
posito confirmaretur exemplo, praeciaram esse uirtutem iracun- 

ddia non moueri. nec uero infitiabor iustas illi causas iraruna 
fuisse: sed ubi durior pugna, ibi gloriosior est corona. unde 
quendam, si agnoscis, censeo iure laudandum, quod cum eum ^ 
libertus deseruerit ingratus, miseratus est potius quam in- 
sectatus abeuntem. sed neque illi irascitur, a quo uidetur ab- 

4ductus. Ego autem: nisi istud uincendae iracundiae Postumianus 
prodidisset exemplum, grauiter irascerer discessione fugitiui: 
sed quia irasci non licet, tota istorum commemoratio, quae nos lo 

5conpungit, abolenda est. te, inquam, Postumiane, te potius 
audiamus. Faciam, inquit, Sulpici, quod praecipis, quatenus 
tam studiosos esse audiendi uos uideo. sed mementote, quia non 
sine faenore istum apud uos depono sermonem: libens praesto 
quod poscitis, dummodo paulo post quod poposcero non negetis. 15 

6N0S uero, inquam, nihil habemus, in quo tibi mutuum uel sine 
faenore restituere possimus. sed tamen quidquid putaueris, im- 
perato, dummodo, ut coeperas, desideriis nostris satisfacias: 

7ualde enim nos delectat tua oratio. Nihil, inquit Postumianus, 
uestra studia fraudabo: et quia eremitae unius agnouistis uirtu- 20 
tem, referam adhuc uobis pauca de plurimis. 
13 Ergo ubi prima eremi ingressus sum, duodecim fere a Nilo 
milibus — habebam autem unum ex fratribus ducem locorum 
peritum — peruenimus ad quendam senem monachum sub radice 
montis habitantem. ibi, quod in illis locis rarissimum est, pu-». 

2teus erat. bouem unum habebat, cuius hic erat totus labor, im- 
pulsa rotali machina aquam producere: nam fere miUe aut am- 
plius pedum profandum putei ferebatur. hortus illic erat multis 



1 si] iste V 3 nec uiro V 5 agnoscit (— at corr, F) AF 6 de- 
seruerit ignarus miseratus F in raa. habet m. ^ {sine libertus) 11 con- 
pugnit F (conpugit corr.) 12 et postumianus (sic minio) faciam V 
II Sulpici de Prato: galle lihri 13 esse audiendi uos F: esse ad 
audiendo ••••uos FJesse uos aud. A, audiendi esse uos v 14 faenore mei: 
fenore {uel foen.) edd. 16 et gallus (sic minio) nos uero inquid V 

19 tua delectat oratio M \\ et postumianus (sic minio) nihil inquid V 

20 erimitae V \\ unius V et Bosweydm: incipientis unius F, unius 
incipientis Av 21 pluribus A 23 ex AFV: ev 26 bouem — decer- 
peret (jp. 165^ 25) haec destmt m V una scheda amissa 



Dialogus I, 12—13. 165 

Meribus copiosas, id quidem contra nataram eremi, ubi omnia 
arentia, exusta solis ardoribus, nullius nmquam seminis uel exi- 
guam radicem ferunt. uerum hoc sancto illi labor cum pecore 3 
communis et propria praestabat industria: frequens enim inri- 

sgatio aquarum tantam pinguedinem harenis dabat, ut mirum in 
modum uirere adque fructificare horti illius holera uiderimus. ex4 
iis igitur una cum domino bos ille uiuebat: nobis quoque ex ea 
copia cenam sanctus dedit. ibi uidi, quod uos Galli forte non 
creditis, oUam cum holeribus, quae nobis in cenam praepara- 

lobantur, sine igne feruere: tanta uis solis est, ut quibuslibet co- 
quis etiam ad Gallorum pulmenta sufficiat. post cenam autem 5 
iam inclinante uespera inuitat nos ad arborem palmam, cuius in- 
terdum pomis uti solebat, quae fere duobus milibus aberat. nam 6 
haetantum in eremo arbores, licet raro, habentur tamen. quod 

uutnim sollers antiquitas procurauerit, an soli natura gignat, 
ignoro, nisi Deus praescius habitandam quandoque a sanctis ere- 
mum haec seruis suis parauerit. ex maiore enim parte, qui intra 7 
illa secreta consistunt, cum alia ibi germina nulla succedant, 
istarum arborum pomis aluntur. ergo ubi ad illam, ad quam 

30I1OS humanitas nostri hospitis ducebat, arborem peruenimus, 
leonem ibi ofifendimus: quo uiso ego et ille dux meus intremui- 
mus, sanctus uero ille incunctanter accessit: nos licet trepidi 
secuti sumus. fera paululum — cerneres imperatam a Deo — 8 
modesta secessit et constitit, dum ille attigua ramis humilioribus 

«porna decerperet. cumque plenam palmulis manum obtulisset, 
adeurrit bestia accepitque tam libere quam nullum animal dome- 

1 holeribus AF(et sic deineeps) : oleribus v 3 ferunt tres Gisel. libri: 
fecerunt A, deperisse (dephendisse F corr.) ferunt FQ, item cUii interpolccte 
II pecude Bosw. et cod. Beroh 6 uiuere BM \\ uiderimus AFM: uide- 
renms v \\ ei his AF 7 cum domino suo Bosweydus 8 sanctus iUe 
Bostc. 9 credetis de Prato \\ praeparabantur A et ed.Aldina: praepara- 
batnr Fv 12 inclinante iam F || palmae cod, Berol 14 habentur 
quod tamen utrum cod. Venetus apud de Prato 15 soU B: solis AFMv 

16 nisi AFM: nisi si edd. 17 praeparauerit Bosw, 18 succedant 
^M\ succedunt AFv , succrescant coni. de Prato 20 humanitatis nostri 
4uc. Apr. m. fort. ex humanitas hospitis n. duc. (hosp. n. duc. hum. B) 

22 iUe om. F 23 ut cerneres ed. Ald., ut est infra c. 14, 5 \\ impe- 
rata F 24 secessit ed. Ald. et M: discessit AFv 25 palmolis F corr. 

26 occurrit AFQ 



166 Snlpicii Seueri 

sticum, et cum comedisset, abscessit. nos haec intuentes et 
adhuc trementes facile potuimus expendere, quanta in illo fidei 
uirtus et quanta in nobis esset infirmitas. 

14 Alium aeque singularem uirum uidimus, paruo tugurio, in 
quo^nonnisi unusrecipiposset, habitantem. de hoc illud fere- s^ 
batur, quod ei lupa solita esset adstare cenanti, nec facile um- 
quam bestia falleretur, quin illi ad legitimam horam refectionis 
occurreret et tam diu pro foribus expectaret, donec ille panem, 
qui cenulae superfuisset, offerret: illam manum eius lambere 
solitam, adque ita quasi inpleto officio et praestita consalutatione lo 

2discedere. sed forte accidit, ut sanctus ille, dum fratrem, qui 
ad eum uenerat, deducit abeuntem, diutius abesset et nonnisi 
sub nocte remearet. interim bestia ad consuetudinarium iUud 
cenae tempus occurrit. uacuam cellulam, cum familiarem pa- 
tronum abesse sentiret, ingressa, curiosius explorans ubinamis. 
esset habitator. casu contigua cum panibus quinque palmicia fis- 

3 cella pendebat. ex his unum praesumens deuorat, dein perpetrato 
scelere discedit. regressus eremita uidet sportulam dissolutam, 
non constantem panum numerum: damnum rei familiaris in- 

4 tellegit ac prope limen panis absumpti fragmenta cognoscit. sed 20 
non erat incerta suspicio , quae furtum persona fecisset. ergo cum 
sequentibus diebus secundum consuetudinem bestia non ueniret — 
nimirum audacis facti conscia ad eum uenire dissimulans, cui 
fecisset iniuriam — , aegre patiebatur eremita se alumnae solacio 

5 destitutum. postremo illius oratione reuocata septimum post diem 25 
adfuit, ut solebat ante, cenanti. sed, ut facile cemeres uere- 
cundiam paenitentis, non ausa propius accedere, deiectis in ter- 
ram profundo pudore luminibus, quod palam licebat intellegi, 
quandam ueniam precabatur: quam illius confusionem eremita 



5 unu^ II yoRBG F ut uidetiMT , possifc V 6 lupaei v \\ esset JBF: 
erat AFv 8 prae V 10 consalutatione de Frato: consulatione F", 
consolatione AFv 12 deduceret Q \\ non ow. V 14 tempus ueniens 
uacuam Q 16 casu AV\ causa F \\ palmitia AF \\ fiscella BV: spor- 
tella AFv 17 praesumit et deuorat AFv \\ deinde v 18 erimita V 
II uidet BMV: uidit AFv 19 constantem p. numerum V: constante 
(fltante F) p. numero AFv 20 assumpti F 21 suspitio A 22 ueniret 
BVi uenissetAFt? 23 dissimnlat Vy fort. dissimulabat (uel dissimu- 
lauit) 26 caenantg (sed 6 i/n ras.) F 



Bialogus I, 13—15. 167 

miseratas iubet eam propius accedere ac manu blanda caput triste 
permulcet: deiu pane duplicato ream suam reficit. ita indulgen- 6 
tiam consecuta officii consuetudinem deposito maerore reparauit. 
intuemini, quaeso, Christi etiam in hac parte uirtutem, cui 

:, sapit onme quod brutum est , cui mite est omne quod saeuit. lupa 7 
praestat officium, lupa furti crimen agnoscit, lupa conscio pu- 
dore confunditur: uocata adest, caput praebet et habet sensum 
indultae sibi ueniae, sicut pudorem gessit errati: tua haec8 
nirtus, Christe, tua sunt haec, Christe, miracnla. etenim quae in 

lotno nomine operantur serui tui, tua sunt, et in hoc ingemescimus, 
qaod maiestatem tuam ferae sentiunt, homines non uerentur. 

Ne cui autem hoc incredibile forte uideatur, maiora memo-lS 
labo. fides Christi adest me nihU fingere, neque incertis auctori- 
bns uulgata narrabo , sed quae mihi per fideles uiros conperta 

usiint, explicabo. habitant plerique in eremo sine ullis tabema- 2 
culis, quos anachoretas uocant. uiuunt herbarum radicibus: 
nnllo umquam certo loco consistunt, ne ab hominibus aisitentur 
&equenter: quas nox coegerit, sedes habent. ad quendam igitur3 
hoc ritu adque hac lege uiuentem duo ex Nitria monachi, licet 

solonge diuersa regione, tamen quia olim ipsis in monasterii con- 
uersatione carus et famiUaris fuisset, auditis eius uirtutibus, 
tetenderunt: quem diu multumque quaesitum tandem mense sep- 
timo reppererunt in extremo illo deserto , quod est Memphis con- 
tiguum, demorantem: quas ille solitudines iam per annos duo- 

»decim dicebatur habitare. qui licet omnium hominum uitaret oc- 
cnrsum , tamen agnitos non refugit seque carissimis per triduum 
non negauit. quarto die aliquantulum progressus cum proseque- 4 
retor abeuntes, leaenam mirae magnitudinis ad se uenire conspi- 
ciiint. bestia licet tribus repertis, non incerta quem peteret, 

2 refecit v 5 mitae V 6 Inpa f. c. agnoscit am. V 8 tua haec 
Christe miracula V reliquis omissis 10 ingemescimos F pr. m. et 

V: ingemiscimus AF^v 13 neq. F eorr. e nec 14 narrabo ABV' 
narrare Fv 16 anachoritas F et sic deinceps, sed p. 168, 13 ana- 
choreta 17 uisitentnr frequenter V et eod. Voratii: frequententur 

AFo 18 quos nox coegeret V, qua nox c. cdter Traiectimts 20 diuersa 
BMV: et diuersa AFv || qui V || monasterio V 23 repererunt 
extremo v \\ Blembis B, fort. Blemmyis, cf, de Prato || contiguo V, ex 
contiguom ut uidetur 25 occursum BV: occursus AFv 29 reppertis V 



168 Sulpicii Seueri 

anachoretae pedibus aduoluitur et cum fletu quodam ac lamenta- 
tione procumbens indicabat gementis pariter et rogantis affectum. 
mouet omnes et praecipue illum, qui se intellexerat expetitum: 
praecedentem sequuntur. nam subinde restitans, subinde respec- 
tans facile poterat intellegi id eam uelle, ut quo illa ducebat, 5 
5anachoreta sequeretur. quid multis? ad speluncam bestiae per- 
uenitur , ubi iUa adultos iam quinque catulos male feta nutriebat, 
qui ut clausis luminibus ex aluo matris exierant, caecitate per- 
petua tenebantur. quos singulos de rupe prolatos ante anacho- 

6 retae pedes mater exposuit. tum demum sanctus aduertit quid 10 
bestia postularet, inuocatoque Dei nomine contrectauit manu lu- 
mina clausa catulorum : ac statim caecitate depulsa apertis oculis 
bestiarum diu negata lux patuit. ita fratres illi , anachoreta quem 
desiderabant uisitato, cum admodum fructuosa laboris sui mer- 
cede redierunt , qui in testimonium tantae uirtutis admissi fidem 15 
sancti, gloriam Christi, quae per ipsos esset testificanda, uidis- 

7 sent. mira dicturus sum, leaenam post dies quinque ad auctorem 
tanti beneficii reuertisse eidemque inusitatae ferae pellem pro mu- 
nere detulisse: qua plerumque sanctus ille quasi amiculo circum- 
tectus non dedignatus est munus per bestiam sumere, cuius alium ao 
potius interpretabatur auctorem. 

16 Erat etiam alterius anachoretae in illis regionibus nomen in- 
lustre, qui In ea parte deserti, quae est Syenis, habitabat. hic 
cum primum se ad eremum contulisset, herbarum radicibus, 
quas praedulcis interdum et saporis eximii fert harena, uicturus, 25 
ignarus germinis eligendi nociua plerumque carpebat. nec erat 
facile uim radicum sapore discemere , quia omnia aeque dulcia 
2 erant, sed pleraque occultiore natura uirus letale cohibebant. cum 

1 ac lam. AFV: et lam. v 3 mouit AFv 4 secuntur F || nam 

subinde restitans V: nam praeiens et subinde restans AFv \\ subindeque 

resp. M 5 duceret Q 10 animaduertit AFv 14 desiderauerant Ald. 

16 et gloriam M 18 inuisitatae Meursiibs 19 amminiculo F 

II circumiectus V 23 quae est syenis (synis V) BV: quae est Syenes 
Mosw. , quae syenis (sienis A) iungitur AFv 24 contulisset QiFv \\ her- 
barum F: herbis herbarumque AFv, cf. I, 15, 2 25 praedulcis BV: 
praedulces AFv; caue tamen praedulcis, wt de Pratoputat, pro genetiuo 
eingul. numeri habeas \\ uixisset F in rasura m. 2 26 nociua V: 
noxia AFv 27 saporg F corr. 28 erant V: om. AFv \\ loetale AF 

II cohibebant-4.F: habebant Fm. 2 (••h^bebanti^r. wi.), coiLtineb&iit dett. 



Dialogus I, 15-17. 169 

ergo edentem uis intema torqueret et inmensis doloribus uitalia 
imiaersa quaterentur ac frequens uomitus cruciatibus non feren- 
dis ipsam animae sedem stomacho iam fatiscente dissolueret, 
omnia penitus quae sunt edenda formidans septimum ieiunus 

sdiem spiritu deficiente ducebat, cum ad eum fera, cui ibicis estS 
nomen, accessit. huic propius adstanti fasciculum herbarum, 
quem coUectum pridie adtingere non audebat, obiecit: sed bestia 
quae uirulenta erant ore discutiens , quae innoxia nouerat eligebat. 
ita uir sanctus eius exemplo quid edere, quid respuere deberet 

loedoctus, et periculum famis euasit et herbarum uenena uitauit. 
sed longum est, de onmibus, qui eremum incolunt, conperta4 
nobis uel audita memorare. annum integrum et septem fere men- 
sesintra solitudinem constitutus exegi, magis uirtutis admirato^ 
alienae, quam quod ipse tam arduum adque difficile potuerim 

utemptare propositum: saepius tamen cum sene illo, qui puteum 
etbouem habebat, habitaui. 
Duo beati Antoni monasteria adii, quae hodieque ab eius di- 17 
j sdpulis inooluntur. ad eum etiam locum, in quo beatissimus 
I Paulus primus eremita est diuersatus, accessi. rubrum mare uidi, 2 

%ingiun Sina montis, cuius cacumen caelo paene contiguum est et 

nequaquam adiri potest. inter eius recessus anachoreta esse aliqui 3 

I ferebatur, quem diu multumque quaesitum uidere non potui, qui 

fere iam ante quinquaginta annos a conuersatione humana remo- 

tns nullo uestis usu , saetis corporis sui tectus , nuditatem suam 

«diuino munere nesciebat. hic quotiens eum religiosi uiri adire uo- 4 
Inenmt, cursu auia petens occursum uitabat humanum. uni tan- 
tummodo ferebatur se ante quinquennium praebuisse, qui credo 

1 edcntem ergo F 2 non referendis F 3 fatescente F 4 sunt V: 
essent AFv || ieiunus V: ieiunii 3f , in ieiuniis AFv 5 cum ABFMV- 
^v \\ hibicis V (cui nomen est dorcas B et 1 cod. Gisel.) 6 stanti A 
wn. in astanti 7 bestia V: fera AFv 13 solitudinem Bosw, et V: 
solitudincs AFv \\ constitutos F 17 Antonii AFv \\ hodie#** F 

19 deuersatus V 20 iugum etiam A; sane etiam uel coniunctio de^ 
««icfafw, fort, rubrum m. uidi, uidi iugum eifc. || montis AFV: montis 
Mlscendi v foeda interpolatione \\ cacumen Rosw. et V: summum cacumen 
^v II est et V: <m. AFv 21 eius {non eius montis) V: huius AFv \\ 
aliquis AFv 22 dium V 23 ante iam Fj iam om. A 24 usu sed A 
II saetis FV: setis Av 25 nesciebat BV: uestiebat AFv, cf. de Prato 
^ h. l 26 occursum u. humanum V: congressus u. humanos AFv 



170 fcJulpicii Seueri 

potenti Me id obtinere promeniit: cni inter multa conloquia. 
percontanti, cur homines tantopere uitaret, respondisse perhi- 

5 betur, eum, qui ab hominibus frequentaretur, non posse ab an- 
gelis frequentari. unde non inmerito recepta opinione multorum 

6 fama uulgauerat , sanctum illum ab angelis uisitari. ego autem s 
a Sina monte d^essus ad Nilum flumen regressus, cuius ripas 
frequentibus monasteriis consertas utraque ex parte lustraui. ple- 
rumque uidi , ut dudum dixeram , uno in loco habitare centenos, 

7 sed et bina et tema milia in isdem uiculis agere constabat. nec 
sane ibi minorem putetis diuersantium in multitudine monacho- lo 
rum esse uirtutem, quam eorum esse cognouistis, qui se ab hu- 

8 manis coetibus remouerunt. praecipua, ut iam dixeram, ibi uir- 
tus et prima est oboedientia : neque aliter adueniens a monasterii 
abbate suscipitur , quam qui temptatus prius fuerit et probatus, 
nullum umquam recusaturus quamlibet arduum ac difficile in- 15 
dignumque toleratu abbatis imperium. 

18 Duo uobis referam incredibilis oboedientiae admodum magna 
miracula, licet suppetant plura recolenti: sed ad incitandam uir- 
tutum aemulationem, cui pauca non sufficiunt, multanonpro- 

2 derunt. ergo cum quidam saeculi actibus abdicatis monasterium 20 
magnae dispositionis ingressus suscipi se rogaret, abbas ei 
coepit multa proponere: graues esse istius disciplinae labores, 
suauerodura imperia, quae nullius facile ualeret inplere pa- 
tientia: aliud potius monasterium , ubi facilioribus legibus uiue- 
retur, expeteret: non temptaret adgredi, quod inplere non posset. 25 

3 ille uero nihil his terroribus permoueri , sed magis ita omnem 
oboedientiam polliceri, ut, si eum abbas in ignem ire praeci- 
peret, non recusaret intrare. quam ilKus professionem ubi magi- 

4ster accepit, non cunctatus probare profitentem. casu clibanus 



2 percunctanti F 6 regressus ABFMV: rogressus sum Qv 9 in 
om. V II isdem F: hisdem AV, iisdem v \\ agere ABFQV: degere v 

10 deuersantium F || m in A erasum est 11 cognouistis Mosw. 
et V: cognoscitis AFv 13 a monasterii abbate BMV: ad monasterium 
abbatis AFv 15 quaelibet V 18 incitandam V: excitandam AFv 

21 ingressus suscipi se rogaret BMV: ingrcssus coepisset rogare FQ 
{et sic V, sed ingressurus) , ingressurus coepisset rogare ut susciperetur A 

26 permoui V 27 praeceperit Fpr, m, et V 29 cunctatus AF^V: 
cunctatus est M, cunctatur F corr, et v 



Dialogus I, 17—19. 171 

propter axdebat, qui multo igne su<iG6nsus coquendis panibus 
parabatnr: exundabat abruptis flamma fomacibus, et intra camini 
illius concaua totis babenis regnabat incendium. hic aduenam 
iUnm iubet magist^ intrare, nec distutit parere praecepto: me- 

^dias flammas nihil cunctatus ingreditur, quae mox tam audaci 
Me uictae uelut illis quondam Hebraeis pueris cessere uenienti. 
superata natura est, fugit incendium: et qui putabatur arsurus,5 
uelut fiigido rore perfusus se ipse miratus est. sed quid mirum, 6 
si tuum, Christe, tironem ignis ille non adtigit ? ut nec abbatem 

wpigeret dura mandasse nec discipulum paeniteret imperio paru- 
isse: qui eo quo aduenerat die, dum temptaretur infirmus, per- 
fectus inuentus est: merito felix, merito gloriosus, probatus 
oboedientia, glorificatus est passione. 
In eodem autem monasterio factum id, quod dicturus sum, 19 

lirecenti memoria ferebatur. quidam itidem ad eundem abbatem 
recipiendus aduenerat. cum prima ei lex oboedientiae poneretur 
acperpetem polliceretur ad omnia uel extrema patientiam, casu 
abbas storacinam uirgam iam pridem aridam manu gerebat. hanc 2 
solo figit adque illi aduenae id operis inponit, ut tamdiu uirgulae 

uaquaminriguam ministraret, donec, quod contra omnem natu- 
ram erat, lignum aridum in solo arente uiresceret. subiectus ad- 3 
nena durae legis imperio aquam propriis umeris cotidie; conue- 
hebat, quae a Nilo flumine per duo fere milia petebatur. iamque 
emensoanni spatio labor non cessabat operantis, et de fnictu 

«operis spes esse non poterat : tamen oboedientiae uirtus in labore 
dorabat. sequens quoque annus uanum laborem iam affecti fratris 
dudit. tertio demum succedentium temporum labente curriculo, 4 
cum neque noctu neque interdiu aquarius ille cessaret operator, 



1 propter AV: prope F et 2 codd, Gisel 3 hic V: hunc igitur M, 

^ igitur AFv, huc igitur Mercerus 4 iubet am, F pr. m. \\ nec di- 

^lit F, sed litt. cdis in rasura 8 perfusum se J5, perfusum se esse M 

9 tyronem AFV 11 eo die quo aduenerat v 12 meritoque glor. A 

14 autem om. F' 19 figit AJSV: fixit F {corr, e uiiit) et v 21 in 

»lo — crediderunt (p. i7-2, ^Oj deestin V, cum scheda interciderit || ui- 

resceret BM: uiuesceret Fy uiuisceret Av 23 ferme miliaria dett, 

24 fort. etsi de (et de fr. operis om. B) 26 effecti Fpr, m, fort. effcti 

27 succendentium -4JF* (temp. succ. A), tertio dfemmnanno, succcd. 

^nip. 1. curr. Bosw, 28 noctu 1 cod. Gis, et BM: nocte AFv 



172 Sulpicii Seucri 

5airga flondt. ego ipsam ex ilia uirgnla arbusculam uidi, quae 
hodieque in atrio monasterii ramis uirentibus quasi in testimo- 
niummanens, quantum oboedientia meruerit et quantum fides 

epossit, ostendit. sed me dies ante deficiet, quam diuersa mira- 
cula, quae mihi de sanctorum uirtutibus sunt conperta, con- 5 
summem. 
t% Duo uobis adhuc praeclara memorabo : quorum unum egregium 
erit aduersus inflationem miserae uanitatis exemplum, alterum 

Saduersus falsam iustitiam non mediocre documentum. quidam 
ergo sanctus , fugandorum de corporibus obsessis daemonum in- 10 
credibili praeditus potestate, inaudita per singulos dies signa fa- 
ciebat. non solum enim praesens, neque uerbo tantum, sed absens 
quoque interdum cilicii sui fimbriis aut epistulis missis corpora 
obsessa curabat. hic ergo mirum in modum frequentabatur a po- 

3 puUs ex toto ad eum orbe uenientibus. taceo de minoribus : prae- 15 
fecti comitesque ac diuersarum iudices potestatum pro foribus 
illius saepe iacuerunt. episcopi quoque sanctissimi, sacerdotali 
auctoritate deposita, contingi se ab eo adque benedici liumiliter 
postulantes, sanctificatos se ac diuino munere inlustratos, quo- 
tiens manum illius uestemque contigerant, non inmerito credi-3o 

4 derunt. hic ferebatur omni potu in perpetuum penitus abstinere 
ac pro cibo — tibi, Sulpici, in aurem loquar, ne Grallus hoc 

. 5 audiat — sei tantum caricis sustentari. interea sancto uiro ut ex 
uirtute honor, ita ex honore uanitas coepit obrepere. quod malum 
ille ubi primum potuit in se sentire grassari, diu multumque^s 
discutere conatus est, sed repelli penitus uel tacita conscientia 
6 uanitatis perseuerante uirtute non potuit. ubique nomen eius dae- 
mones fatebantur: excludere a se confluentium populos non ua- 

1 ipse B corr, \\ uidi ABM: post uirentibus haben^t F, corr, Aetv 

2 in atrio monasterii BM: intra atrium m. est AFv \\ uirescentibus F 
II quasi ABM: uidi quasi F, uidi, quae quasi v 3 meruerit M: me- 

ruit AFv 5 sanctorum uirtutibus AF: uirt sanctorum v 7 narrabo B 
17 saepe om. Fpr, m. 18 contingi se F corr, e contigisse, contin- 
gisse A 20 contingerent M 22 sulpicii V 23 sex V: septem AFv 
II caricis Fin ras, hahet \\ sustineri V \\ uiro om, A pr, m, \\ ei uirtute 
et honore (<m, mediis) uanitas V 24 quo V 25 dium V 26 paenitus V 
27 uanitatis BMV, ut coni, Bauisius ad Minuc. Fel. p, 144 ed, 2i 
uanitas AFv 28 confluentum V (confluentem populum Bosw.) 



Dialogus I, 19—21. 173 

lebat. uims interiiii latens serpebat m pectore, et cmus nnta ex 
alionmi corporibns daemones fugabantor, se ipsum occultis oogi- 
tationibus uanitatis purgare non poterat. totis igitur precibusT 
conuersus ad Deum fertur orasse, ut permissa in se mensibus 
sqmnque diabolo potestate similis his fieret , quos ipse curauerat. 
qnid multis morer? ille praepotens, ille signis adque uirtutibus 8 
totoOrienteuulgatus, iUe ad cuius limina populi ante conflu- 
lerant, ad cuius fores summae istius saeculi se prostrauerant 
potestates, correptus a daemone est retentus in uinculis: omnia 
loilla, quae energumeni solent ferre, perpessus quinto demum9 
mense purgatus est non tantum daemone, sed, quod illi erat 
utilius adque optatius, uanitate. 

Sed mihi ista replicanti nostra infelicitas, nostra occurrit in-21 
firmitas. quis enim nostrum est, quem si unus homunculus hu- 
»milis salutauerit aut fatuis adque adulantibus uerbis femina una 
laudauerit, non continuo elatus sit superbia, non statim inflatus 
sit uanitate? ut, etiamsi non habeat conscientiam sanctitatis, 
tamen, quia uel stultorum adulatione aut fortasse errore sanctus 
essedicatur, sanctissimum se putabit! iam uero si ei munera2 
iocrebra mittantur, Dei se magnificentia adserethonorari, cui dor- 
mienti adque resoluto necessaria conferantur. quodsi uel de mo- 
dioo ei aliqua uirtutis alicuius signa succederent, angelum se 
putaret. ceterum cum neque opere neque uirtute conspicuus sit, 3 
si quis clericus fuerit effectus, dilatat dontinuo fimbrias suas, 
Hgaudet salutationibas, inflatur occursibus, ipse etiam ubique dis- 
cnrrit: et qui antea pedibus aut asello ire consueuerat, spuman-4 
tibus equis superbus inuehitur: parua prius ac uili cellula con- 

1 uirtns A 4 conuersis A \\ deum BV: dominum AFv 5 diabolo 
^y^sed Fdiabnlo): diaboli AFv 6 moror coni, de Prato \\ ille signis 
AJBM: ille qni signis Fv 8 postranemnt Fpr. m, 9 retentns V et 
^osw.: tentns AFv 10 energnmini FV, inergnmini A \\ perpessns. 
Qttinto V, interpunctionem uerhorum corr. de Prato 12 optatinbilis V, 
ttnde optabilins scribendum uidetur 13 infedilitas V 14 hnmilins B 

15 femina nana du>o Traiectini 18 fortasse V: fortassis AFv 

20 magnificentia ABFV: mnnificentia F corr. 2 libri Gis. et v \\ 
adseret BMV: asserit AFv 22 ei om. V \\ alicnins BV: om. AFv 

23 neqne opere om, V 25 occnrsibns V: occnrsionibns-i^t? 26 ante 
-^v II spnmantibns eqnis MV : spnmante eqno B libri Gis, et v, spnmeo 
eqno AFQ 



174 Sulpicii Seueri 

tentus habitare erigit celsa laqnearia, constmit mnlta conclania, 
scnlpit ostia, pingit armaria, uestem respuit grossiorem, indu- 
mentum moUe desiderat, adque haec caris uiduis ac familiaribus 
mandat tributa uirginibus, illa ut byrrum rigentem, haec ut 

5flaentem texat lacemam. uerum haec describenda mordacius & 
beato uiro Hieronymo relinquamus: ad propositum reuertamur. 
Tu uero, inquit Gallus meus, nescio quid Hieronymo reliqueris 
[disputandum]: ita breuiter uniuersa nostromm instituta con- 
plexus es, ut pauca haec tua uerba, si aequanimiter acceperint 
et patienter expenderint, multum eis arbitrer profutura, ut nonio 

Gindigeant libris posthac Hieronymi co^rceri. sed tu iUa potius 
euolue quae coeperas, et iUud, quod aduersus falsam iustitiam 
dictumm te esse promiseras , prode documentum: nam, ut uere 
tibi fatear, nuUo pemiciosius malo intra GaUias laboramus. ita 
faciam, Postumianus inquit, nec te diutius tenebo suspwisum. is 
22 Adulescens quidam ex Asia praediues opibus, genere clams, 
habens uxorem et fiUum pamulum, cum in Aegypto tribunus 
esset et frequentibus aduersum Blembos expeditionibus quaedam 
eremi contigisset, sanctorum etiam tabemacula conplura uidisset, 

2 a beato uiro lohanne uerbum salutis accepit. nec moratus inuti- 20 
lem miUtiam cum uano honore contemnere , eremum constanter 
ingressus breui tempore in omni genere uirtutum perfectus emi- 
cuit. potens ieiuniis, humiUtate conspicuus, fide firmus facile se 
antiquis monachis studio uirtutis aequauerat, cum interim subiit 
eum cogitatio iniecta per diabolum , quod rectius esset ut rediret S5 
ad patriam fiUumque unicum ac domum totam cum uxore sal- 
uaret: quod utique esset aCceptius Deo, quam si solum se saeculo 
eripere contentus salutem suorum non sine inpietate neclegeret. 

3istiusmodi falsae iustitiae colore superatus post quadriennium 



I construxit Fpr.m, 4 bjrrrum AV: birrum Fv 5 texat om. V 
6 no8 reuertamur Fcmr. 7 tu] Item postumianus (minio) tu F 8 di- 

sputandum om, V \\ brebiter V 9 acciperent et p. expenderent V 

II posthac BMV: post haec AFv \\ coherceri AF et sic edias; in V 
additumminio'. et gallus 14 tibi om. F || laboramus. et postumianus 
nec te etc. V 15 suspensum tenebo A 16 quidem Fpr. m. 17 par- 
uum V 18 Blembos] sic lihn; Blemmyes (siue Blemmyas) de Prato 

II quaedam loca A 19 eremi] hieme V \\ cumplura F 21 uano V: 
uano illo AFv 29 istiusmodi V: istiusmodi ergo AFv 



Dialogus I, 21-23. 176 

fere cellolam suam adque propoBitum eremita deseruit. sed ubi 
ad proximum mouasterium, quod a multis fratribus habitabatur, 
accessit, causam discessionis adque consilium quaerentibus con- 
fitetur. renitentibus cunctis et praecipue loci illius abbate reti- 

?>nente male animo fixa sententia non potuit auelli. igitur infelici4 
se obstinatione proripiens cum dolore omnium digressus a fratn- 
bus. nix e conspectu abscesserat, inpletur a daemone cruentasque 
spumas ore prouoluens suis dentibus se ipse lacerabat. deinde ad 
idem monasterium fratrum umeris reportatus , cum coerceri in 

loeo mmundus spiritus non ualeret, necessitate cogente ferreis nexi- 
bus alligatur, pedes cum manibus uinciuntur: non inmerita poena 
fogitiuo, ut quem non cohibuerat fides, catena cohiberet. post5 
biemiium demum oratione sanctorum ab inmundo spiritu libera- 
tus ad eremum, unde discesserat, moi regressus , et ipse cor- 

«rectus et aliis futurus exemplo , ne quem aut falsae iustitiae um- 
bra decipiat aut incerta mobilitas inutili leuitate conpellat semel 
coepta deserere. haec uos de uirtutibus Domini, quae in seruis 
8uis uel imitanda operatus est uel timenda, scire sufficiat. sed6 
quia satisfed uestris auribus, immo etiam uerbosior fui fortasse 

soquam debui, tu modo — ad me autem loquebatur — debitum 
faenus exsolue, ut te de Martino tuo, ut es solitus, plura referen- 
tem, iam pridem in hoc desideriis meis aestuantibus, audiamus. 

Quid? inquam, tibi de Martino meo liber ille non sufficit, 23 
quem ipse tu nosti me de illius uita adque uirtutibus edidisse? 

JsAgnosco id quidem, Postumianus inquit, neque umquam a dex- 2 
tera mea Uber iste discedit. nam si agnoscis , ecce — et aperit 
librum, qui ueste latebat — enipsum. hic mihi, inquit, terra 
ac mari comes , hic in peregrinatione tota socius et consolator 



4 retinente MV: <m. AF, renitente v 5 male AFQV: malo || t?sentia 
^ II euelli Bosw. 6 digressus est A 7 inpletur BMV: inpletus 
^v \ 2kOm. A 8 dein F 9 humeris Av 12 catena cohiberet BV: 
catenae cohiberent AFv 14 regressus est A \\ correctus AFQ codd. 
GiselBosw.: correptus V(?)v 15 futurus JJom et V: post futurus 
^v II neque aut V 17 quae Laziiis: quas AFVv 23 et sulpicius 
(mmio) quid V 25 et postumianus (minio) agnosco id quidem inquid V 
[26 iste V: iUe AF^v \\ discedit et ait V \\ ecce et V: om. AFv 
27 ueste BV: sub ueste AFv, cf. Verg. Aen. VI, 406 \\ en AV: 
«nim F || terra BMV, ut coni. Vorstius: terrae AFv 28 maris Fxjorr. 



176 Sulpicii Seueri 

Sfuit. sed referam tibi saae, quo liber iste penetrarit, et quam 
nullus fere in orbe terrarum tocus sit , ubi non materia tam felicis 

^Mstoriae peruulgata teneatur. primus eum Bomanae urbi uir 
studiosissimus tui Paulinus inuexit: deinde cum tota certatim 
urbe raperetur, exultantes librarios uidi, quod nihil ab his quae- s 
stuosius haberetur, siquidem nihil illo promptius, nihil carius 

5 uenderetur. hic nauigationis meae cursum longe ante praegressus, 
cum ad Africam ueni, iam per totam Carthaginem legebatur. 
solus eum Cyrenensis ille presbyter non habebat, sed me largiente 

6 descripsit. nam quid ego de Alexandria loquar? ubi paene omni- lo 
busmagis quam tibi notus est. hic Aegyptum, Nitriam, The- 

7 baidam ac tota Memphitica regna transiuit. hunc ego in eremo a 
quodam sene legi uidi: cui cum me familiarem tuum esse dixis- 
sem, et ab illo et a multis fratribus haec mihi iniuncta legatio 
est, ut, si umquam terras istas te incolumi contigissem, ea tei& 
supplere conpellerem, quae in illo tuo libro de uirtutibus beati 

Suiri professus es praeterisse. age ergo, quia non illa a te audire 
desidero, quae scripta sufficiunt, illa quae tum uel propter le- 
gentium, ut credo, fastidium praeteristi, multis id una mecum 
a te poscentibus explicentur. 20 

24 Equidei^, Postumiane, inquam, cum te iam dudum de sanc- 
torum uirtutibus intentus audirem, tacitis ad Martinum meum 
cogitationibus recurrebam, merito perspiciens onania illa, quae 

Ssinguli diuersa fecissent, per unum istum facile conpleta. nam 
cum excelsa retuleris, quod mihi dixisse liceat pace sanctorum, ss^ 
mhil a te penitus audiui, in quo Martinus esset inferior. sed sicut 
nullius umquam cum illius uiri meritis profiteor conferendam 
esse uirtutem, ita illud animaduerti decet, iniqua illum cum ere- 
mitis uel etiam anachoretis condicione conferri. illi enim ab onmi 



1 sane V: plane AFv \\ penetrarit V: penetrauerit AFv 2 tam 
AFQV: om. v 3 romae V 7 cuiBTm BMV: cxiiaus AFv || praegres- 
sus V ut coni. GiselintLS .-'progressus AFv 8 ueni BMV: uenissem AFv 
I Kartaginem A , cartag. F 11 fort. Thebaidem cf. p. 171, 18 12 memfi- 
tica V 13 legi JPcorr. e longe || dississem A 15 incolume FV 18 tum 
om, V II uel om, M 20 explicetur. sulpicius (minio) equidem V 

22 intentus om, V 23 me conuertebam V solm \\ prospiciens F, sed 
pro ex corr. 25 excelsa om, V 28 ita V: ita et AFv \\ iniqua A et 
corr. F: in qua Fpr. m, et V, non aequa M 29 conditione Fv 



Dialogus I, 23—25. 177 

inpediniento liberi , caelo tantum adque angelis testibns , plane 
adniirabilia docentur operari: iste in medio coetu et conuersa-d 
tionepopulorum, inter clericos dissidentes, inter episcopos sae- 
uientes, cum fere cotidianis scandalis hinc adque inde premere- 

itor, inexpugnabili tamen aduersus omnia uirtute fundatus stetit 
et tanta operatus est, quanta ne illi quidem, quos ante audiui- 
mus esse in eremo uel fuisse, fecerunt. ac si illi paria fecissent, 4 
quis iudex tam esset iniustus, ut non istum esse potiorem me- 
rito iudicaret? putaenim istum fuisse militem, qui pugnauerit 

loin iniquo loco et tamen uictor euaserit, illos autem aeque con- 
pone militibus, sed qui ex aequo loco aut etiam de superiore cer- 
tauerint. quid ergo? etsi omnium una uictoria est, non potest5 
omniom esse par gloria. tamen cum praeclara retuleris, a nemine 
retulisti mortuum suscitatum: quo uno utique necesse est con- 

lifiteri Martino neminem conferendum. nam si admirandum est, 2S 
quod illum Aegyptium flamma non adtigit, hic quoque saepius 
imperauit incendiis. si reuoluas quod anachoretis feritas bestia- 
mm uicta succubuit , hic familiariter et rabiem bestiarum et ser- 
pentium uenena conpescuit. quodsi illum conferas, qui inmundis 2 

Jospiritibus obsessos uerbi imperio aut etiam fimbriarum uirtute 
curabat, ne in hac quidem parte inferiorem fuisse Martinum 
multa documenta sunt. si etiam ad illum recurras, qui saetis3 
suis pro ueste contectus putabatur ab ai^elis uisitari, cum isto 
angeli cotidie loquebantur. iam uero aduersus uanitatem adque 4 

ssiactantiam ita inuictum spiritum gessit, ut illa uitia fortius nemo 
contempserit, cum quidem inmundis spiritibus adflatos absens 
plerumque curauerit, nec solum comitibus aut praefectis, sed 
ipsis etiam regibus imperaret. minimum id quidem in illius uir- 
tutihus, sed credas uelim, non solum uanitati, sed causis etiam 

«adque occasionibus uanitatis neminem fortius repugnasse. paruas 
quidem, sed non praetereunda dicturus sum, quia et ille laudan- 
ins est, qui summa praeditus potestate tam religiosam ad reue- 

6 aiite] &te B et Ald. 9 puto F 10 in ow. BV || aequae V 
11 de] ad F 13 omnium esse BMV: omnium (m, AFv 1 tamen AFQV: 
et tamen v 14 utique V: utique te AFv 18 rauiem V 20 aut 
^QV: ac t? 22 docimenta V \\ saetis AV: setis Fv 23 putatur AP 

27 curauit V 28 imperarit 5, imperauerit M || illius BV: iUis AFv 

29 nanitatis V 

12 



178 Sulpicii Seueri 

6 rentiam beati uiri ostenderit uoluntatem. memini Vincentium 
praefectum, uirum egregium et quo nullus sit intra Gallias oncini 
uirtutum genere praestantior, dum Turonos praeteriret, a Mar- 
tino saepius poposcisse, ut ei con.uiuium in suo monasterio daret — 

in quo quidem exemplum beati Ambrosi episcopi praeferebat, qui s 
eo tempore consules et praefectos subinde pascere ferebatur — : 
sed uirum altioris ingenii, ne qua ex hoc uanitas adque inflatio 

7 obreperet, noluisse. ergo fatearis necesse est in Martino omnium 
illorum, quos enumerasti, fuisse uirtutes, Martini autem in illis 
omnibus non fuisse. lo 

26 Quidtu, inquit Postumianus, ita mecum? quasi non eadem 
tecum sentiam semperque senserim. ego uero quoadusque uiuam 
semper et sapiam, Aegypti monachos praedicabo, laudabo ana- 
choretas, mirabor eremitas: Martinum semper excipiam: non illi 
ego audeo monachorum, certe non episcoporum quempiam con- 1^ 

2parare. hoc Aegyptus fatetur, hoc Syria, hoc Aethiops conperit, 
hoc Indus audiuit, hoc Parthus et Persa nouerunt, necignorat 
Armenia, Bosporus exclusa cognouit, et postremo si quis aut For- 

3 tunatas insulas aut glacialem frequentat oceanum. quo miserior 
est regio ista nostrorum, quae tantum uirum, cum in proximoao 
habuerit, nosse non meruit. nec tamen huic crimini miscebo po- 
pulares: soli illum clerici, soli nesciunt sacerdotes, nec inme- 
rito nosse illum inuidi noiuerunt, quia si uirtutes illius nossent, 

4suauitia cognouissent. horreo dicere quae nuper audiui, infeli- 
cem dixisse nescio quem, te in illo libro tuo plura mentitum. non 25 
est hominis uox ista, sed diaboli, nec Martino in hac parte detra- 

5hitur, sed fides Euangeliis derogatur. nam cum Dominus ipse 
testatus sit istiusmodi opera, quae Martinus inpleuit, ab omni- 
bus fidelibus esse facienda, qui Martinum non credit ista fecisse. 



3 praetestantior F || Turonas M. 5'ambrosi V: ambrosii AFv 
II qui F corr, e quS ut uidetur 10 fuisse. et postumianus inquit ita 
etc, V 11 quasi AV: quia F || deodem V, «aj de eo idem .? 12 quoad- 
usque V: quoad AFv 13 semper om. B 15 audeo V: quemquam 
audebo AFt? 16 siria ^ || ethiops V 18 bosforus AFV 19 gla- 
tialem AF 20 nostrorum (i. e. Aquitanorum) AFV: uestrorum JM", no- 
strarum Qy nostra v 24 uitia nouissent BV \\ quae V: quod AFv 

27 fides BV: fidei AFv \\ euangeliis V: euangeiii ABFv 29 ista 
fecisse non credit ow. Fpr. m. 



Dialogus I, 25-27. 179 

Eon credit Christnm ista dixisse. sed infelices, degeneres, som-6 
nulenti, quae ipsi facere non possnnt, facta ab illo erubescmit, 
et malmit iUius negare uirtutes quam suam inertiam confiteri. 
uerum nobis ad alia properantibus onmis istorum memoria relin- 7 

squatur: tu potius, ut iam dudum desidero, residua Martini opera 
eontexe. Atego, inquam, arbitror rectius istud a Gallo esse 
poscendum, quippe qui plura nouerit — neque enim ignorare po- 8 
tuit magistri facta discipulus — et qui non] inmerito istam uicem 
non solum Martino, sed etiam nobis debeat, quia ego iam librum 

loedidi, tu hactenus Orientalium gesta memorasti: istam demum 
necessarii sermonis historiam Gallus euoluat, quia, ut dixi, et 
nobis debet loquendi uicem et Martino suo, credo, praestabit, 
ut non grauate illius facta commemoret. 
Egoplane, inquit Gallus , licet inpar sim tanto oneri, tamen27 

«reiatis superius a Postumiano oboedientiae cogor exemplis, ut 
munusistud, quod inponitis, non recusem. sed dum cogito me 2 
hominem Gallum inter Aquitanos uerba facturum, uereor ne 
oifendat uestras nimium urbanas aures sermo rusticior. audietis 
me tameu ut Gurdonicum hominem, nihil cum fuco aut cothumo 

joloquentem. nam si mihi tribuistis Martini me esse discipulum, 3 
iDud etiam concedite, ut mihi liceat exemplo illius inanes ser- 
monum faleras et uerborum ornamenta contemnere. Tu uero, in- 4 
quit Postumianus, uel Celtice aut, si mauis, Gallice loquerei 
dummodo Martinum loquaris.- ego autem credo, quia, etiams 
Kmutus esses, non defutura tibi uerba, quibus Martinum facundo 
ore loquereris, sicut Zachariae in lohannis nomine lingua reso- 

26 cf. Luc. 1, 63. 64. 

1 somnolenti AFv 6 et sulpicius ad ego V 7 qui ;et plura A 
9 quia F: ut quia (qui F pr. m.) AFv \\ et ego V haud inepte, si 
^nde scribas et tu 10 edidi BMV: editum AFv (habeo editum Fcorr.) 
II tuJtfF: SLCtviAFv \\ ist& Fpr, m. 11 uoluat F 13 grauare F 
14 et gallus ego plane inquit F || honori tamen praelatis F 16 istud 
^Fpr.m. 19 gurdonicum AF: gorthonicum F, gortonicum ttel gur- 
tonicmn dliqiMt Gisel. libri, gorgonicum B3I \\ cotumo AFV 20 tri- 
buistis BV: tribuitis AFv 22 faleras AFV: phaleras v \\ et postumianus 
ttmeroiiiquid F ' 24 dummodo BV: dummodo iam AFv \\ de martinum 
(^no corr. m, 2) V \\ credo BV: profiteor AFv 25 motus F || quamuis 
profimdo ore loquaris BM(non item V, ut ait de Prato) 26 zacchariae F 

12* 



180 Sulpicii Seneri 

51uta est. ceteruin cum sis scholasticus, hoc ipsum quasi schola- 
sticus artificiose facis, ut excuses inperitiam, quia exuberas 
eloquentia. sed neque mouachum tam astutum neque Gallum 

6 decet esse tam callidum. uerum adgredere potius et quod te manet 
explica: nimium enim dudum alias res agentes consumimus tem- 5 
pus, et iam solis occidui umbra prolixior monet, non multum 

7 diei uicina nocte superesse. Deinde cum paululum omnes conti- 
cuissemus, Gallus ita coepit: cauendum mihi inprimis esse arbi- 
tror, ne ea de Martini uirtutibus repetam, quae in libro suo Sul- 
picius iste memorauit. unde prima illius inter militandum gesta 10 
praetereo, neque ea adtingam, quae laicus egit ac monachus: nec 

8 uero audita ab aliis quam quae uidi ipse dicturus sum. 



(DIALOG rS 8EC VND VS). 

1 Quo primo igitur tempore relictis scholis beato me uiro iunxi, 
paucos post dies euntem ad ecclesiam sequebamur. interim ei 15 
seminudus hibemis mensibus pauper occurrit, orans sibi uesti- 

2 mentum dari. tunc ille arcessito archidiacono iussit algentem sine 
dilatione uestiri: dein secretarium ingressus, cum solus, ut erat 
consuetudo , resideret — hanc enim sibi etiam in ecclesia solitu- 
dinem permissa clericis libertate praestabat, cum quidem in alio 20 
secretario presbyteri sederent, uel salutationibus uacantes uel 
audiendis negotiis occupati: Martinum ueror usque in eam horam, 
qua sollemnia populo agi consuetudo deposceret, sua solitudo 

Scohibebat. illud non praeteribo, quod in secretario sedens num- 
quam cathedra usus est: nam in ecclesia nemo umquam illum^s 
sedere conspexit, sicut quendam nuper, testorDeum, non sine 

1 scolasticus (bis) AF \\ quasi] quare' sis V (hoc ipsum — scholast. 
deest in ed. de Prato) 2 qui F || exuberas ABF^MV: exsuperas F pr, 
m.etv 7 diei] de AFQV 9 sulpitius F 10 inter militandum AV: 
interim militando (meditando F corr,) FQ 12 quam V: potius quam 
AFv II Fxplicit liber secundus AF; in BV oratiopergit sine ulla inter- 
ruptione 14 primum BM \\ scolis AF 17 arcessito AV: arcersito l^S 
accersito Fcorr. 18 deiadeiAFv \\ erat V: erat illi AFv 20 clerecis V 

21 residerent A 22 audientes Fpr.m. \\ martino V 23 quS F, 
quae V \\ populi edd. complures 26 deum ABFMV: dominum v \\ sine 
V: sine meo AFv 



Dialogus I (U, 1-2.) 181 

padore nidi subliiui solio et quasi regio tribunali celsa sede resi- 
dentem, sedentem*uero Martinum in sellula rusticana, utsunt4 
istae in usibus seruulorum, quas nos rustici Galli tripeccias, uos 
scholastici aut certe tu, qui de Graecia uenis, tripodas nuncu- 

spatis — : hocsecretum beati uiri pauper ille captatus, cum ei 

archidiaconus dare tunicam distulisset, inrupit, dissimulatum se 

I a clerico querens, algere deplorans. nec mora, sanctus paupere5 

non uidente intra amphibalum sibi tunicam latenter eduxit pau- 
I peremque contectum discedere iubet. dein paulo post archidia- 

mm& ingressus admonet pro consuetudine, exspectare in ecclesia 
popolum, illum ad agenda sollemnia debere procedere. cui ille6 
respondens ait , pauperem prius — de se autem dicebat — oportere 
nestiri: se ad ecclesiam non posse procedere, nisi uestem pauper 
acciperet. diaconus uero nihil intellegens, quia extrinsecus indu- 7 

ijtmn amphibalo, ueste nudum interius non uidebat, postremo 
pauperem non conparere causatur. mihi, inquit, uestis, quae 
parata est, deferatur: pauper non deerit uestiendus. tum demums 
clericus necessitate conpulsus, iam felle commoto, e proximis- 
tabemis bigerricam uestem, breuem adque hispidam, quinque 

iftconptotam argenteis rapit adque ante Martini pedes iratus ex- 
ponit. en, inquit, uestem, sed pauper hic non est. iile nihil9 
motus iubet eum paululum stare proforibus, secretum utique 
procurans, dum sibi uestem nudus inponeret, totis uiribus ela- 
borans ut posset occultum esse quod fecerat. sed quando in sanctis 

»uiris latent ista quaerentibus? uelint nolint cuncta produntur. 
cum hac igitur oblaturus sacrificium Deo ueste procedit. quo 2 
qmdem die — mira dicturus sum — cum iam altarium, sicut 
estsollemne, benediceret, globum ignis de capite illius uidimus 

1 et BMV: mn. AFv 2 sedentem uero martinum V: sedebat autem 
niartinus AFv \\ ut sunt istae (ista V) BMV: ut sunt A, ut est Fv 

3 tripeccias V: tripecias F, tripetias Av 4 scolastici AF 5 hoc V: 
«gohocJJ^, hoc ergo t; || captatus 5MF(t. c. deceptus): captatumAFi; 

7 quaerens V, conquerens BM 8 amfibalum FV, amphimalum B 
II educit BM 15 amfibalo V 17 parata BV: praeparata AFv \\ tum 
^: arta tum B, artatus AF, arctatus v 18 ac necessitate F corr. \\ 
iam V: iamque AFv \\ e AFV: a edd, 19 bigerricam BMV: bigeri- 
mam (bigerrimam corr.) A, nigerrimam F, sed prior netm in raa. m. 2; 
bigerrigam v \\ breuem BMV: breuemque AFv 22 secreto AF 23 et ' 
totis A 24 possit AFMV 25 ista? quaerentibus de Prato 



182 Sulpicii Seueri 

emicare, ita ut in sublime contendens longnm admodnm crinem 

2 fiamma produceret. et licet celeberrimo factum die in magna po- 
puli multitudine uiderimus, una tantum de uirginibus et unus de 
presbyteris, tres tantum uidere de monachis: ceteri cur non uide- 
rint, non potest nostri esse iudicii. 5 

3 Per idem fere tempus cum Euanthius auunculus meus , uir licet 
saeculi negotiis occupatus admodum Christianus, grauissima 
aegritudine extremo mortis periculo coepisset urgueri, Martinum 
euocauit. nec cunctatus ille properauit: prius tamen quam me- 
dium uiae spatium uir beatus euolueret, uirtutem aduenientis 10 
sentit aegrotus, receptaque continuo sanitate uenientibus nobis 

4 obuiam ipse processit. altera die redire cupientem magna prece 
tenuit, cum interim unum e familia puerum letali ictu serpens 
perculit: quem iam exanimem ui ueneni ipse Euanthius suis 
umeris inlatum ante pedes sancti uiri , nihil illi inpossibile con- 15 
fisus, exposuit. iamque se malum serpens per omnia membra 

SdiflFuderat: cemeres omnibus uenis infiatam cutem et ad utris 
instar tensa uitalia. Martinus porrecta manu, uniuersa pueri 
membra pertractans, digitum prope ipsum uulnusculum, quo 

6 bestia uirus infuderat, fixit. tum uero — mira dicturus sum — uidi- 20 
mus uenenum ex omni parte prouocatum ad Martini digitum cu- 
currisse: dein per illud ulceris foramen exiguum ita uirus stipasse 
cum sanguine, ut solet ex uberibus caprarum aut ouium pasto- 

7 rum manu pressis longa linea copiosi lactis effiuere. puer surrexit 
incolumis. nos obstupefacti tantae rei miraculo, id quod ipsa co-25 
gebat ueritas, fatebamur non esse sub caelo , qui Martinum possit 
imitari. 



1 conscendens de Prato cum cod. Vorstii || longum a. crinem V: longius 
coUum crinemque AFv 2 et V: hoc AFv 3 uideremus V \\ tantum 
om. F 4 non uiderent V 6 euanthius FV (item infra) :. euantius Av 
II uir scilicet F 7 admodum BV\ tamen admodum AFv 8 extremo 
om. V II coepit F 11 sentit F: sensit AFv 12 magna cum prece V 
corr. m. 2 13 tenuit BMVi detinuit AFv 14 quem iam AVx quo 
iam F, quoniam Q 16 exponit B \\ serpens BVi serpentis AFv 

17 ad om. F in rasura , item M 19 pertrectans A \\ uuhiusculum 
ipsum A 20 uidimus om. F pr. m. 21 prouocatum V: reuocatum AFv 

22 deinde AFv \\ per Giselino delendum uidebatur \\ serpsisse Xa- 
ziuSf stillasse lectio uaria in cod. Veneto 



Dialogu8 I (U, 2-^3.) 183 

Consequenti itidem tempore iter cmn eo, dmn dioeceses uisitat, 3 
bamus. nobis nescio qua necessitate remorantibus aliquan- 
tulmn ille processerat. interim per aggerem publicum plena mi-2 
litantibus uiris fiscalis raeda ueniebat. sed ubi Martinum in ueste 

sMspida nigro et pendulo pallio circumtectum contigua de latere 
iumenta uiderunt , paululum in partem alteram pauefacta ces- 
senmt. dein funibus inplicatis protentos illos , quibus , ut saepe 3 
uidistis, misera ipsa animalia conglobantur, ordines miscuerunt* 
dumque aegre expediuntur, moram fecere properantibus. qua 

lopermoti iniuria militantes praecipitatis in terram saltibus se 
dedenmt. dehinc Martinum flagris ac fustibus urguere coeperunt, 4 
cum quidem ille mutus et incredibili patientia praebens terga 
caedentibus maiorem insaniam infelicibus commoueret, magis 
ex hoc furentes , quod ille quasi non sentiens uerbera iolata con- 

istenmeret. nos ilico consecuti foede cruentum adque uniuersa5 
corporis parte laniatum, cum exaniniis in terram procubuisset, 
inuenimus: statimque eum asello suo inposuimus ac locumcaedis 
iUius exsecrantes raptim abire properauimus. interea illi regressi 
ad raedam suam furore satiato, agi quo ire coeperant, iumenta 

2opraecipiunt. quae cmn omnia solo fixa ac si aenea signa riguis- 6 
sent, adtollentibus altius uocem magistris, flagris hinc adque 
inde resonantibus , nihil penitus moaebantur. consurgunt deinde 
omnes pariter iil uerbera: consumit Gallicas mularum poena 
mastigias, tota rapitur silua de proximo, trabibus iumenta tun- 7 

25duntur, sed nihil penitus saeuae manus agebant: uno adque 
eodem in ioco stabant fixa simulacra. quid agerent infelices ho- 
mines nesciebant, nec iam ultra dissimulare poterant, quin 
quamlibet brutis pectoribus agnoscerent, diuino numine se teneri. 
tandem ergo in se regressi coeperunt quaerere, quis ille esset, 8 



1 60 dum] eodem F, eodem dum AF || diocisis uisitata V 3 pupU- 
ciiinp 4 raeda F: reda XP, rheda t; et sic infra §5 5 circimiiec- 
^V 6 cesserunt ABV: haeserunt Fv 7 deinde v 8 ipsa V: 
^AFv 9 facere Fpr. m. 10 saltibus <m. Fpr. m. 11 dehinc F: 
dein A, deinde Fv 12 ille non motus 2 codd. Gisel. 14 furentibus M; 
fl« u. de Prato 15 ilico AFV: illico v \\ cruentato Fcorr. 16 terra AF 

19 forore suo i^atiati 3f, furore fatigati F; at cf. Paulinus: Interea 
«pleto satiati corda furore 20 signa om. AFQ 21 adtoUentibus JBJIfF: 
wlleutibus AFv 24 trauibus F 29 regressi in se F, in se reuersi M 



184 Sulpicii Seueri 

quem in eodem loco ante paulttlum cecidissent, cum percontantes 
cognoscunt ex uiantibus, Martinum a se'tam crudeiiter uerbe- 
ratum. tum uero apparere omnibus causamanifesta, necignorare 

9iam poterant, quin ob illius uiri iniuriam tenerentur. igitur 
onmes rapidis nos passibus consequuntur. conscii facti ac meriti, 5 
pudore confusi, flentes et puluere, quo se ipsi foedauerant, caput 
adque ora conspersi, ant Martini se genua prouoluunt, ueniam 
•precantes et ut eos abire sineret postulantes : satis se uel sola 
conscientia dedisse poenarum satisque intellexisse , quam eodem 
ipsos uiuos absorbere terra potuisset, uel ipsi potius amissis sen- 10 
sibus in inmobilem saxorum naturam rigescere debuissent, sicut 
adfixa locis quibus steterant iumenta uidissent: orare se adque 
obsecrare, ut indulgeret sceleris ueniam et copiam praestaret 
lOabeundi. senserat etiam, priusquam occurrerent, uir beatus illos 
teneri, nobisque id ante iam dixerat: ueniam tamen clementens 
indulsit eosdemque abire permisit, animalibus restitutis. 

4 Illud autem animaduerti saepe, Sulpici, Martinum tibi dicere 
solitum, nequaquam sibi in episcopatu eam uirtutum gratiam 
suppetisse, quam prius se habuisso meminisset. quod si uermn 
est, immo quia uerum est, conicere possumus, quanta fuerint 20 
illa, quae monachus operatus est et quae teste nullo solus exer- 
cuit, cum tanta illum in episcopatu signa fecisse sub oculis om- 

2nium uiderimus. multa quidem illius prius gesta innotuere 
mundo neque potuere celari, sed innumerabilia esse dicuntur, 
quae dum iactantiam uitat, occuluit neque in hominum notitiam^s 
passus est peruenire, quippe qui humanam substantiam super- 
gressus, uirtutis suae conscientia mundi gloriam calcans, caelo 

3 teste frueretur. quod uerum esse uel ex his , quae conperta nobis 
sunt nec latere potuerunt, possumus aestimare , siquidem ante 
episcopatum duos mortuos uitae restituerit, quod liber tuus ple- 30 

1 percontantes AV et corr. F: percunctantes F pr. m. etv 3 tum 
BMV: tunc AFv 5 conscii BV et corr. F: conscio AF^v \\ merito 
de Prato cum Aldina 9 satisque se i. A \\ eodem V: eosdem AFv 

10 absoruere V 14 occurrerent V: accurrerent AFv 16 eosdem- 
que V, sed s sup. lin. 17 sulpicii V 18 episcopatum V 19 memi- 
nirat V 20 fuerint MV: fuerunt AFv 21 monacus A 23 gesta 
prius?? 25 occuluit BV {sed F occoluit) : occultauit AFv \\ et neque V 

28 fruetur V 



Dialogus I (II, 3-4) 185 

nius est locutus, in episcopatu uero, quod praetennisisse te 
miror, unum tantummodo suscitarit. cuius rei ego testis sum, 
si tamen nihil de idoneo teste dubitatis. id ipsum autem uobis, 
qualiter gestum sit , explicabo. fuerat causa nescio qua Camo- 4 

stum oppidum petebamus. interea, dum uicum quendam habitan- 
tium multitudine frequentissimum praeterimus, obuiam nobis 
mmanis turba processit, quae erat tota gentilium: nam nemo in 
illo uico nouerat Christianum. uerum ad famam tanti uiri cam- 
pos omnes late patentes confluentium multitudo contexerat. sensit 5 

loMartinus operandum et adnuntiante sibi spiritu totus infremuit, 
necmortale sonans uerbum Dei gentilibus praedicabat, saepius 
ingemescens , cur tanta Dominum Saluatorem turba nesciret. in- 6 
terea, sicut nos incredibilis circumdederat multitudo, mulier 
quaedam, cuius filius pauUo ante defecerat, corpus exanime 

J^beato uiro protensis manibus coepit offerre dicens: scimus quia 
amicus Dei es: restitue mihi filium meum, quia unicus mihi est. 
iuniit se cetera multitudo et matris precibus adclamabat. tum 7 
Martmus uidens pro expectantium salute , ut postea nobis ipse 
dicebat, consequi se posse uirtutem, defuncti corpus propriis 

^manibus accepit: et cum spectantibus cunctis genua flexisset, 
ubi consummata oratione surrexit , uiuificatum paruolum matri 
reddidit. tum uero multitudo omnisj in caelum clamore sublato 8 
Cliristum Deum fateri, postremo cuncti cateruatim ad genua 
beati uiri ruere coeperunt, fideliter postulantes ut eos faceret 

^Christianos. nec cunctatus, in medio ut erant campo, cunctos9 
inposita uniuersis manu catechumenos fecit, cum quidem ad nos 
conuersus diceret, non inrationabiliter in campo catechumenos 
fieri, ubi solerent martyres consecrari. 

I praetermisisset miror V 2 suscitarit AFi suscitaret F, suscita- 
^eriti? 3 de idoneo F: de minus idoneo AFv, de me minus id. BM 

4 nescio qua AFF: nescio quae, quai? || camutum JB 5 habitan- 
*iun F 8 Christum F corr. et v 9 sensit F: sensit hic AFv 

II uerba F 12 ingemiscens AVv 13 multitudo — defecerat om, F 
pr.m. 14 exanimum t? 16 estmihit? 17 adclamabat (accl. F)' 
^MV: acclamat v 19 se om. V 20 spectantibus BMV: eicpectan- 
tibus AFQy inspectantibus v 21 ubi — surrexit om. V (| paruulum AFv 

22 reddidit ^ codd. Gis. et V: iQBt\imt\AFv 23 deum ABFV: do- 
minum v \\ fateri dixere F \\ postremti AF 24 fediliter F 25 erant 
-^F: erat Fv 26 cathecuminos F, item paulo post 28 solont AFQ 



186 Sulpicii Seueri 

S Vicisti, inquit Postumianus, Galle, uicisti, non utique me, 
qui Martini sum potius adsertor et qui haec omnia de illo uiro et 
sciui semper et credidi, sed eremitas omnes anachoretasque uicisti. 

2nemo enim illorum, sicut Martinus hic uester, immo noster, 
mortibus imperauit. meritoque hunc iste Sulpicius apostolis con- s 
parat et prophetis, quem per orania illis esse consimilem fidei 

3 uirtus ac uirtutimi opera testantur. sed perge quaeso , quamquam 
nihil magnificentius audire possimus , perge tamen, Galle, quod 
etiam nunc de Martino superest sermonis euoluere. nam etiam 
minima illius et cotidiana animus festinat agnoscere, quiami-io 

4nima illius aliorum maximis maiora esse non dubium est. Ita 
faciam, Gallus inquit: uerum id, quod dicturussum, ipsenon 
uidi, prius enim gestum est, quam me iUi uiro iungerem: sed 
factum celebre est , fidelium fratrum, qui interfuerant, sermone 

Suulgatum. eo fere tempore, quo primum episcopus datus est,i5 
fuit ei necessitas adire comitatum. Valentinianus tum maior 
rerum potiebatur. hic cum Martinum ea petere cognouisset , quae 
praestare nolebat, iussit eum palatii foribus arceri: etenim ad 
animum illius inmitem ac superbum uxor accesserat Arriana, 
quae totum illum a sancto uiro, ne ei debitam reuerentiam prae-ao 

estaret, auerterat. itaque Martinus, ubi semel adque iterum su- 
perbum principem adire temptauit , recurrit ad nota praesidia : 
cilicio obuoluitur, cinere conspergitur, cibo potuque abstinet, 

7 orationem noctibus diebusque perpetuat. septimo die adsistit ei 
angelus: iubet eum ad palatium ire securum, regias fores quam-25 
libet clausas sponte reserandas , imperatoris spiritum superbum 

8 molliendum. igitur istiusmodi praesentis angeli confirmatus ad- 

1 Postumianus (minio) uicisti inquit V 2 assertor AF 3 anacho- 
ritasque F 6 quem F corr. ex quae 7 testatur V || quanquam AF 

8 possumus Fpr. m. 11 non BV: nulli AFv 12 et gallus (minio) 
ita faciam inquid V \\ inquit. uerum inquit id F 13 gestum V: gesta 
res AFv \\ illi uiro] iUo F corr. in illi 14 interfuerunt V haud scio an 
recte 15 eo^F: eodem AFv 16 ualentianus F 17 rerumFt?: 
rerum summa A^ regno B, rerumonmium potiebatur imperiuest (sic) V 
II hic F: is AFv || petere cogn. quae om. V 21 auerteret JPi?r. w. 

22 adire FQV: frustra adire Av 23 abstinetwF 24 orationem 
BMV: orationibus A et pr. m. F, orationes F corr. et v noctibus die- 
busque BMV: diebus noctibusque AFv \\ septimo uero AFv \\ adsistit 
V: adstitit AFv 27 confirmatus est Fpr. m, et Q 



Dialogus I (n, 5-6.) 18T 

loquio et fretus auxilio palatiuin petit. patent limina, nullu& 
obsistit: postremo usque ad regem nemine prohibente peruenit. 
qui cum uenientem eminus uideret, frendens cur fuisset admis- 
sns, nequaquam adsurgere est dignatus adstanti, donec regiam 
&sellam ignis operiret ipsumque regem ea parte corporis, qua 
sedebat, adflaret incendium. ita e solio suo superbus excu-9^ 
titur et Martino inuitus adsurgit: multumque conplexus quem 
spemere ante decreuerat, uirtutem sensisse diuinam emen- 
datior fatebatur: nec expectatis Martini precibus prius om- 
lonia praestitit quam rogaretur. conloquio illum adque conuiuio 10 
frequenter adsciuit: postremo abeunti multa munera obtulit, 
qaae uir beatus, ut semper, paupertatis suae custos cuncta 
reiecit. 

Et quia palatium semei ingressi sumus, licet diuersis int 
ijpalatio temporibus gesta conectam : nequaquam enim praetermit- 
tendum uidetur circa Martini admirationem reginae fidelis exem- 
plum. Maximus imperator rempublicam gubemabat , uir omni 2r 
mta merito praedicandus , si ei uel diadema non legitime tumul- 
taaute milite inpositum repudiare uel armis ciuilibus abstinere 
«licuisset : sed magnum imperium nec sine periculo renui nec sine 
armis potuit retineri. hic Martinum saepius euocatum receptum- ^ 
que intra palatium uenerabiliter honorabat: totus illi cum eo 
senno de praesentibus , de futuris , de fidelium gloria, de aeter- 
nitate sanctorum , cum interim diebus ac noctibus de ore Martini 
sregina pendebat: euangelico illo non inferior exemplo pedes 
sancti fletu rigabat, crine tergebat. Martinus , quem nulla um- 4 
quam femina contigisset , istius adsiduitatem , immo potius ser- 
nitutem non poterat euadere. non illa opes regni , non imperii 
dignitatem, non diadema, non purpuram cogitabat: diuelli a 
»Martini pedibus solo strata non poterat. postremo a uiro suo 
poscit, dicens Martinum uterque conpellant, ut ei remotis omni- 
bus ministris praeberet sola conuiuium. nec potuit uir beatus> 

1 petiit A II patent om. F 3 frendens V: infrendens AFv 6 e V: 
ow. AFv 8 sensisse se A 15 conectam FV: connectam Av 18 nita. 
^7 et pr, m. F: nitae F corr. et v 21 retineri F: teneri AFv 

22 ille Fpr. m. 25 penderet A 26 crine tergebat om. F 29 de- 
uelli F pr, m. 31 poscit BV: poposcit AFv \\ dicens V: dein AF,. 
deinde v \\ conpellant AV: compellunt Fv 



188 Sulpicii Seueri 

obstinatius reluctari. conponitur castus reginae manibus appa- 
ratus: sellulam ipsa constemit, mensam admouet, aquam mani- 
bus subministrat , cibum, quem ipsa coxerat , adponit. ipsaillo 
edente eminus secundum famulantium disciplinam solo fixa con- 
sistit inmobilis , per omnia ministrantis modestiam et humili- 5 
tatem exbibens seruientis : miscuit ipsa bibituro et ipsa porrexit. 

^finita cenula fragmenta panis absumpti micasque collegit, satis 
fideliter illas reliquias imperialibus epulis anteponens. beata 
mulier, tantae pietatis adfectu illi merito conparanda, quae ue- 
nit a finibus terrae audire Salomonem, siquidem simplicem se-10 

7 quamur historiam. sed fides reginarum est conferenda, quod 
mihi liceat separata mysterii maiestate dixisse : illa expetiit audire 
sapientem, ista non tantum audisse contenta meruit seruire 
sapienti. 

7 Ad haec Postumianus, iam dudum, inquit, Galle, audiens tei* 
loquentem uehementer admiror reginae fidem: sed ubi illud est, 
quod nulla umquam femina ferebatur propius adstitisse Martino? 

2ecce ista regina non solum adstitit, sed etiam ministrauit. et 
uereor ne isto aliquantulum se tueantur exemplo qui libenter 
feminis inseruntur. Tum Gallus, quid tu, inquit, non uides, 20 
quod solent docere grammatici, locum, tempus et personam? 
propone enim tibi ante oculos captum in palatio imperatoris pre- 
cibus ambiri , reginae fide cogi , temporis necessitate constringi, 
ut clausos carcere liberaret, exiliis datos restitueret, bona 
adempta rehiberet: haec quanti putas constare episcopo debuisse,25 
ut pro his omnibus non aliquantulum de rigore propositi rela- 

4xaret? uerumtamen quia occasione huius exempli male usuros 
esse aliquos arbitraris, illi uero felices erunt, si a disciplina 
exempli istius non recedant. uideant enim, quia Martino semel 

I reluctare Y || castis Fcorr. 4 edente V et2 optimi libri Giselini: 
sedente AFv \\ constititJB 7 caenula AF, coenula t? || absumpti J17: 
assumpti Fv \\ colligit V 10 solomonem F, sapientiam salomonis FM 

II sed AFQV: sed si v 12 expetit F 13 meruit V: sed et merait 
AFv 15 Et posturaianus V \\ galle te loquente F 16 illud ubi AFv 

17 adsistisse V 18 fort. ministrauit ei. uereor 20 inserentur Q || tum] 
et V II non uides — personara om. Fpr. m. 21 dicere V 24 datos FV: 
dampnatos A \\ bona ad. rehiberet om. AF et alii 25 redhiberet 3 codd. 
Gisel II putes v || stare F pr. m. 28 aliquos om. Vv 29 exempli 
istius BMV: exempli istius uiri FQvy istius uiri exempli A 



Dialogus I (II, 6-8.) 189 

tantnm in uita iam septuagenario non uidua libera , non uirgo 
lasciuiens, sed sub uiro uiuens, ipso uiro pariter supplicante, re- 
gina seruiuit et ministrauit edenti, non cum epulante^^discubuit : 
nec ausa participare conuiuium , sed deferebat obsequium. disce 5 

iigiturdisciplinam: seruiat tibi matrona, non imperet, et ser- 
aiat, non recumbat: sicut Martha illa ministrauit Domino , nec 
tamen est adscita conuiuio: immo praelata est ministranti, quae 
aerbom potius audiebat. sed in Martino ista regina utrumque 
compleuit: et ministrauit ut Martha, et audiuit ut Maria. quodsi G 

loquis hoc uti uoluerit exemplo, per omnia teneat: talis causa sit 
talisque persona, tale obsequium, tale conuiuium, et in omni 
oita semel tantum. 

Praeclare, inquit Postumianus , nostros istos, ut MartiniS 
non egrediantur exemplum , tua constringit oratio , sed profiteor 

utibi quia haec surdis auribus audientur. nam si Martini seque- 2 
remur uias, numquam causas de osculo diceremus et uniuersis 
scaeuae opinionis opprobriis careremus. ceterum , sicut tu soles 
dicere, cum edacitatis argueris, Galli sumus: ita nos in hac 
partenumquam nec Martini exemplo uel tuis disputationibus 

«corrigemur. uerumtamen haec nobis iam dudum agentibus, quid a 
tntam obstinate, Sulpici, taces? Ego uero, inquam, non solum 
modo taceo, sed olim de istis tacere disposui. nam quia quan- 
damuiduam uagam, nitidulam, sumptuosam obiurgauerim la- 
scinius uictitantem, itidemque uirginem adulescenti cuidam mihi 

1 uita ABFMQV: uita sua v 2 sub uiro uiuens om. V 3 mini- 
stranit edenti F: ministrauit. Haec edenti (edente A) AFQ, ministrauit. 
^ edenti adstitit v 4 ausa F: ausa est AFv \\ participari conuiuio v 

5 nec imperet F \\ et om. F in rasura 6 deo F 7 adscita — prae- 
lata est om, V 8 audiuit A 10 teneat F: teneat exemplum AFv 

13 et postumianus (minio) praeclare inquam F || nostros om. V 

14 egredeantur F 16 numquam — diceremus et om. V et cod, Trudo- 
«««sw (Giselini), in dlio Gis. libro eadem erasa sunt || uniuersis F, 
^isiniitu^a, uniuersa A 17 sceuae F, sed c erasa \\ opinionis** F, 
opinionis et A || obprobriis A \\ ceterum F: uerum AFv 19 nec F: 
uelAF-o 20 corrigemur F: corrigendi ( — dos corr.) fatemur Fv, corri- 
gendl fatemur teuthones sumus A 21 sulpicii F; additum minio in 
codm (p(we taces) seuerus sulpicius || ego uero F: egone ABFQ, ego v 
II inquam B et corr. F: om. F, inquit AQ 22 disui F 24 uiuentem 
^ codd. Gisel 11 mihi caro om. V 



190 Sulpicii Seueri 

•caro indecentius adhaerentem , cum quidem ipsam frequenter 
audissem alios etiam, qui talia agerent, increpantem, tanta 
mihi onmium feminarum cunctorumque monachorum odia con- 
ciui, ut aduersum me utraeque legiones iurata bella susceperint. 

4unde quaeso taoeatis, ne etiam quod uos loquimini ad meam s 
referatur inuidiam. tota nobis istorum memoria relinquatur: ad 

^Martinum potius reuertamur. tuGalle, ut adgressus es, coeptum 
opus explica. Tum ille , iam quidem uobis , inquit , tanta nar- 
raui, ut satisfacere studiis uestris meus sermo debuerit: sed quia 
uoluntati uestrae non obsecundare mihi non licet , quantum ad- lo 

6 huc diei superest loquar. nam certe dum stramen iUud , quod in 
lectos nostros paratur, aspicio, subuenit in memoriam etiam de 

1 stramine , in quo Martinus iacuerat , factam esse uirtutem. res 
ita gesta est. Claudiomagus uicus est in confinio Biturigum ad- 
' que Turonorum. ecclesia ibi est celebris religione sanctorum nec is 
minus gloriosa sacrarum uirginum multitudine. praeteriens ergo 

8 Martinus in secretario ecclesiae habuit mansionem. post disces- 
sum iUius cunctae in secretarium iUud uirgines inruerunt: ad- 
lambunt singula loca, ubi aut sederat uir beatus aut steterat, 

5 stramentum etiam, ^in quo iacuerat, partiuntur. una earum post^ 
dies paucos partem strammis, quam sibi pro benedictione coUe- 
gerat, energumeno, quem spiritus erroris agitabat, de ceruice 
suspendit. nec mora, dicto citius eiecto daemone persona cu- 
rata est. 

i> Per idem fere tempus Martino a Treueris reuertenti fit obuiam 25 
uacca, quam daemon agitabat: quae reUcto grege suo in homi- 
nes ferebatur et iam multos noxie petulca confoderat. uerum ubi 



1 adherenti V 2 alios — increpantem] de eius amore profitentem Vsolus 
\\ quia taliaBaf 3 consciui F, concitaui AFv 4 ut om. F \\ utreque 
legionis V \\ susciperent F 5 quod BV: hoc quod AFv 6 uobis AFv \\ 
memoria F: mentio AFv 8 ille] gallus V 10 mihi non licet AFQVi 
Jiefas mihi est Gisel ex suis 1 1 dies AFQ 14 Claudiomagus BMV: Clau- 
'diomacus AFj Claudiomachus v 15 turonum F \\ ecclesiam V 16 mul- 
titudine BMV: multitudo AFv 18 cunctae — illud <m. V \\ irruunt AB 

II alambunt A 20 stram. F corr. e sacramentum || iacuerat cod. Vor- 
8tii: iacuerunt F, quieuerat ^Fv 22 inergumino V 23 curata V et 
cod. Vorstii: purgata AFv 27 noxiae F, noxie F, sed e in ras. 

l\ petula F, petulans M 



Dialogus I (H, 8-10.) 191 

coepit esse contigua, ii qui eam eminus sequebantur, prae- 
dicere magna uoce coeperunt ut caueremus. sed postquam ad nos 2 
toruis furibunda luminibus propius accessit, Martinus eleuata 
[obuiam] manu pecudem consistere iubet : quae mox ad uerbum 

silliQs stare coepit inmobilis, cum interea uidit Martinus dorso 3 
illius daemonem supersedentem: quem increpans, discede, in- 
quit, funeste, de pecude et innoxium animal agitare desiste. 
paruit nequam spiritus et recessit. nec defuit sensus in bucula, 4 
qoin se intellegeret liberatam: ante pedes sancti recepta quiete 

wprostemitur , dein iubente Martino gregem suum petiit seque 
agmini ceterarum oue placidior inmiscuit. hoc illud fuit tempus, 5 
quo inter medias flanmias positus non sensit incendium , quod 
milii non arbitror esse referendum , quia hoc plenius iste Sul- 
picius, licet in libro suo praeteritum, in epistula tamen postea, 

Bquam ad Eusebium, tunc presbyterum, modo episcopum fecit, 
exposuit: quamtu, Postumiane, aut credo legisti, aut si in- 
cognita tibi est, cum libuerit, in promptu ex illo armario habes: 
nos ab illo omissa referemus. 
Quodam tempore, cum dioeceses circuiret, uenantium agmenG 

«incurrimus. canes leporem sequebantur: iamque multo spatio 
nicta bestiola, cum undique campis late patentibus nuUum esset 
effugium, mortem inminentem iam iamque capienda crebris fle- 
libus differebat. cuius periculum uir beatus pia mente miseratus 
imperat canibus, desisterent sequi et sinerent abire fugientem. 

«continuo ad primum sermonis imperium constiterunt: crederes 
uinctos , inoLmo potius adfixos in suis haerere uestigiis. ita lepu- 
sculos persecutoribus alligatis incolumis euasit. 

Operae pretium autem est, etiam familiaria iUius uerba, spi- 10 
ritualiter salsa , memorare. quem recens tonsam forte conspe- 2 

1 hii J., hiFVv \\ praedicare 5 co<i(2. Gis. 4 obuiam om. V, cf. 
iamnuit Mart. 13, 8 \\ iubet om. Fpr. m. iusait F corr. 5 uidit V: 
Qidet AFv 6 descende BM 10 deinde v \\ petiit ABMV: petit Fv 

14 lebro suo praeterito V 15 tura AF 18 referimus AFv 

19 Quodam BV: Quodam autem AFv U cum V: dum AFv \\ iocisis V 
\ circnmiret A \\ agmini Q et 2 lihri Gisel. 24 ut desisterent AFv 

25 continuo V : qui continuo AFv \\ imperium sermonis F, sed 
imp. additum m. 2\ sermonis eius imp. B ^6 uostigis ^ 28 autem 
^8. l. habet \\ spiritualiter salsa 5: spiritaliter sancta F, spiritali sale 



192 Sulpicii Seueri 

xerat. euangelicuiii , inquit , mandatum ista conpleuit: duas ha- 
buit tunicas , unam earum largita est non habenti : ita ergo et 

3 uos facere debetis. item cum subulcum algentem ac paene nudum 
m pellicia ueste uidisset, en, inquit, Adam [eiectus de para- 
diso] in ueste pellicea sues pascit : sed nos illo uetere deposito, 5 

4qui adhucin isto manet, nouum Adam potius induamus. boues 
ex parte prata depauerant, porci etiam nonnulla suflFoderant: 
pars cetera, quae manebat inlaesa, diuersis floribus quasi picta 
uemabat. speciem, inquit, gerit pars illa coniugii, quae a pe- 
core depasta etsi non penitus gratiam amisit herbarum, nuHamia 
tamen florum retinet dignitatem : iUa uero, quam porci pecora 
inmunda foderunt, fomicationis imaginem foedam protendit: 
ceterum illa portio, quae nullam sensit iniuriam, gloriam uir- 
ginitatis ostendit: herbis fecunda luxuriat, foeni in ea fructus 
exuberat et ultra omnem speciem distincta floribus quasi gemmis 15 
micantibus omata radiat. beata species et Deo digna : nihil enim 

5 uirginitati est cwiparandum. ita et illi , qui coniugia fomication 
comparant, uehementer erraiitf et illi qui coniugia uirginitati 

eaequanda aestimant, miseri penitus et stulti sunt. uerumhaec 
a sapientibus tenenda distinctio est, ut coniugium pertineat adao 
ueniam, uirginitas spectet ad gloriam, fomicatio deputetur ad 
poenam , nisi satisfactione purgetur. 
11 Miles quidam cingulum in ecclesia, monachum professus, 
abiecerat: cellulam sibi eminus in remoto quasi eremita uicturus 
erexerat. interea astutus inimicus uariis cogitationibus bmtumzs 
pectus agitabat, ut coniugem suam, quam Martinus in mona- 
sterio puellaram esse praeceperat , uoluntate mutata secum po- 

2 tius uellet habitare. adit ergo Martinum fortis eremita et quid 



condita v, F corr. et cUiqmt libri Griselini, ut uidetur, spiritaliter (uel spi- 
ritualiter^ sale condita AMQ 

3 iterum F \\ humunculum V solus 4 pellicea v \\ eiectus jd© pa^ad. 
om. V 5 oues pascit V 6 adhuc — induamus om. V \\ Adam om. Q 
8 remanebat F 9 a B7: ow. AFv, qua pecora depasta sunt JPcorr. 
m. 2 11 porci] oM. in Fm. 2 id est 12 foeda A, foedera V II prae- 
tendit AFv 14 luxuriatur^ || faeni F, feni-4 16 radiauit V 17 for- 
nicationi— qui coniugia om. V 19 existimant B et 2 aliicodd. apud de 
Prato 24 heremita AFV, item paulo post 28 adit BM: oMiAFVv 
II etquidAafF: qmdFv 



Dialogus I (II, 10-11.) 193 

haberet animi confitetur. lUe uero uehementer abnuere , feminam 
uiro rursus, iam monacho, non marito, incoi^rua ratione mis- 
ceri. postremo cum miles insisteret, adfirmans nihil hoc propo- 
sito esse nociturum: se solo coniugis uti uelle solacio, porro ne 

jrarsus se in sua reuoluerent, non esse metuendum: se esse mili- 
tem Christi, illam quoque in eadem militiae sacramenta iurasse : 
pateretur episcopus sanctos et sexum suum fidei merito nescien- 
tes pariter militare. tum Martinus — uerba uobis ipsa dicturus 3 
suni— dic mihi, inquit, si umquam in bello fuisti, si in acie 

weonstitisti? at ille respondens , frequenter, inquit, in acie steti 
et in bello frequenter interfui. ad haec Martinus : dic mihi ergo : 4 
nimiqmd in illa acie, quae armata in proelium parabatur aut 
iam aduersus hostilem exercitum conlato comminus pede destricto 
ense pugnabat, ullam feminam stare aut pugnare uidisti? tum 5 

lidenmm miles confusus erubuit, gratias agens errori suo se non 
foissepermissum, nec aspera increpatione uerborum, sed uera 
et rationabili secundum personam militis conparatione correctum. 
Martinus autem conuersus ad nos, sicut eum frequens fratrum 6 
turba uallauerat, mulier, mquit, uirorum castra non adeat, 

»acies militum separata consistat: procul femina in suo degens 
tabemaculo sit remota. contemptibilem enim reddit exercitum, 
si uirorum cohortibus turba feminea misceatur. miles in acie, 7 
niiles pugnet in campo : mulier se intra mtirorum munimenta 
contineat. habet et illa gloriam suam, si pudicitiam uiro absente 

'^seruauerit: cuius haec prima uirtus et consunamata uictoria est, 
Don uideri. 

1 ueh. cepit abnuere Fcorr. . 3 insisteret V et cod. Vorstii: iustaret 
^^ 5 in sua (i. e. in coniugii iura) AFMQV: in sua uitia v 6 in 
eadem V: in eadem eiusdem AFv 7 sanctos Giselinus: scs AFV, et 
«ic ud sanctus ple^rique || et B et pr. m. F: om. AV, eos M et corr. F; cf. 
^^Vrato ad h. l \\ suum om. F 10 ad iUe V 11 in beUo V: beUo 
^v 12 et lin iUa v \\ armata in Fpartim in litura m. 2 \\ proeUum 
^W.proeUoi^Fi; || mittebatur^ j9r. m. || autiamAF^F: autcumiamv 

13 hostUe (om. exercitum) V \\ conlato V: coUocato AMj conlocata 
(*to cm.) jP, coUocatus Q \\ cominus v || distiicto libri et v, sed 
stricto F 14 pugnabas FQ || tum JBMV: tunc AFv 19 ita dicebat 
iniilieT inqnit V 20 in suo om. Fpr. m. 22 choortibus V 23 pug- 
Jiat V 24 iUam V 25 casta (caste corr.) seruauerit A \\ confir- 
inata V 

13 



194 Sulpicii Seueri 

12 niuduero, Sulpici, meminisse te credo, quo affectu nobis, 
cum et tu coram adesses, illam uirginem praedicarit, quae ita 
se penitus ab omnium uirorum oculis remouisset, ut ne ipsum 
quidem ad se Martinum, cum eam ille officii causa uisitare 
2uellet, admiserit. nam cum praeter agellum illius praeteriret, » 
in quo se ante oonplures annos pudica cohibuerat, auditafide 
illius adque uirtute deuertit, ut tam inlustris meriti puellam 

3 religioso officio episcopus honoraret. nos consequentes gauisuram 
illam uirginem putabamus , siquidem hoc in testimonium uir- 
tutis suae esset habitura , ad quam tantrnominis sacerdos depo-io 

4 sito propositi rigore uenisset. uerum illa fortissimi uincula pro- 
positi ne Martini quidem contemplatione laxauit. ita uir beatus 
accepta per aliam feminam excusatione laudabili ab iUius fori- 
bus, quae se uidendam salutandamque ;non dederat, laetus abs- 

5 cessit. uirginem gloriosam , quae ne a Martino quidem passa is 
est se uideri! o Martinum beatum, qui illam repulsam non ad 
contumeliam suam duxit, sed magnificans illius cum exultatione 
uirtutem inusitato in his dumtaxat regionibus gaudebat exem- 

eplo! ergo cum haut longe ab illa uillula nos manere nox inmi- 
nens coegisset, xenium beato uiro eadem iUa uirgo transmisit:2o 
fecitque Martinus, quod ante non fecerat — nullius enim ille 
umquam xenium, nullius munus accepit — : nihil ex his, quae 
uirgo uenerabilis miserat, refutauit, dicens benedictionem illius 
a sacerdote minime respuendam, quae esset multis sacerdotibus 

7 praeferenda. audiant , quaeso, uirgines istud exemplum, ut»» 
fores suas, si eas malis obsistere uolunt , etiam bonis claudant^ 
et, ne ad se inprobis sit liber accessus, non uereantur excludere 

8 etiam sacerdotes. totus hoc mundus exaudiat: uideri se a Martino 



1 iUut V, illu A II sulpicii V 2 praedicarit BMV: praedicaret AFv 
\\ itsiom. F 5 praeter in F erasum est, per M 6 ante \V: iam ante 
AFv II cohibuerat F: cohibebat AFv 7 deuertit AF^Vi diuertit F^v 

9 in om. F in rasura 10 esset habitura AMV: esse (om. F 1. m.) 
habituram Fv 11 proposito B \\ fortissima B \\ uincta F 12 nec F 
(sed u. 15 idem nej 14 uidendam se AFv 16 o om. V \\ illum repul- 
sum F corr. 18 inusitatum — exemplum FQ 19 aut V 20 senium 
V, item paulo post 21 ante FV: antea Av 22 nihil AFQV: nihil 
uero V 26 malis obsistere uolunt BV: mali obsidere uoluerint AFv 

27 reuereantur F corr. 28 exaudiat AFQV: audiat v 



Dialogus I (II, 12-13.) 195 

Qirgo uon passa est. non utiqne illa qaemcumqae a se reppulit 
sacerdotem , sed in eius uiri conspectum puella non uenit , quem 
uidere salus uid^tium fuit. quis autem hoc praeter Martinum 9 
sacerdos non ad suam iniuriam rettulisset? quos aduersum sanc- 

stam uirginem motus quantasque iras mente concepisset? haere- 
ticam iudicasset et anathemandam esse decreuisset. quam uero lo 
illi beatae anianae illas uirgines praetulisset, quae crebris occur- 
sibus ubique se praebent obuias sacerdoti, quae conuiuia sum- 
ptuosa disponunt, quae una pariter discumbunt! sed quo mell 

loducit oratio? paululum iste liberior sermo reprimendus est, ne 
in aliquorum forsitan incurrat ofensam : etenim infidelibus 
obiurgationis uerba non proderunt, fidelibus autem satisfaciet 
exemplum. uerum ego ita uirtutem huius uirginis praedica- 
bo, ut tamen nihil illis, quae ad Martinum uidendum ex 

«longinquis regionibus saepe uenerunt, arbitrer derogandum, 
siquidem hoc beatum uirum frequenter affectu etiam angeli fre- 
quentarint. 

Ceterum hoc, quod dicturus sum, Sulpici, hoc te — me autem 13 
intuebatur — teste perhibeo. Quodam die ego et iste Sulpicius 

«opro foribus illius excubantes iam per aliquot horas cum silentio 
sedebamus, ingenti horrore et tremore, ac si ante angeli taber- 
naculum mandatas excubias duceremus, cum quidem nos, clauso 
cellulae suae ostio , ibi esse nesciret. interim conloquentium mur- 2 
mur audimus et mox horrore quodam circumfundimur ac stupore, 



1 qnalemcuinqiie cod. Vorstii 3 uiuentium F \\ hoc V: hoc alins 
AFv 6 anathemandam F: anathematizandam AFv; cf. Salmas. ad 
TertuU. de palUo p. 225 9 discnmbunt V et cod. Vorstii : accumbnnt 
AFv 12 fedilibus V \\ satisfaciet ABF: satisfacit F, satisfaciat t? 

16 freqnentanerunt B, nisitarunt A 18 hoc V: id AFv \\ Sulpici 
Vetcod. Lazii{sed Fsnlpicii); Postumiane AFv || te F: tibi AFv, isto 
tibi F corr. (al. te ante teste hdbent) 19 teste BMV: teste recte AFv, 
I^ost i^eihiheo additim est in marg. Vmanusaec. IX— X: hic demitte 
iisque ad finem libri istins. id est usque ad crncem t et notam asteriscnm, 
guae nota exstat ad calcem capitis 14; de qua adnotatione de Prato hene 
^c monmt: Sane Paulimis ipse hoc dialogo quae seqwuntwr omma omisit, 
wm tamenFortwnatus t qui locum de Antichristo tantum sUentio inuoluAt. 

20 illius (m, V 21 honore AFQ 22 mandatis Fpr. m. \\ nosJBF; 
iXM* ostio hdbent AFv || clansos F 24 andimns BMV: andinimns AFv 
II horrere Fpr. m. \\ ac stnpore F: ac obstupescentes AF, ac obstupentes v 

13* 



198 Sulpicii Seueri 

esset oratio, nox ipsa cogebat hacusqae prolatam finire ser- 
emonem. uerum qnia de Martini uirtutibus nequaquam expli- 
cariuniuersa potuerunt, haec uos hodie audisse sufficiat, cras 
reliqua dicemus. ita pariter accepta hac (jalli sponsione sur- 
reximus. & 



DIALOG V8 TERTI VS. 

1 Lucescit hoc, Galle: surgendum est. nam, ut uides , et Postu- 
mianus instat et hic presbyter, qui hestemo auditorium amisit, 
exspectat, ut quae de Martino nostro in hodiemum diem expli- 

2 canda distuleras, debitor sponsionis euoluas. non ignarus quidem lo 
iste omnium, quaecumque memoranda sunt, sed dulcis et grata 
cognitio est etiam nota relegenti, siquidem natura ita conparatum 
sit, ut meliore quis conscientia se nosse congaudeat, quae mul- 

3torum testimoniis non esse incerta cognoscat. nam [et] hic a 
prima adulescentia Martinum secutus nouit quidem omnia, sed is 
libenter cognita recognoscit. fatebor enim tibi, Galle, Martini 
mihi saepius auditas esse uirtutes, quippe qui de eo etiam litteris 
multa mandauerim: sed per gestorum admirationem semper mihi 
noua sunt, quae de illo licet audita saepius reuoluuntur. proinde 
additum nobis Refrigerium auditorem eo inpensius gratulamur, 3o 
quo promptius Postumianus iste, qui haec Orienti inferre festinat, 
quasi sub testibus consignatam abs te acceptums est ueritatem. 
haec me loquente, Gallo iam ad narrandum parato, inruit turba 

4monachoram, Euagrius presbyter, Aper, Sabbatius, Agricola: 

1 prolatum V: pertractmn Lazius, protractum AFv 3 haec — suf- 
ficiat om. V 4 et sulpicius ita F || hac BMVi om, AFv 6 Explicit 
liber tertius A, Explicit liber tertius de uita Sci Martini Dialogus secundi 

r 

(9ic) F; Finit 1 ts (t. e. tractatus) incipit sequenti die de eadem re V 
7 hoc V: AFv; estphrasis comica lucescit hoc iam, u. PUmHAmph, 

I, 3, 45. Ter. Heaut III, 1,1 8 hestemum BM || auditorium amisit 

ABFMQV (sed Q admisit;.- auditorio est admissus v 10 euoluas om. A, 

exsoluas pauei dett. 11 iste est F corr. m. 2 12 ita om. F, ista A 
13 melior V \\ congaudeat AFMQV: gaudeat v 14 cognoscit AF^ 

II et om. V 15 sequtus V 18 sed — sunt] AV\ ut — sint Fin ras. 

m. 2 19 saepius audita F 23 ad loquendum A 24 Aper <m. F, at 

cf. p. 199, 10 II sabbatius V: sebastianus AFv 



Dialogus n (ni) 1—2. 199 

et post paululuin ingreditur presbyter Aetherius cum Calupione 
diacono et Amatore subdiacono: postremus Aurelius presbyter, 
dolcissimus meus, longioreuia ueniens anhelus occurrit. Quid,5 
inquam , tam subito et insperati tam ex diuersis regionibus tam 

smane concurritis? Nos, inquiunt, hestemo cognouimus, Gallum 
istum per totum diem Martini narrasse uirtutes, etreliquain 
hodiemum diem, quia nox oppresserat, distulisse: propterea ma- 
tnrauimus frequens auditorium facere de tanta materia locu- 
tuTO. interea nuntiatur multos saecularium stare pro foribus, nec 6 

lomgredi audentes, sed ut admitterentur rogantes. tum Aper, ne- 
quaquam, inquit, istos nobis admisceri conuenit, quia ad audien- 
dum curiositate potius quam religione uenerunt. confusus ego7 
illoram uice, qups non admittendos esse censebat, aegre tandem 
obtinui , ut Eucherium ex uicariis et Celsum admitterent consu- 

islarem, ceteri sunt repulsi. tum Gallum media in sede conpo- 
nimus: qui cum diu nobili sua uerecundia silentium tenuisset, 8 
tandem ita exorsus est. 

Conuenistis, inquit, ad me audiendum, uiri sancti et diserti,* 
sed religiosas potius quam doctas aures, ut arbitror, adtulistis, 

soaudituri me fidei testem, non oratoris copia locuturam. quae 
autem hestemo dicta sunt, non reuoluam: illa qui non audierunt, 
ex scripturis cognoscent. noua Postumianus expectat nuntiaturas 2 
Orienti, ne se in conparatione Martini praeferat Occidenti. ac 
primum gestit animus, quod Refrigerius in aurem suggerit, ex- 

25plicare: res in Camutena gesta est ciuitate. 3 



1 presbyter Vi presbyter noster AFv \\ Etherius v \\ calupione BV: 
calyppione A, calyppiono F, Callipione v, Calliopio Barthius 3 lon- 
giori A II occiirrit BMV: cucnrrit AFv 4 et V: et tam AFv, tam B 
II tam (ante ex) deletwm in V eadem manu 5 Et iUi nos V \\ inquit 
^'V 8 de tanta materia V et cod. Vorstii: tantam materiam AFv 

10 rogantes BV: orantes AFv 11 inquit istos AF: quidem istos 
y, istos inquit v 12 ergo F pr. m. 13 tandem ed. Parisina : 

tamen libri 14 admitteret B 15 repulsi sunt F \\ in media A 

17 tamen Fpr. m. 18 niri sancti V: et sancti AFv 19 uti v 

20 fidei testem Vi fidei testes AF^ fide teste Q, fide testis v 22 scrip- 
t^s V: sqiptore B, scrijrtft AFv \\ cognoscent BV: recognoscent AFv 

24 explicare BFV: explicari Av 25 camutena V: camutum JB, car- 
notena AFv 



200 Sulpicii Seueri 

Paterfamilias quidam duodeceiinem filiam ab utero mutam 
Martino coepit offerre , poscens ut linguam ligatam meritis suis 

4sanctis uir beatus solueret. iUe cedens episcopis, qui tum forte 
latus illius ambiebant, Valentino adque Victricio, inparem se 
esse tantae moli, sed illis quasi sanctioribus nihil inpossibile fa- s 

5 tebatur. at illi pias preces una cum patre supplici uoce iungentes 
orare Martinum ut sperata praestaret. nec cunctatus ultra — 
utrumque praeclarum, et ostendendo humilitatem nec differendo 
pietatem — iubet circumstantis populi multitudinem submoueri: 
episcopis tantum et puellae patre 'adsistentibus in orationem suo lo 

eillo more prostemitur. dein pusillum olei cum exorcismi prae- 
fatione benedicit, adque ita in os puellae sanctificatum liquorem, 

7 cum et linguam illius digitis teneret, infudit. nec fefellit sanctum 
uirtutis euentus. patris nomen ^interrogat: mox jilla respondit. 
proclamat pater cum gaudio pariter et lacrimis Martini genua i5 
conplexus , et hanc primam se filiae audisse uocem cunctis stu- 

8 pentibus fatebatur. ac ne cuiquam id incredibile forte uideatur, 
perhibeat uobis praesens Euagrius testimonium] ueritatis: nam 
res ipso praesente tum gesta est. 

3 Paruum illud est, quod nuper Arpagio presbytero referente cog- 20 
2noui, sed non praetermittendum uidetur. Auitiani comitis uxo- 
rem misisse Martino oleum, quod ad diuersas morborum causas 
necessarium, sicut est consuetudo, benediceret: ampullam ui- 
tream istiusmodi fuisse, ut rotunda in uentrem cresceret ore pro- 
ducto, sed oris extantis concauum non repletum, quia ita moris25 
sit uascula conplere, ut pars summa umbonibus obstruendis li- 

1 paterfamilias quidam Y\ pater filiam AF, paterfamilias t? || duo- 
dennem ed. Ald. \\ filiam ab u. mutuam MV: ab u. mutam puellam AFv 

3 scis AV: scs i^t? || uir beatus V: om, AFv \\ solueret V: absol- 
ueret AFv 4 ualentino F: ualentiano F pr. m, ualentiniano AF^v 

7 orauere F corr. 9 circumstantes V 11 ille Q \\ more om. F 
pr. m. II pauxillum M 13 infundit A 14 respondet ed. Ald. 16 et] 
dicit F, haud 8cio an recte , si tierba sic distinguas : dicit hanc pr. se f. 
audisse uocem: cunctis stup. fatebatur 17 fatetur coni. de Prato 

20 Paruum BM: Parum AFVv \\ arpagio AFV: flarpagio v 22 ad 
uersas F 23 ampuUam BFV: ampullulam AFv 24 rotundam B, 
rotundum eoni. de Prato 25 ita BV: id AF 26 uascula AFV: uas- 
cula illa v \\ conplere AFV: compleri v || summa umbonibus de Prato : 
sunmiabonibus F, summa om. AFv 



Dialogus n (III)- 2—4. 201 

bera relinquatur. testabatur presbyter uidisse se oleum sub Mar- 3 
tini benedictione creuisse, quoad exundante copia supeme dif- 
flaeret: eademque, dum ad matremfamilias uasculum referretur, 
ferbuisse uirtute : nam inter manus pueri portantis ita semper 4 

seiondasse oleum, ut omne illius uestimentum copia superfusi 
liquoris operiret: matronam ita usque ad summum labrum plenum 
uasculum recepisse, ut presbyter hodieque fateatur, obdendipessuli, 
quo claudi diligentius seruanda consuerunt, in uitro illo spatium 
non fuisse. mirum et illud, quod huic — me autem intuebatur — 5 

lomemini contigisse. uas uitreum cum oleo , quod Martinus bene- 
dixerat, in fenestra paululum editiore deposuit: puer familiaris 
incautior linteum superpositum, ampullam ibi esse ignorans, ad- 
traxit. uas super constratum marmore pauimentum decidit. cunc- 
tis metu exterritis benedictionem Dei perisse , ampulla perinde 

isincolumis est reperta, ac si super plumas mollissimas decidisset. 
quae res non potius ad casum quam ad Martini est referendae 
uirtutem, cuius benedictio perire non potuit. 

Quid illud, quod factum a quodam est, cuius nomen, quia 
praesens est et prodi se uetuit, supprimetur: cui quidem tem- 

»pori hic etiam Satuminus interfuit. canis nobis inportunior obla- 7 
trabat. innomine, inquit, Martini iubeo te obmutescere. canis 
-haesitlatratus in gutture: linguam abscisam putares — obmu- 8 
tuit. ita parum est ipsum Martinum fecisse uirtutes: credite 
inilii, quia etiam alii in nomine eius multa fecerunt. 

% Auitiani quondam comitis noueratis barbaram nimis et ultra 4 
omnia cruentam feritatem. hic rabido spiritu ingressus Turonum 

2 quod ad Fj quod V \\ difflueret MV: deflueret AFv; apte com- 
parawit de Prato Lucret III, 436 et Cic. JBrut. § 316 3 eademque — 
feTbmsse uirtute V (sed feruuisse corr. in feruisse); eandemque — seruasse 
^tem codd. rell. etv 4 reportantis BM 6 ita usque ABFMV: ita- 
que V 7 fatetur v 8 consueuerunt v 9 miror V \\ huic] adhuc F sed in 
fos. m. 2 10 uas om. Fpr. m. 11 editiore om. V 12 ampuUulam A 
II ignorans BV: ignarus AFv 14 benedictionem dei perisse V: ne bene- 
dictio deperisset AFv \\ ampullula AF 18 quod — quodam esf om. A^ 
est a quodam Fv 19 prodi se F corr. e prodisse || suppremetur V 

20 interfuit — inportunior ow. V 21 cmis ABV: cmiFv; muta- 
wmws uerhorum distinctionem. 22 abscisam BV: ut abscisam AF, ut 
abficissam v 24 alii etiam A 26 omnia BMV: omnes AFv \\ rabido 
■^: rauido V, rabulo By rapido Fv \\ turonus A 



202 Sulpicii Seueri 

ciuitatem, seqnentibas euin miserabili facie ordiuibas catenatis, 
diuersa perdendis parari iubet genera poenarum, disponit po- 

2stero die adtonita ciuitate ad opus triste procedere. quod ubi 
Martino conpertum est, solus paulo ante mediam noctem ad 
praetorium bestiae illius tendit. sed cum profundae noctis silentio 5 
quiescentibus cunctis nullus foribus obseratis pateret ingressus, 
ante limina cruenta prostemitur. interea Auitianus graui sonmo 
sepultus angelo ingruente percellitur: seruus, inquit, Dei ad tua 

3limina iacet et tu quiescis? qua ille uoce percepta lecto suo tur- 
batus excutitiu-, conuocatisque seruis trepidus exclamat, Mar-io 
tinum esse pro foribus: irent protinus, claustrareserarent, ne 

4 Dei seruus pateretur iniuriam. sed illi , ut est omnium natura 
seruorum, uix prima limina egressi, inridentes dominum suum 
quod sonmio fuisset inlusus, negant quemquam esse pro foribus, 
ex suomet ingenio coniectantes neminem nocte posse uigilare,i5 
nedum iUi crederent, in illo noctis horrore iacere ante aliena 
limina sacerdotem: idque Auitiano facile persuasum est. rursum 
soluitur in soporem: sed mox ui maiore concussus exclamatMar- 
tinum stare pro foribus : sibi ideo nuUam quietem animi corpo- 

5 risque permitti. tardantibus seruis ipse usque ad limina exteriora 20 
progreditur: ibi Martinum ut senserat deprehendit. perculsus 

Gmiser tantae uirtutis manifestatione, quid, inquit, mihi hoc, 
domine, fecisti? nihU te loqui necesseest: scio quid desideres, 
uideo quid requiras : discede quantocius, ne me ob iniuriam tuam 
caelestis ira consumat: satis soluerim hucusque poenarum. crede^s 

7quia non leuiter apud me actum est, ut ipse procederem. post 
discessum autem sancti aduocat officiales suos , iubet omnes cu- 
stodias relaxari et mox ipse proficiscitur. ita fagato Auitiano lae- 
tata est ciuitas et liberata. 



2 disponit V: disponens AFv \\ postera v 3 triste V: tam triste AFv 
5 pertendit M \\ profondo B 6 nullis F pr. m. 9 et om. V 
12 natura seruorum <m. V 13 prima limina uix A {sed add. uix m. 2) 
14 somnio de Prato: somno libri 15 suimet Fcorr. 16 necdum 

V II illius noctis F 17 est om. AFv 19 sibiq. F^ sed q. erastm 
20 usque om. AF 21 adpraehendit V 22 manifestatione uirtutis 

AFv 23 te loqui AFV: loqui te v 27 sancti martini V, martini (om. 

sancti) F || custodia v 29 est ciuitas et liberata AFV: est se ciuitas 

liberatam duo codd. Gisel. et v 



DialoguB n (in) 4~6. 203 

Haec cum multis Auitiano referente conperta sint, tum nuper S 
Mrigerius presbyter, quem coram uidetis, a Dagrido, fideli 
uiFO ex tribunis, sub inuocatione diuinae maiestatis audiuit, qui 
sibi hoc ab ipso Auitiano relatum esse iurabat. ceterum nolo mi- 2 
sremini me hodie facere, quod hestemo non feci, ut ad singulas 
qnasque uirtutes nomina testium personasque subnectam, ad quas 
si quis fuerit incredulus, quia adhuc in corpore sunt, recurrat. 
exegit id infidelitas plurimorum, qui in aliquibus, quae hestemo 3 
memorata sunt, nutare dicuntur. accipiant ergo testes adhuc in- 
ioeolumes adque uiuentes, quibus, quia de fide nostra dubitant, 
nugis credant. sed si adeo infideles sunt, profiteor quia nec illis 
sunt credituri. miror autem quemquam , qui uel tenuem sensum 4 
religionis habeat, tantum piaculi uelle committere, ut putet quem- 
quam de Martino posse mentiri. facessat a quoquam, qui sub Deo 5 
«aiuit, ista suspicio: neque enim Martinus hoc indiget, ut men- 
daciis adseratur. sed totius sermonis fidem, Christe, apud te 
deponimus, nos nec alia dixisse nec alia dicturos , quam quae 
aut ipsi uidimus aut quae manifestis auctoribus uel plerumque 
ipreferente cognouimus. ceterum etsi dialogi speciem, quo ade 
soleuandum fastidium lectio uariaretur, adsumpsimus, nos pie 
praestruere profitemur historiae ueritatem. haec me extrinsecus 
inserere nonnullorum incredulitas non sine meo dolore conpulit. 
sed redeat ad nostrum sermo consessum: in quo cum me tam stu- 7 
fa audiri uideam, fatear necesse est Aprum fecisse constanter, 
»<ini reppulit infideles, eos tantum iudicans audire debere qui 
crederent. eflferor, si quid creditis, spiritu et prae dolore totus 6 

1 sint ABFVi sunt v 2 adagrido V : abagarido AFMQ, auagdrio B ab 
enagrio cod. rmlow. G^eiim c* I? 3 magestatiSjF 5externo7 8 exe- 
git7: ex^t Ai^ 9 nutare Fin ras. m. 2 12 quendam F 13 uellet 
c. ut putent V 15 suspitio AF || nam neque B 16 sed V: sed tamen 
^« II sermonis V, sed nis «. l || Christe apud teBV: apud te Christe-4^t; 
17 deponimus B: depromimus AFVv, sed inVom. post, 19 quod V 
20 leuandum BFQV: leuiandum A, releuandum v 21 praestruere 
^QVet pr. m. F: praestare F corr. et v 22 compulit Mercertts : com- 
ptierat F {sed at corr. ex it), conpulerit (uel comp.) AVv; cf. uar. lect. 
^p. 205, 5 23 consensum ABFMV \\ tamFin ras. 24 fatear 
^Prato: fateor Vv, fatebor ABF 25 repulit Av 26 si quid BMV: 
wqtddem AFo (siquidem , credite , ed. Aldina, si quidem cemitis Casp. 
^rthius) 



204 Sulpicii Seueri 

insanio: non credunt Martini uirtutibus Christiani, quas daemo- 
nes fatebantur? 

2 Monasterium beati uiri duobus a ciuitate erat milibus dispara- 
tum: sed si quotiens uenturus ad ecclesiam pedem extra cellulae 
suae limen extulerat, uideres per totam ecclesiam energumenos 5 
rugientes , et quasi adueniente iudice agmina damnanda trepidare, 
ut aduentum episcopi clericis, qui uenturum esse nescirent, dae- 
moniorum gemitus indicaret. uidi quendam adpropiante Martino 

in aera raptum manibus extensis in sublime suspendi, ut nequa- 

3 quam solum pedibus adtingeret. si quando autem exorcizandorum 10 
daemonum Martinus operam recepisset, neminem manibus adtre- 
ctabat, neminem sermonibus increpabat, sicut plerumque per 
clericos rotatur turba uerborum, sed admotis energumenis ce- 
teros iubebat abscedere, ac foribus obseratis in medio ecclesiae 

4cilicio circumtectus, cinere respersus, solo stratus orabat. tumis 
uero cemeres miseros diuerso exitu perurgueri : hos sublatis in 
sublime pedibus quasi de nube pendere, nec tamen uestes defluere 
in faciem, ne faceret uerecundiam nudata pars corporum: at in 
parte alia uideres sine interrogatione uexatos et sua crimina con- 
fitentes. nomina etiam nuUo interrogante prodebant : ille se louem, 20 

5 iste Mercurium fatebantur. postremo cunctos diaboli ministros 
cum ipso cemeres auctore cmciari , ut iam in Martino illud fatea- 
mur inpletum quod scriptum est: quoniam sancti de ange- 
lis iudicabunt. 

7 Pagum quendam in Senonico annis singulis grando uexabat. 25 
conpulsi extremis malis incolae a Martino auxilium poposcemnt: 

23 ladCor. 6, 2 et 3. 

1 credunt BMV: credent AFv 3 disseparatum F, fort separatum, 
ut V hdbet Bial. 1,8,1 4 ad F in ras. 5 uideris V \\ inaerguminos V 

6 damnata F corr. , damnanda — clericis ow. V 7 clerici A || qui 
F corr. e qu6 ut uidetur 8 indicarent F corr. et B \\ appropinquante M 

9 aera AFQV: aere v 10 exorcidiandorum V 11 recipisset V 
II adtractabat F, om. V 13 turba V: turbo AFv; turba uerborum iain 
legitur apud Cic. de orat III, § 50 et QuintU. inst orat 8, 2, 17 

16 sublatas F pr. m. 17 uestis deflueret F 18 in faciem BV: 
super faciem AFv; receptam lectionem firmauit de Prato coU. HUarU lib. 
c. Constantium 8 et Hieron. ep. 108, 13 18 ad in V, atque in F 19 ui- 
deris V \\ confidentes V 21 fatebantur Fpr. 7». et V: fatebatiir AF^) 
II diabuli V 25 ueiabat BV: uastabat AFv 



Dialogus n (ni) 6—8. 205 

missa per Auspicium praefectorium uirum satis fida legatio, cuius 
agros specialiter grauior quam ceterorum adsuerat procella popu- 
Im. sed facta ibi oratione Martinus ita uniuersam penitus libera- 2 
uit ab ingruenti peste regionem, ut per uiginti annos, quibus 

spostea mansit in corpore, grandinem in illis locis nemo pertu- 
lerit. quod ne fortuitum esse et non potius Martino praestitum 3 
putaretur, eo anno, quo ille defecit, rursum incubuit rediuiua 
tempestas: adeo sensit et mundus uiri fidelis excessum , ut cuius 
uita iure gaudebat, eiusdem mortem lugeret. ceterum si ad haec 4= 

loprobaada quae diximus testes etiam infirmior auditor exegerit, 
non unum ego hominem, sed milia multa producam , et totam 
in testimonium uirtutis expertae Senonum aduocabo regionem. et 5 
tamen tu, Eefrigeri presbyter, credo, meministi, nuper nobis 
super hoc cum Komulo Auspicii iUius filio , honorato et religioso 

i^uiro, faisse sermonem: qui haec nobis tamquam inconperta refe- 
rebat, et cum futuris prouentibus pelr adsidua danma trepidaret, 
utipse uidisti, magno secum maerore lugebat, Martinum non in 
baec tempora reseruatum. 
Sed ut ad Auitianum recurram — qui cum in onmibus locis 8 

«cunctisque in urbibus ederet crudelitatis suae infanda monumenta, 
Turonis tantum innocens erat: et illa bestia, quae humano san- 
guine et infelicium mortibus alebatur, mitem se adque tran- 
quiUum beato uiro praesente praestabat — : memini quodam die 2 
ad eum uenisse Martinum: qui ubi secretarium eius ingressus est, 

suidit post tergum ipsius daemonem mirae magnitudinis adsiden- 
tem. quem eminus, ut uerbo, quia ita necesse est, parum Latmo 
loquamur, exsufBans, Auitianus se exsuffiari existimans, quid 
me, inquit', sancte, sic accipis? tum Martinus, non te, inquit, 



1 mrum in F ercmm \\ legatio ABFV: legatione v 2 adsueuerat 
^« 4 ingruente BF (non item V) 5 pertulit V 6 esset non V 

7 defecit BV: defunctus est AFv \\ rursus v 9 eiusdem ABFMV: 
^m eiusdem v 10 erigeret FQ 11 hominem ego A \\ multa millia v 

12 expertam M, perperam probante de Prato 14 romulo V corr. e 
"unulo 18 hae V 19 cum omnibus V 20 in urbibus MV: 
in m. AFv 22 tranquillam F 25 uidet ABF 26 ita BMV: et 
^F, m. V II est om. BM 27 exsufflans] add, in V sup. lin. eadem 
w. in eum || existimans ait V 28 accipis BMV {sed V accepis): 
aspicis AFv 



206 Sulpicii Seueri 

3 sed eum, qui ceruici tuae taeter incumbit. cessit diabolus et reli- 
quit familiare subsellium: satisque constat post illum diem Aui- 
tianum mitiorem fuisse, seu quod intellexerit egisse sesemper 
adsidentis sibi diaboli uoluntatem, seu quod inmundus spiritus 
ab illius consessu per Martinum fugatus priuatus est potestate » 
grassandi, cum erubesceret minister auctore nec ministrum auctor 
urgueret. 

4 In uico Ambatiensi, id est castello ueteri, quod nunc frequens 
habitatur a fratribus, idolium noueratis grande opere construc- 
tum. politissimis saxis moles turrita surrexerat, quae in conum lo 
sublime procedens superstitionem loci operis dignitate seruabat. 

5huius destructionem Marcello, ibidem consistenti presbytero, uir 
beatus saepe mandauerat. post aliquantum tempus regressus in- 

Gcrepat presbyterum, cur adhuc idolii structura consisteret. ille 
causatus uix militari manu et ui publicae multitudinis tantam mo- 15 
lem posse subuerti, nedum id facile putaret per inbecillos cleri- 

7 cos aut infirmos monachos quiuisse curari. tum Martinus recur- 
rens ad nota subsidia nocte tota in oratione peruigilat: mane orta 
tempestas aedem idoli usque ad fundamentum prouoluit. uerum 
haec Marcello teste dicta sint. ao 

9 Aliam eius non dissimilem in simili opere uirtutem Eefrigerio 
adstipulante perhibebo. columnam immensae molis, cui idolum 
superstabat, parabat euertere, sed nulla erat facultas, qua id 

2daretur effectui: tum ad orationem suo more conuertitur. uisam 



1 incumbit cessit JBilf F: incubuit ita recessit AFv 2 post illum diem 
F: ab illo die AFt? 3 intellexerat F, immo exspectares intellexit 5 con- 
sensu ABF^M 6 auctore V: auctorem AFt? 8 uico J5F: uico autem J-Ft? 

II ambaciensi F^ (ambiac. corr.)^ ambaciacensi J., ambiacensi a2. || castello 
AFMQV: castello illo v \\ quod — a fratribus om. V; at u. Faulinwm 
quem adfert de Prato: Vicus erat, ueteris quondam uestigia castri, Nonc 
famulis habitata Dei Christique ministris 9 idolium (i. e. templum idoli, 
ei^wXsZov) Casp. Barthius: idolum libri 10 molis F || quae in conum 
sublime B et cod. Trudon. Giselini: quae in tronum (thronum corr.) 
sublime F, quae in quo collectio summitatis thronum sublime (— me J^ 
AFQ 12 distructionem F || uir beatus saepe om. V 14 idoli libri 

II structa consisterent F 15 tantum A 16 imbecilles Fv 17 tunc 
AF 18 praesidia M \\ nocte tota F: noctem totam AFv \\ oratio- 
nibus V 19 eadem F 20 sunt AFMQ 22 perhibebo BQVi per- 
hibeo AFv 24 affectui A 



DialoguB U (ni) 8-10. 207 

certum est parilem quodammodo colamnam ruere de caelo, quae 
inpacta idolo totam illam inexpugnabilem molem soluit in pul- 
nerem: parum scilicet, si inuisibiliter caeli uirtutibus uteretui, 
oisi ipsae uirtutes uisibiliter seruire Martino humanis oculis cer- 
snerentur. 

Idem autem Befrigerius mihi testis est, mulierem profluuio 3 
sangoinis laborantem, cum Martini uestem exemplo mulieris 
illios euangelicae contigisset, sub momento temporis fuisse 



10 Serpens flumen secans in ripam, in qua constiteramus, adna^ 4 
bat: innomine, inquit, Domini iubeo te redire. mox se mala 
bestia ad uerbum sancti retorsit et in ulteriorem ripam nobis in- 
spectantibus transmeauit. quod cum omnes non sine miraculo 
cemeremus, altius ingemescens ait: serpentes me audiunt, et ho- 
umines non audiunt. 

Piscem Paschae diebus edere consuetus paulo ante horam refec- !• 
tionis interrogat, an haberetur in promptu. tum Gato diaconus,2 
ad qnem monasterii administratio pertinebat, doctus ipse piscari, 
negat per totum diem sibi ullam cessissecapturam, sedneque 
joalios piscatores, quiuendere solebant, quicquam agere quiuisse. 
aade, inquit, mitte linum tuum, captura proueniet. contiguumS 
&nniini, ut Sulpicius iste deschpsit, habebamus habitaculum. 
processimus cuncti, utpote feriatis diebus, uidere piscantem, om- 
oinm spebus intentis, non incassa futura temptamina, quibus 
ttpiscis Martino auctore Martini usibus quaereretur. adprimum4 
iactum in rete permodico iumianem esocem diaconus extraxit et 
ad monasterium laetus accurrens, nimirum ut dixit poeta nescio 



2 expugnabilem V 4 oculis V et cod, Ven. (apud de Frato) : etiam 
ocnlisilFi? 6 testes V 10 flumum A || secans V et cod. Vorstii: 
secabat et AFv \\ in ripam scripsi: in ripa F, ripam F, ripae Av || ad- 
nabat V: adnatabat AFv 11 cui ait (sic minio) in nomine V 12 in- 
spectantibus BMV: eipectantibus AFv 14 ingemescens F^V: inge- 
nuscens AF'^v \\ et homines n. audiunt om. V 18 ministratio F 21 con- 
tigutmi— habitaculum BFMV: contigua — habitacula J.t? 23 onmium 
aciebus B 2i incassa BFV: incassum Av 26 in rete FMV: in reti 
i, reti V II ««esohascem in rasura F, isocem M, ut est apud Flimwm 
N. H. IX. 15, § 44 et Isid. Etym. XK, 2, 30 \\ et om. BM 27 nec 
minun V 



208 Sulpicii Seueri 

quis — utimur enim uersa scholastico, quia inter scholasticos 
fabulamur — 

captiuumque suem mirantibus intulit Argis. 

5 uere Christi iste discipulus, gestarum a Saluatore uirtutum, quas 
in exemplum sanctis suis edidit, aemulator, (5mstum in se mon- s 
strabat operantem, qui sanctum suum usquequaque glorificans 

6 diuersarum munera gratiarum in unum hominem conferebat. te- 
statur Arborius ex praefecto, uidisse se Martini manum sacri- 
•ficium offerentis uestitam quodammodo nobilissimis gemmis, 
luce micare purpurea, et ad motum dexterae conlisarum inter seio 
fragorem audisse gemmarum. 

11 Veniam ad illud, quod propter temporum notam semper occu- 
luit, sed nos celare non potuit: in quo illud est miraculi, quod 

2 facie ad faciem cum eo est angelus conlocutus. Maximus impe- 
rator, alias sane bonus, deprauatus consiliis sacerdotum postu 
Priscilliani necem Ithacium episcopum Priscilliani accusatorem 
ceterosque illius socios, quos nominari non est necesse , ui regia 
tuebatur, ne quis ei crimini daret, opera iliius fcuiuscumque modi 

3 hominem fuisse damnatum. uiterea Martinus multis grauibusque 
laborantium causis ad comitatum ire conpulsus procellam ipsam 20 
totius tempestatis incurrit. congregati apud Treueros episcopi 
tenebantur, qui cotidie communicantes Ithacio communem sibi 
causam fecerant. his ubi nuntiatum est inopinantibus adesse Mar- 
tinum , totis animis labefactati mussitare et trepidare coeperunt. 

4et iam pridie imperator ex eorum sententia decreuerat, tribunos25 
sunmia potestate armatos ad Hispanias mittere, qui haereticos 

3 Statii Theb. 8, 751. 

1 scolastico — scolasticos AF 4 iste Christi de Prato ex suis l^ms 
(non item ex V) 5 Christum BMV: Christumque AF (sed in F q. 
erasum), Christum quoque v 7 in unum h. conferebat om. A \\ testa- 
batur AF 10 lucem m. purpuream FQV \\ et ad motatum F, et 
motu M (de V errauit de Prato) \\ dexterae AMV: dextrae Fv 12 illii 
quod praeter A \\ notam temporum AFv 13 illud fuit B 14 occuluit 
BV {sed V occoluit): occultauit AFv 15 post — accusatorem om. F 
pr. m. 16 itachium AF et sic deinceps, sed F dliquotiens ithach. 

17 nominare F \\ necesse non est A 21 treuerus V 24 totis animis 
(m.Fpr.m. \\ l&hefaAt&ti AFMQV {sed F a,tiin ras.) : labefacti t> || mu- 
sitare AF\ mussare BM 25 pridem BM 



Dialogus n (IH) 10-11. 209 

inquirereiit, deprehensis uitam et bona adimerent. necdubiumS 
erat, qnin sanctorum etiam magnam turbam tempestas ista depo-* 
pulatura esset, paruo discrimine inter hominum genera: etenim 
tum solis oculis iudicabatur, ut quis pallore potius aut ueste 

squam fide haereticus aestimaretur. haec nequaquam placitura6 
Martino episcopi sentiebant, sed male consciis illa uel molestissi- 
ma erat cura, ne se ab eorum communione adueniens abstineret, 
non defuturis qui tanti uiri constantiam praemissa auctoritate 
sequerentur. ineunt cum imperatore consilium, ut missis obuiam 7 

«magistri officialibus urbem illam propius uetaretur accedere, nisi 
se cum pace episcoporum ibi consistentium adfore fateretur. quos 
ifle callide frustratus profitetur, se cum pace Christi esse uen- 
turum. postremo ingressus noctumo tempore adiit ecclesiam tan- 8 
tum orationis gratia. postridie palatium petit. praeter multas, 

uquas euoluere longum est, has principales petitiones habebat: 
pro Narsete comite et Leucadio praeside, quorum ambo Gratiani 
partium fuerant, pertinacioribus studiis, quae non est temporis 
explicare, iram uictoris emeriti: illa praecipua, ne tribuni cum9 
iure gladiorum ad Hispanias mitterentur. pia enim erat sollici- 

Jotudo Martino, ut non solum Christianos, qui sub illa erant occa- 
sione uexandi, sed ipsos etiam haereticos liberaret. uerum primo 10 
die adque altero suspendit hominem callidus imperator, siue ut 
reipondus inponeret, siue quia obnoxius episcopis inplacabilis 
erat, seu quia, ut plerique tum arbitrabantur, auaritia repu- 

«gnabat, siquidem in bona eorum inhiauerat. fertur enim ille uir 11 
multis bonisque actibus praeditus aduersus auaritiam parum con- 
suluisse, nisi regni necessitate, quippe exhausto a superioribus 

1 ne dubium F 2 quiu F corr. e quod || magnam V: maximam AFv 

3 crimiDe V, decimine A 4 oculis om. Fpr.m. \\ ut F: cum AFv 

10 magistri ABFMQV-. magistris F corr., magisterii Giselinus ex 

««is; cf, Chron. II, 41, 2. 48, 5 11 secum pacem Fpr. m. 12 est 

frustratus. ^io^tetuiABFMQ || uenturum esse F 13 adit J^ifef 14 gra- 

tia — multas om. Fpr. m. || postera die F^ \\ petiit AF* 15 qnas F 

^et 8. l. 16 qui i^ corr.ie quorum 17 huius temporis ed. Ald. 

18 praecipua (sc. petitio) F: iUa praecipue A, illa praecipua (ua Fin 

fos.) Fv 19 sollicitudo om. Fpr. m. 21 ipsos om. F pr. m. 23 quia 

yinras.hdbet \\ obnoxius epis scripsimm: bonis id sibi F, obnoxius sibi M, 

omissis B, nimis sibi AFv; cf. infra c. 12, 2 27 m&i AFQV: nisi 9i'BM, 

nisifortasse v || necessitas ^B^iJf^F || exausto F || dkABMVx om,Fv 

14 



210 Sulpicii Seueri 

principibtts reipublicae aerario, paene semper in expectatione 
adqne procinctn bellomm cinilinm constitntns facile excnsabitur 
qnibnslibet occasionibns subsidia imperio paranisse. 

12 Interea episcopi, qnomm commnnionem Martinns non inibat, 
trepidi ad regem concnrmnt, praedamnatos se conqnerentes, actnm 5 
esse de sno omninm statn, si Theogniti pertinaciam, qni eos 
solns palam lata sententia condemnanerat, Martini armaret ancto- 
ritas: non oportnisse hominem recipimoenibns: illnm iam non 
defensorem haereticomm esse, sed nindicem: nihil actnm morte 

^PrisciUiani, si Martinns exerceat illins nltionem. postremo pro* 10 
strati cnm fletn et lamentatione potestatem regiam inplorant ut 
ntatnr adnersns nnnm hominem ni sna. nec mnltnm aberat, qnin 
cogeretnr imperator Martinnm cnm haereticomm sorte miscere. 
sed ille, licet episcopis nimio fanore esset obnoxins, non erat ne- 
scins Martinnm fide, sanctitate , nirtnte cnnctis praestare morta- is 

dlibus: alia nia sanctnm nincere parat. ac primo secreto arces- 
sitnm blande appellat: haereticos inre damnatos more indiciomm 
pnblicomm potins [qnam insectationibns sacerdotnm: non esse 
cansam, qna Ithacii ceterommqne partis eins commnnionem pn- 
taret esse damnandam. Theognitnm odio potins qnam cansaao 
ecisse discidinm, eundemqne tamen solum esse, qni se a com- 
mnnione interim separarit: a reliquis nihil nouatnm. quin etiam 
ante pancos dies habita synodns Ithacinm pronuntiauerat cnlpa 

4 non teneri. qnibns cum Martinns parnm moueretur, rex ira accen- 
ditur ac se de conspectu eius abripnit. mox percussores his, pross 
quibus Martinus rogauerat, diriguntur. 

13 Quod ubi Martino compertum est , iam noctis tempore palatium 
inmpit. spondet, si parceretur, se communicaturnm , modo uti 



1 principibus am, B \\ expectatione BMV: eipeditione AFv 2 bel- 
lorum om. F pr. m. \\ constitutis F corr. 4 non ibat F corr. in non 
adibat 5 conquirentes F 6 sit deheognitis F, si theognisti AFv 

12 utatur om. V 15 uirtute V: ac uirt. AF, et uirtute v 16 alia 
V: alia longe AFv \\ accersitum AFv (accers. secreto A) 20 theo- 
gnitum V: theognistum AFv 22 separaret AF 25 eius om. Fpr. m. 
II abripit ABM |j mox V: et mqx AFv 27 compertum est iam n. tem- 
pore A corr. F et V: comp. iam n. tempore est F pr. m. et v 28 irrupit 
F, sed pit in ras. {ex irrumpit?) || spondit Fcorr. \\ modo BV: tan- 
tummodo M, dummodo AFv \\ ut am. B 



Dialogus n (lU) 11-14. 211 

et tribuni iam ad excidium ecclesianun ad Hispanias missi retra- 
herentur. nec mora, Maximus indulget omnia. postridie Felicis2 
episcopi ordinatio parabatur, sanctissimi sane uiri et uere digni, 
qm meliore tempore sacerdos fieret. huius diei communionem 

sMartinus iniit, satius aestimans ad horam cedere quam his non 
consulere, quorum ceruicibus gladius imminebat. uerumtamen3 
summe episcopis nitentibus, ut communionem illam subscrip- 
tione firmaret, extorqueri non potuit. postero die se inde prori- 
piens cum reuerteretur in uiam et maestus ingemesceret, se uel 

10 ad horam noxiae communioni fuisse permixtum, haut longe a 
uico, cui nomen est Andethanna, qua uasta solitudine siluarum 
secreta f patiuntur, praegressis paululum comitibus ille subsedit, 
causam doloris et facti accusante ac defendente inuicem cogita- 
tione peruoluens. adstitit ei repente angelus: merito, inquit, Mar- 4 

utineconpungeris, sed aliter exire nequisti. repara uirtutem, re- 
STune constantiam, ne iam non periculum gloriae, sed salutis 
incurras. itaque ab illo tempore satis cauit cum illa Ithacianae 5 
partis communione misceri. ceterum cum quosdam ex energu- 
menis tardius quam solebat et gratia minore curaret, subinde 

«nobis cum lacrimis fatebatur, se propter communionis illius ma- 

lum, cui se uel puncto temporis necessitate, non spiritu miscuisset, 

detrimentum sentire uirtutis. sedecim postea uixit annos: nuUam 6 

synodum adiit, ab omnibus episcoporum conuentibus se remouii 

Sed plane, ut experti sumus, inminutam ad tempus gratiam 

%multiplicata mercede reparauit. uidi postea ad pseudoforum mo- 14 

1 ad F: in AFv 2 mora BMV: mora intercessit AFv 3 uere F: 
plane AFv 4 sacerdns F || hnius die F, huinsmodi BM 5 satis F 

7 snmme F: snmma ni AFv 8 firmaret sed extorqneri AFQ 9 re- 
nerteretnr in niam et F: renertens in uia (niam FQ) AFQv || ingemi- 
sceret Av et corr. F 11 ande * thanna A , andetanna F || nasta solitndine 
^QV: uastas solitndines v 12 patinntur libri carrupte, sed cod. Varstii 
petimtur; fort. patescunt 14 angelus] additum inVs.l manu eadem: et 
ait 17 incurras F, item F (sed hic as in ras.) : incnrreris -4t? || ah illo fsatis 
camt cum om, V \\ ithachianae AF* 18 conmunione quam miitus est 
ceteris cum quosdam ex inerguminis tradius F 22 sedicem F || nullam 
omnino synodnm A 25 mvltiplic&ta, BMV {sed F— atam): multiplici 
^v II i^stesk ABFMQV: praeterea v || pseudofomm libri fere omnes: 
pseudothyrum 6riseZi«t*s; Ulud firmat etiam Fortunatus : Namque adpseudo- 
forum'cellae dum accederet aeger etc. \\ monasteritl F (sed t m. 2 in ras.) 

14* 



212 ' Sulpicii Seueri 

nasterii ipsius adductum energumenum,» et prius quam limen 
adtingeret, fuisse curatum. 

Testantem quendam nuper audiui , cum in Tyrreno mari cursu 
iUo, quo Komam tenditur, nauigaret, subito turbinibus exortis 

2 extremum uitae omnium fuisse discrimen. in quo cum quidam s 
Aegyptius negotiator necdum Christianus magna uoce clamauerit 
^Deus Martini eripe nos\ mox tempestatem fuisse sedatam, seque 
optatum cursum cum summa placati aequoris quiete tenuisse. 

3 Lycontius ex uicariis uir fidelis, cum familiam illius lues ex- 
trema uexaret et inauditae calamitatis exemplo per totam domum lo 
corpora aegra procumberent, Martini per litteras inplorauit auii- 

4 lium. quo tempore uir beatus f rem esse promisit difficilem inpe- 
trari: nam spiritu sentiebat, domum illam diuino numine uer- 
berari: tamen non prius destitit septem totos dies totidemque 
noctes orando et ieiunando continuans, quam id quod exorandum 15 

5 receperat inpetraret. mox ad eum Lycontius diuina expertus bene- 
ficia peruolauit, nuntians simul et agens gratias, domum suam 
onmi periculo liberatam. centum etiam argenti libras obtulit, 

6 quas uir beatus nec respuit nec recepit, sed priusquam pondus 
illud monasterii limen adtingeret, redimendis id captiuis con-20 
tinuo deputauit. et cum ei suggereretur afratribus, utaliquid 
ex eo in sumptum monasterii reseruaret, omnibus in angusto esse 
uictnm, multis deesse uestitum: nos, inquit, ecclesia et pascat 
et uestiat, dum nihil nostris usibus quaesisse uideamur. 

7 Succurrunt hoc loco illius uiri magna miracula, quae facilius25 
admirari possumus quam referre. agnoscitis profecto quod dico : 
multa sunt illius, quae non queant explicari. uelut istud est, 

1 ad limen v 3 nuper quendam AF || tyrreno AFV: Tyrrheno v 

5 omnibus ed. Ald. \\ in om. V 6 clamaret A 8 obtatum F || 
placati V: placidi AFv 9 lyconcius F 12 remeare permissus difficili 
inpetratione V, rem esse permensus difficilis impetrari B, rem esse per- 
mensus difficilem impetrat A, rem esse promisit difficilem impetrari 
Fv; fort. rem esse promsit difficilem inpetratu (we? difficili inpetratione) 

13 nomine V 14 distitit V 18 optulit F 19 accepit ed. Ald, 
II poiidus illud priusquam F 21 aliquit V 22 sumptu^, sumptus F 
II inasigJistoABMV: ••angustum F, enira angustum ?? 23 etom.Fin 
loco eraso 24 dum BV: dummodo AFv \\ uisibus A 26 possimus B 

27 queant ABFMV: queunt v \\ ueluti AFv || est illud F, sed illud 
in ras, w. 2; ipse malim istud sine est 



Dialogus n (ni) 14—15. 213 

qaod nescio an ita, ut gestum est, a nobis possit exponi. quidaDiS 
e fratribus — nomen non ignoratis, sed celanda personaest, ne 
sancto niro uerecundiam fecerimus — quidam ergo cum ad foma- 
culam illius carbonum copiam repperisset, et admota sibi sellula 

5 diuaricatis pedibus super ignem illum nudato inguine resideret, 
continuo Martinus factam sacro tegmini sensit iniuriam, magna 
uoce proclamans, quis, inquit , nudato inguine nostrum incestat 9 
habitaculum? hoc ubi frater audiuit et ex conscientia quod incre- 
pabatur agnouit, continuo ad nos cucurrit exanimis, pudorem 

10 suum non sine Martini uirtute confessus. 

Quodam itidem die, dum in area, quae paruaadmodum ta-lS 
bemaculum illius ambiebat, in illo suo, quod nostis omnes, 
sedili ligneo resedisset, uidit duos daemones in excelsa illa, quae 
monasterio supereminet, rupe consistere , inde alacres ac laetos 

«uocem istiusmodi adhortationis emittere: heia te Brictio, heia 
te Brictio. credo cemebant miserum eminus propinquantem, con- 
scii quantam illi rabiem spiritus suscitassent. nec mora, Brictio2 
furibimdus inrupit: ibi plenus insaniae euomit in Martinum mille 
conuicia. obiurgatus eniin pridie ab eo fuerat, cur, qui nihil um- 

soquam ante clericatum quippe qui in monasterio ab ipso Martino 
nutritns habuisset, equosaleret, mancipia conpararet. nam illo 
tempore arguebatur a multis non solum pueros barbaros, sed 
etiam puellas scitis uultibus coemisse. quibus rebus infelicissimus 3 
insano felle commotus et, ut credo, praecipue daemonum illorum 

25agitatus instinctu, Martinum ita adgressus est, ut uix manibus 
temperaret, cum quidem sanctus uultu placido, mente tranquilla 
infelicis amentiam per mitia uerba cohiberet. sed ita in eo nequam 4 
spiritus redundabat, ut ne sua quidem illi, quamuis uana admo- 

4 copia F II amota Fpr. m. 5 denaricatis V 7 proclamans ait V \\ 
inquit wncinis inclusit de Prato 8 frater V: ille frater AFv 10 suum om. A 

11 Quodam] Jmc capt^ et sequensom. V, Fhicom. et.habetin.fine dialogi; 
nec Patdinus rem quae narratur tetigit \\ dum] immo cum 13 residiBset F 

15 adhortationis A: eiortationis F, sed ei in ras. m. 2 \\ Brictio M: 
briccio (his) AFQ, brichio B] heia te B. semel habent BM || 16 credo 
om. A 17 rabiem sui spiritus M 18 insania F \\ euomit ABFQ: 
euomidt <? 19 conuitia AF, et sic item infra \\ umquam om. A 20 qui] 
add. fuisset in F m.2 21 nam AFQ: nam iam v 22 arg. a m. quod— 
coemisset AFQ \\ barbaros <m. FQ (non s. p. barbaros — coemisse BM^ 
ut uidetur, et Giselini libri meliores) 27 nequam spir. iaeo F 



214 Snlpicii Seueri 

dum, mens enibesset: trementibus labiis incertoque aultn decolor 
prae ftirore rotabat uerba| peccati, se asserens sanctiorem, quippe 
qui a primis annis in monasterio inter sacras ecclesiae disciplinas 
ipso Martino educante creuisset: Martinum uero et a principio, 
quod ipse dif&teri non posset, militiae actibus sorduisse, et nunc s 
per inanes superstitiones et fantasmata uisionum ridicula prorsus 

5 inter deliramenta senuisse. haec cum multa adque alia etiam , 
quae reticere melius est, acerbiora uomuisset, egressus tandem 
furore satiato, quasi qui se penitus utndicasset, rapidis ea parte 
qua uenerat gressibus recurrebat, cum interea, credo per Martini lo 
orationes fugatis ab illius corde daemonibus , reductus in paeni- 
tentiam. mox reuertitur adque ad Martini se genuaprostemit: 
ueniam poscit, fatetur errorem nec sine daemone se fuisse tandem 

6 sanior confitetur. non erat apud Martinum labor iste difficilis, ut 
ignosceret supplicanti. tunc et ipsi et nobis omnibus sanctus expo- 15 
suit, qualiter illum a daemonibus uidisset agitari: se conuiciis non 
moueri, quae magis illi, a quo essent effusa, nocuissent. exinde 

7 cum idem Brictio multis apud eum magnisque criminibus persaepe 
premeretur, cogi non potuit ut eum a presbyterio submoueret, ne 
suam persequi uideretur iniariam, illud saepe commemorans: si^o 
Christus ludam passus est, cur ego non patiar Brictionem? 

16 Ad haec Postumianus, audiat, inquit, istud exemplum noster 
iste de proximo. qui cum sit sapiens , inmiemor praesentium, im- 
memor futurorum: si fuerit offensus, insanit in sua se non habens 
potestate: saeuit in clericos, grassatur in laicos, totumque terra- as 
rum orbem in suam commouet ultionem: in qua per triennium 
iugiter dimicatione consistens nec tempore nec ratione sedatur. 
2 dolenda hominis et miseranda condicio , etiamsi hac sola insa- 
nabilis mali peste premeretur. uerum ista ei patientiae et tran- 

6 fantasmata AFi phant. v 8 egressus — uindicasset F post recur- 
rebat habet 9 rapidis — gressibus recurrebat ABM: rapidus — recur- 
rebat Fv \\ ea parte qua AFM: ex qua parte v 11 poenitentiam, mor 
distincttm est in edd. claydicante logica ratione, Sententia 6^: in eo erat 
ut recurreret, cum interea reductus est in paenitentiam. Moi reuertitur etc. 
13 poscit BM: poscens AFv 14 sanior fatebatur A 15 ipse Fpr, m, 
18 briccio AF \\ apud inFerastm 19 premeret^ F 21 briccionem 
AF 22 etiam istud M 23 mdlim cum est sapiens 24 leniter {itel leuiter) 
of£enBVL6^codd.apuddePratoeted.Ald. 27 orationeF 2dmBloFpr.fn, 



Dfalogus n (ni) 15-17. 215 

qnillitatis exempla referre saepius, Oalle, debueras, at nesciret 
irasci et sciret iguoscere. qui si istom ipsnm breuiter inser-3 
tum sermonem meum in se prolatum forte cognouerit, sciat non 
magis ore inimici quam amici animo me locutum, quia , si fieri 

3 posset, optarem ut Martino potius episcopo quam Phalari tyranno 
sinulis diceretur. sedistum, cuius commemoratio parum suauis4 
est, transeamus et ad Martinum nostrum, Galle, redeamus. 

Tumego, cum iam adesse uesperum occiduo sole sentirem, 17 
dies, inquam, abiit, Postumiane: surgendum est: simul tam 

lostudiosis auditoribus cena debetur. de Martino autem exspectare 
non debes, ut ulla sit meta referenti: latius ille diffunditur, quam 
ut ullo ualeat sermone concludi. ista interim de illo uiro portabis 2 
Orienti, et dum recurris diuersasque oras, loca, portus, insulas 
urbesque praeterlegis, Martini nomen et gloriam sparge per po- 

upulos: in primis memento non praeterire Campaniam: etsi ma-d 
xime cursus in deuio sit, non tamen tibi tanti sint uel ms^narum 
morarum ulla dispendia, quin illic adeas inlustrem uirum ac 
toto laudatum orbe, Paulinum: illi, quaeso te, primum sermonis 
nostri , quod uel hestemo confecimus uel hodie diximus , uolumen 

2oeuolae: illi omnia referes, illi cuncta recitabis, ut mox per lllumi 
sacras uiri laudes Boma cognoscat, sicut primum illum nostrum 
libellum non per Italiam tantum, sed per totum etiam diffudit 
niyricum. ille Martini non inuidus gloriarum sanctarumque in 5 
Christo uirtutum piissimus aestimator non abnuet praesulem no- 

n strum cum suo Felice conponere. inde si forte ad Africam trans-' 
fretabis, referes audita Carthagini: licet iam, prout ipse diiisti, 
uiram nouerit, tamen nunc praecipue de eo plura cognoscat, ne 
solum ibi Cyprianum martyrem suum, quamuis sancto illius san- 
guine consecrata, miretur. iam si ad laeuam Achaiae sinum pau- 6 

1 saepe J' || ut nesciret BM et 2 codd. Oisel. : ut sciret AFv 3 magis 
non AF 5 falari AF 6 memoratio F 8 Tum ego Vs. l. in quo 
minio praemissum est : et sulpicius || eigoFpr.m, \\ uesperam de Pra^o 
inuito cod. V 9 simul tamen V 10 caena AFy coena v 11 referenti 
V: referendi AFv 12 ista mei: ita v 13 et V: sed AFv \\ diuersas A, 
in F que erasim est \\ oras M: horas F, regiones AFv 14 spargere V 

19 quod AV: quo F, quem v 20 refers V 22 totam v 26 Kartag. 
A, chartag. FV \\ licet iam prout scripsi: licet etiam prout V, licet etiam 
pridem ut AF, licet iam pridem ut v 28 quauis V 29 leuam aciem {ex 
Achaicum.^) sinum V 



216 Sulpicii Seueri Dialogus U (III) 17—18. 

lulum deuexus intraueris, sciat Corinthus, sciant Athenae, non 
sapientiorem in academia Platonem nec Socraten in carcere for- 
tiorem: felicem quidem Graeciam, quae meruit audireApostolum 
praedicantem, sed nequaquam a Christo Gallias derelictas, qui- 

7 bus donauerit habere Martinum. cum uero ad Aegyptum usque 5 
perueneris , quamquam iUa suorum sanctorum numero sit et uir- 
tutibus superba, tamen non dedignetur audire, quam illi uel uni- 
uersae Asiae in solo Martino Europa non cesserit. 
18 Ceterum cum Hierosolyma inde petiturus uentis rursum uela 
commiseris, negotium tibi nostri doloris iniungo, ut si umquamio 
inlustris illius Ptolemaidis litus accesseris, sollicitus inquiras, ubi 
sit consepultus noster ille Pomponius, nec fastidias uisitare ossa 

2 peregrina. multas iUic lacrimas tam ex affectu tuo quam ex no- 
stris funde uisceribus, ac licet inani munere solum ipsum flore 
purpureo et suaue redolentibus sparge graminibus. dices tamen 15 
illi, sed non aspere, nonacerbe, conpatientis alloquio , non ex- 

Sprobrantis elogio: quod si uel te quondam uel me semper audire 
uoluisset, et Martinum magis quam illum, quem nominare nolo, 
fuisset imitatus , nuraquam a me tam crudeliter disparatus ignoti 
pulueris syrte tegeretur , naufragi sorte praedonis passus in medio 90 

4 mari mortem et uix in extremo nanctus litore sepulturam. uide- 
ant hoc opus suum , quicumque in ultione illius mihi nocere uo- 
luerunt, uideant gloriam suam et uel nunc aduersum me grassari 
desinant uindicati. 

6 Haec cum maxime flebili uoce gemeremus, omnium lacrimis25 
per nostra lamenta commotis , cum magna quidem Martini admi- 
ratione, sed non minore ex nostris fletibus dolore discessum est. 

1 diuexus F || chorintus F 2 socraten in AV: socrate (owi. in) JP, 
Socratem in t? 5 donauerat F 'pr. m, 6 et uirtutibus &it AFv 7 quam 
BV: qua-42r*, quia ^corr. et v 9 hierosolymam AFv \\ rursumJ. 
et cod, Vorstii: cursum FMV, cursim Fcorr., cursuum v 14 inani] in 
omni V \\ florem V 15 spargere V \\ dicis V 16 compat. eloquio^ 

20 syi-te BV: regione AFv 21 nanctus V: nactus AFv 22 in 
iUius ultione V: ex i. ultione J8, ex illius (illis A) discessu AFv \\ uoluerint 
F, uolunt B 23 nos BM; me grassari om. V 26 ammiratione F, admi- 
seratione A 27 Explicit | dialogus de uita beati mai-tini episcopi | et 
confessoris per seuermn sulpicium | monachum massiliensem F, Explicit 
dialogus secundus de uita sancti martini F, in A nMa est subscriptio. 



APPENDIX. 

8EPTEM EPISTYLAE UVAE 
SVLPICII SEVEEI 

NOMEN FERYNT. 



I. Epistula Sancti Seneri Presbyteri ad Clandiam 
sororem snam de ultimo indicio.*) 



JLectis epistolis tnis multo modo per motnm affectum lacrimis tenere 1 
non potui: nam et gaudio flebam, quod te secundum Domini Dei 

s nostri praecepta uiuere ex sermone ipso litterarum tuarum poteram 
agnoscere, et prae desiderio tui non poteram non dolere, quod per 
summam a te iniuriam alienabar , si litteras non misisses. tali ergo 
sorore non fruerer? testor autem salutem tuam: persaepe ad uos 
uenire uolui, sed usque adhuc impeditus sum, obsistente eo qui con- 

10 sueuit obsistere. nam et festinabam desiderio meo in tuo aspectu sa- 
tisfacere, et opus Domini nostri inter nos obiter uidebamur acturi, 
cum alter alterum consolando , calcata a nobis mole saeculi , uiuere- 
mus. sed iam ego ueniendi diem tempusque non statuo, quia quoties- 
cumque statui, implere non potui : Domini opperiar uoluntatem spero- 

15 que quod meis uotis et orationibus tuis de nostra nos fructum faciat 
capere praesentia. 

Oeterum quod a me in omnibus epistolis , quas ad te miseram^ 2 
uitae ac fidei tuae praecepta desiderasti , iam per adsiduitatem scrip- 
torum meorum uerba consumpsi: nihil nouum tibi rescribere modo 

sopossum, quod ante non scripserim. et sane propitio Deo iam non 
indiges admoneri, quae fidem inter principia consummans deuotam in 
Christo exMbes caritatem. unum tamen moneo , ne transcursa repe- 

*) Primim edita a Bdluzio in Miscell I, 329 sqq. ex codice coUegii 88, 

et indiu. Trinitatis Cantabrigiensis (B, 2, 35), C = codex Cantabri- 

giensis: b = editio Baluzii, 

5 ex 6; et C 6 pro desiderio 6 7 iniuriam a te malebat Clericus 
13 ego om, h 14 operiar Cb, opperior Clericus 15 capere fa- 

ciat h 16 praesentia C(ut coniecit Baluzius): perseuerantia h 18 de- 

siderasti scripsi: desiderans Cb 



220 Appendix. 

tas, ne contempta desideres, ne manum aratro inserens retrorsum 
conuersa respicias, quo utique in te redeunte uitio ordinem suum 
necesse est sulcus amittat , nec sane mercedem suam cultor accipiet. 
alioquin nec partem consequitur , si ex parte cessauerit. nam sicut a 
peccato ad iustitiam fugiendum e^t, ita ei, qui iustitiam fuerit in- s 
gressus, ne peccato pateat praecauendum. scriptum enim est, iusto, 
in qua die exerrauerit, iustitiam non profuturam. in 
hoc igitur consistendum est, in hoc lahorandum, ne qui peccata eua- 
simus, praemia parata perdamus. stat enim aduersum nos paratus 
inimicus , ut nudatum fidei umhone mox feriat. non ahiciendus est lo 
itaque clipeus, ne latus pateat: non remittendus est gladius, ne 
hostis incipiat nontimcre: porro cum armatum uiderit, ahihit. nec 
ignoramus dui'um esse atque difficile aduersus camem et saeculum 
cotidie dimicare. sed si aetemitatem cogites, si caelomm regna con- 
sideres, quae utique nohis Dominus licet peccatorihus praestare dig-is 
nahitur, quae tandem condigna passio est, qua tanta mereamur? 
luctamen autem nohis in hoc mundo parui temporis est; nam etsi 
mors non succedat, senecta succedet. lahuntur anni, fluunt tem- 
pora, et, ut sparo, Dominus lesus tanquam desideratos sihi celeriter 
uocahit. 20 

3 quam felix ille noster excessus, cum a lahe peccati melioris uitae 
conuersatione purgatos sede sua nos Christus excipiet. occurrent 
martyres et prophetae, iungentur apostoli, gaudehunt angeli, laeta- 
huntur archangeli, uictusque satanas cmento licet ore pallehit, 
quippe qui etiam nostra , quae sihi in nohis praeparauerat , peccata 25 
perdiderit. uidehit gloriam concessam per ueniam, merita honorata 
per gloriam: nos triumphahimus hoste superato. uhi tunc mundi 
istius sapientes uidehuntur? uhi auams, uhi adulter, uhi impius, 
uhi ehriosus, uhi maledicus recognoscentur? quid miseri pro sua 
defensione dicturi sunt? ^nesciuimus te , Domine, te in mundoesse3o 
non uidimus: prophetas non misisti, legem saeculo non dedisti: 
patriarchas uon nidimus , sanctomm non legimus exempla. Christus 

1 Luc. 9, 62. 6 Ezech. 18, 24. 

3 accipiat h 5 ita et qui Gb 6 iustus C 9 adnersns h 10 um- 

honS C 11 clypeus 6 13 atque C: ac h 16 quae tanta C 17 nohis 

om, b 23 iungentur C: tangentur h 24 arcangeli C 28 ride- 
huntur h 



Epist. 1. 221 

tuus in terra non fait, Petrus tacuit, Paulus noluit praedicare, Euan- 
gelista non docuit. martyres non fuerunt quorum eiempla sequere- 
mur: faturum iudicium tuum nemo praedixit, uestire pauperem nemo 
mandauit, prohibere libidinem nemo praecepit, repugnari auaritiae 
^ nemo persuasit : inscientia lapsi sumus , quae fecimus nescientes . 

His e contrario ex illo sanctorum choro uel primus Noe iustus 4 
proclamabit: *Ego, Domine, et superuenturum propter peccata homi- 
num diluuium praedicaui , et post diluuium exemplum de me praebui 
bonis , cum malis pereuntibus non perirem , ut isti cognoscerent et 

10 quae esset innocentibus salus et quae poena peccantibus/ Post hunc 
Abraham fidelis obsistet. ^Ego' inquit ^Domine , fidem qua humanum 
in te crederet genus media fere mundi illius aetate fundaui: ego pater 
gentinm , cuius exempla sequerentur , electus sum : ego Isaac adhuc 
paruulum non dubitaui, Domine, offerre tibi pro uictima, ut isti 

15 recognoscerent nihil non Domino praestari debere , cum me ipsum ne 
filio quidem unico intellegerent pepercisse : ego terram meam et cog- 
nationem meam te, Domine, iubente deserui, ut istis quoque esset 
exemplum nequitias mundi et saeculi peccata deserere : ego , Domine, 

. te licet corporea sub imagine primus agnoui, nec dubitaui credere 

2oquem uidebam, licet in alia mihi substantia uidereris, ut isti intelle- 
gerent non secundum camem, sed secundum spiritum iudicare^ Huic 
Moyses beatus obsecundabit : *Ego legem , Domine , istis omnibus te 
iubente tradidi , ut quos libera fides non tenebat , lex saltim dicta 
cohiberet: ego dixi 'non adulterabis^ ut licentiam fomicationis 

ssinhiberem: ego dixi ^diliges proximum tuum^ ut caritas 
abundaret : ego dixi ^Domino soli seruies*, ne isti idolis immo- 
larent uel templa esse paterentur. ego ne falsa testimonia dicerentur 
edixi , ut istis aduersus omne mendacium praecluderem ora. ego facta 
dictaque a mundi exordio, operante in me spiritu tuae uirtutis, ex- 

soposui, ut istis cognitio praeteritomm doctrinam tribueret futuroram. 
ego te uentumm, Domine lesu, praedicaui, ut istis non inopinatum 
esset agnoscere quem uentumm ante praedixeram^ 

24 Exod. 20, 14. 25 Leuit. 19, 18. 26 Deuter. 6, 13. 

1 euangelistica 5 4 fort. cohibere 5 sumus C: suum 5 6 iustus 
Noe b 9 cum nos: ut 06 || perirent b 11 malim obsistet et*ego' 
inquiet 17 domine om. h 19 corj^ovea, scripsi : corpore Cb 23 sal- 
tem h 24 cohibitet b 



222 Appendii. 

5 Post hunc adatabit dignus Domini sai Dauid semine: ^Ego te, Do- 
mine, per omnia nuntiaui, ego nomini tuo tantum seruiendum esse 
clamaui: ego dixi ^beatus uir qui timet Dominum\ ego dixi 
^exttltabunt sancti in gloria^ ego dixi ^desiderium pec- 
catorum peribit\ ut isti te agnoscerent et peccare desinerent. 5 
ego cum regia praeditus essem potestate, cilicio supertecto, puluere 
subiecto, depositis insignibus magnificentiae meae procubui uesti- 
mentiSy ut istis mansuetudinis atque humilitatis daretur exemplum. 
ego inimicis meis , qui interficere me cupierunt , peperci , ut miseri- 
cordiam meam isti probai'ent imitandam\ Fost hunc Isaias dignus Dei lo 
spiritu non tacebit. ^Ego, Domine, te per os meum loquente prae- 
monui ^uae iis qui iungunt domum ad domum , ut mo- 
dum cupiditati inponerem. ego iram tuam peccantibus uenisse testatus 
sum f ut istos a malefactis suis si non spes praemiorum , saltim sup- 
pliciorum formido cohiberet^. i5 

6 Post hos aliosque conplures, qui doctrinae nobis officia praesti- 
tei-unty ipse Dei filius haec loquetur : ^Ego certe excelsa sede sublimis, 
caelum palma, terram pugillo continens, intra extraque diffusus, 
cunctorum quae gignuntur interior atque omnibus quae mouentur 
exterior , inaestimabilis , naturae potestate infinitus , inuisibilis ao 
aspectUy incomprehensibilis adtactu, ut inter uos ad edomandam du- 
ritiam cordis uestri et perfidiam doctrinis salutaribus moUiendam 
uestrum minimus existerem, nasci came dignatus sum depositaque 
Dei gloria habitum formae seruilis adsumpsi, ut communicata uobis- 
cum infirmitate corporea, rursum in consortium gloriae meae per obe- as 
dientiam praecepti salutis adhiberem. aegris infirmisque omnibus 
sanitatem, auditum surdis, uisum caecis, uocem mutis, claudis 
pedum officia restitui, ut uos signis caelestibus pennouerem, quo fa- 
cilius in me atque in iis, quae praedicaueram , crederetis. ego uobis 
caelorum regna promisi, ego etiam, ut inpunitatis haberetis exem- 30 
plum, latronem, qui me sub mortis suae tempore fatebatur, in para- 
diso coUocaui, ut uel illius fidem, qui remitti sibi meruerat peccata, 

3 Pb. 111, 1. 4 Ps. 149, 5. II Pb. 111, 10. 12 les. 5, 8. 
18 cf. les. 40, 12. 

6 superiecto b 7 uestimentis ghssema mdetur 10 istis proba- 

V 

rem h \\ esayas C 12 hiis C, his h 14 saltem h 19 gignentur C 
21 edomandum Cb 26 salutaris b 29 hiis C, his b 32 uel om, b 



Episi L 

seqaeremini. atque nt exemplo meo pro nobis et ipsi pati possetis, 
pro uobis ego passos snm, ne dubitaret homo pro se pati qnod Dens 
pro homine pertnlisset. ego me post) resnrrectionem, ne [fides nestra 
oonfand^etnr, ostendi. ego in Petro Indaeos monni, ego in Panlo 

igentibns praedicani: nec paenitet: est frnctns bonomm. opns menm 
boni intellexemnt , perfecemnt fideles, insti implenemnt, consom- 
manemnt misericordes: et magna pars martymm, magna sanctomm 
est. in eodem certe et isti corpore, in eodem faemnt mnndo. cnr nnl- 
Inm in nobis bonum opns, gens nipereae stirpis, innenio? paeniten- 

lotiam malomm uestromm nec snb ultima die nestri finis egistis. qnid 
antem attinet quod me labiis adoratis, si fiM^ et operibns denegetisP 
nbi nunc uestrae dinitiae, ubi honores, nbi potentia, nbi nestrae 
sunt noluptates? nullam nouam jin uos mando sententiam: habetis 
indicinm qnod ante praedixi\ 

15 Tuncillud miseris Euangelista recitabit: Ute in tenebras ex-7 
teriores, ubi erit fletus et stridor dentium^ o miseri, 
quos ista non permouent: uidebunt suam poenam et aliomm gloriam. 
utantur saeculo, dum aetemitate illa, qnae sanctis praeparata est, 
non fmantur: afflnant diuitiis, auro incnbent, dnm ibi egentes, ibi 

Minopes deprehendantur: sint in saecnlo diuites, dnm in aetemitate 

sint pauperes, de quibus scriptum est: ^diuites eguerunt et 

esnrierunt'. consequentia antem de bonis scriptura subiecit: ^in- 

quirentes autem Dominum non deficientnr omni bono'. 

Itaque, soror, licet nos isti inideant, licet nos stultos infelicesqne 

25commemorent, felicius gaudeamus opprobriis, quibns nobis gloria, 
iUis poena cumulatur. nec rideamus illomm stultitiam, sed potius 
infelicitatem doleamus, quia inter illos pars magna nostromm est^ 
quos si lucri facere possimus, augetur in nobis gloris^. sed agant se 
ut uolunt, sint nobis tanquam gentiles et publicani: nos uero saluos 

soincolumesque tueamur. si illi nunc nobis idolentibus [gaudent, nos 
postea in illomm dolore gaudebimus. uale, soror carissima et in 
Christo dilectissima. 

15 Matth. 22, 13. 25, 30. 21 Ps. 33, 11. 22 ibid. 

1 possitis Cb 7 martyrum BaluziiAS: maturam C 22 consequen- 
ter h 23 deficienturnos: deficient Cb 28 lucrificare & 29 pupli- 
cani C 32 Explicit epistola seueri presbyteri ad claudiam sororem suam. 
Incipit epistola sancti seueri ad eandem de uirginitate C 



n. EPISTOLA S. SEVERI AD CLAVBIAM 
SOROREM DE VIRGmiTATE*) 



A = Cxcerpta in actis concilii AqnisgranenBis (a. 816). 

C = codez Cantabrigiensis. 

H= textus Lucae Holstenii in Appendice Codicis Begulamm (Paris. 1663) 

p. 8 sqq. nbi epistula sic inscripta est : 'Athanasii exhortatio ad spon- 

sam Christr. 
B = codex Beginensis Bomanns nnm. 140. 
V= codex Vindobonensis , Theol. 664. 

ed, VaM, = textus Vallarsii in Append, opp. S. Hieronymi XI, p. 127 sqq. 
6 = ed. Baluzii. 
Ex H non notauimus nisi eas scripturas quae discrepant a lectionibus codi- 

cis Keginensis; cf. Praefat. 



*) Epistola sancti Seueri presbyteri ad eandem de uirginitate Cut uide- 
tur, iTEM AD vniGiNEs B, S. Athanasii exhortatio ad sponsam Christi H, 
mscriptione caret V 



n. Epistnla S. Seneri ad Glandiam sororem de 
Tiirgimtat& 



Uuantam in caelestibus beatitadinem uirginitas sancta possideat, 1 
praeter scripturanim testimonia ecclesiae etiam consuetudine^edocemur, 

iqua discimus peculiare illis subsistere meritum, quarum specialis est 
eonsecratio. nam cum uniuersa turba credentium paria gratiae dona 
percipiat et isdem onmes sacramentorum benedictionibus glorientury 
istae proprium aliquid prae ceteris habenty cum de illo sancto et in- 
maculato ecclesiae grege quasi sanctiores purioresque hostiae pro uo- 

i<)lnntatis suae meritis a sancto spiritu eliguntur et per summum sacer- 
dotem Dei offeruntur altario. digna reuera Bomino hostia tam pre- 
tiosi anima.lis oblatio, et nulla magis ei quam imaginis suae hostia 
placitura. de huiusmodi enim Apostolum praecipue dixisse reor: 
Obsecro autem uos, fratres, per misericordiam Dei ut 

iseihibeatis corpora uestra hostiam uiuentem, sanctam, 
Beo placentem. possidet ergo uii^initas et quod alii habent et 
quod alii non habent , dum et communem et peculiarem obtinet gra- 
tiam, et proprio, ut ita dixerim, consecrationis priuilegio gaudet. 
nam et Christi sponsas uirgines dicere ecclesiastica nobis permittit 

13 Rom. 12, 1. 

3 Quantum E 4 ecclesiae iam V 5 qna AV: quia CH",'qai B || 
discimus CH: addiscimus AVhy addiscimur JB || illis — quarum V: illi — 
cnius ACHB || est specialis G 6 dona gratiae G 7 percipiant V 
!l Msdem CEV, eisdem H \\ omnium V 8 ista ad ^ || [habendum de-4jB 
!1 cum U: dum CV 11 digna — placentem om, A \\ hostia om, BV 

12 nulla magis ei BV\ nullius magis C \\ quam B corr, ex quia, quum 
V II suae imaginis C 13 eiusmodi B 14 per miseric. Dei om. BV 

15 uiuentem BV: uiuam C 17 dum communem A \\ pec. habct gra- 
tiam V 

15 



226 Appendix. 

auctoritas, dum in sponsarum modum quas consecrat Domino uelat, 
ostendens eas uel maxime habituras spirituale conubium quae subter- 
fugerint camale consortium. et digne Deo per matrimonii compara- 
tionem spiritualiter copulantur quae eius dilectionis causa humana 
conubia spreuerunt. in his quam maxime illud impletur Apostoli : ^ 
2qui autem adhaeret Domino, unus spiritus est. grande 
est enim et inmortale , paene ultra naturam corpomm , sopire luxu- 
riam et concupiscentiae flammaTn adolescentiae facibus accensam 
animi uirtute restinguere, spirituali conatu uim genuinae oblecta- 
tionis excludere, uiuere contra humani generis morem, despiceje so-io 
lacia coniugii, dulcedinem contemnere liberorum, et quaecumque 
praesentis uitae esse commoda possunt, pro nihilo spe futurae beatitu- 
dinis computare. magna haec, ut dixi, et admirabilis uirtus est et 
non inmerito pro magnitudine laboris sui ingenti praemio destinata. 
Dabo inquit spadonibus, dicit Dominus, in domo mea etis 
in muro meo locum nominatum meliorem a filiis et 
filiabus; nomen aeternum dabo eis et non deficiet. de 
quibus spadonibus Dominus in euangelio repetit dicens: sunt enim 
spadones, qui se ipsos castrauerunt propter regnum 
caelorum. Magnus quidem est pudicitiae labor , sed maius est prae-20 
mium, temporalis custodia, sed remuneratio aetema. de his enim et 
beatus lohannes Apostolus loquitur quod sequantur aguum quo- 

6 I Cor. 6, 17. 15 Isai. 56, 5. 18 Matth. 19, 12. 22 Apoc. 14. 4 

1 dmn sponsarum modo C || quas AB: quam F, eas C \\ domino 
consecrat C \\ uelat AH: ualeat JB, et nelat 0, noueat V 2 osten- 
dens — Apostoli om, B \\ spiritale ACB 4 copulantnr spiritnali- 

ter F 5 completnr C 6 adhaeiet deo C \\ est spiritns C \\ grande 
— cnstoditnr (pag. 228, 5) om, A 7 enira V: om. CB \\ mortalem V 
II et paene H \\ sopire BV: snperare C, frenare ed. Vall. 8 flammam 
BV: palmam iC, spasmeam h \\ facibns aestnantem ed. Vall,- 9 spiri- 
tuali F: et spiritali CB \\ oblationis B 10 et ninere C \\ morem BV\ 
legem C 11 coningii Ci coningum JBF || et om, B 12 possint C 

14 magnitndinis B \\ destinatnr C 15 dabo, inqnit {sc. propheta) 
spadonibns, dicit (dicit om. B) dominus BV: dabo inqnit Dominns spado- 
nibns meis H, dabo spadonibnsdicit dens et C 16 a HV: et CB \\ filiabus 
Israel-Er 17 eisEF: ilKs || eiCBV: qnod^; Iwc quidem est in Vulgata 
*qnod non peribit', sed inLXX: xcd oix IxXehpei \\ deficient iJF 18 enim] 
antem F 20 est qnidem CB \\ est {post mains) om, H 21 aeterna est C |1 
etenim F 22 apostolns lohannes C \\ qnod CjB : qni F || secnntnr HV 



Epist. IL 227 

cumque ierit. quod ita intellegendum puto, nallam eis locam in 
caelesti aola claadendom et cancta eis dioinaram mansionam habita- 
cnla reseranda. 

Sed at inlastrias airginitatis meritam clareat et qaam Deo digna 8 
& sit manifestios possit intellegi, illad cogitetar, qnod Dominus et sal- 
uator noster Deas, cum propter hamani generis salutem hominem 
dignaretur adsumere , non alium quam uirginalem elegerit uterum, ut 
uirtutem huiusmodi plurimum sibi complacere monstraret: et ut pu- 
didtiae bonum utrique sexui. intimaret, uirginem habuit matrem 

louirgo ipse permansurus: in se uiris et in matre feminis praebuit 
uirginitatis exemplum, quo demonstraretur in utroque sexu bea- 
tam et integram diuinitatis habitare plenitudinem meruissey dum 
totom in matre foit quicquid habitabat in filio. sed quid ego satis- 
ago excellens ac sublime pudicitiae meritum reuelare et gloriosum 

libonam uirginitatis ostendere, cum de hac re plerosque perorasse 
non nesciam et eius beatitudinem manifestissimis rationibus con- 
probasse , et nulli sapienti uenire in dubium possit eam rem 
maioris esse meriti, quae sit amplioris laboris? quisquis enim 
pudicitiam aut nuUius praemii aut parui existimat, certum est illum 

2oaut ignorare aut non uoluntarium eius ferre laborem. unde illi 
semper castitati derogant qui eam aut non habent aut habere co- 
guntur inuiti. 



1 puta B II locmn eis nullum V 2 et BV: sed C 4 digna 
deo sit F, digna sit deo C 5 intcUegi possit C || recogitetur BV 
II dominus salnator noster (sine Deus) V 6 hominem CE: camem V 

7 uterum elegerit C \\ ut CBV: et H 8 uirtutem V: am. CB 
II complacere CBV: placere Hb \\ et ut CBV: et H 9 utrisque V 
II intimaret. Virginem b \\ matrem habuit C 10 uirgo ipse per- 
mansurus V: uirgo mansurus CB \\ uiris sed Clericus 11 quod CB 
II demonstratur C \\ beatam et integram diu. habitare plenit. V: bea^ 
tam integritatem diuinitatis haberi (haberi et H) plenitudinem HB^ 
beatam integritatem diuinitatis habere plenitudinem C 13 totum BV: 
tantum C \\ habitabat B: habebat C, habitaret F, habebatur H 
et ed Vatt. \\ quod V \\ satago H 14 meritum pudicitiae V \\ glo- 
riosum V: gloriosae CB 15 uirginitatis bonum HV 16 nonne 
etiam B || oratibnibus V 17 sapientium F || in dubium uenire b 
(non C) II posse B 18 quisque F 20 uoluntarie C \\ eius am. 
B II referre F || unde B: inde CV 21 castitatem qui etiam dero- 
gant B 

15* 



228 ' Appendix. 

4 Nunc itaque quoniam, pands licet, tam laborem qaam meritam 
integritatis ostendimus, ne res quae et grandi uirtute constat et in- 
genti praemio destinatnr, carere fructu suo possit, diligentius excu- 
bandum est. quanto enim quaecumque species pretiosior fuerit, tanio 
maiore sollicitudine custoditur. et quoniam multa sunt quae bono b 
proprio carent, nisi aliarum rerum iuuentur auxilio, ut est mellis 
species , quae nisi cerarum custodia et fauorum cellulis conseruetur 
et, ut uerius dixerim, nutriatur, naturalem gratiam perdit et subsi- 
stere per se ipsa non potest, sicut et uini species, quod nisi in boni 
odoris uasis et reparatis crebrius picibus foueatur, genuinae uim sua- lo 
uitatis amitfit: adtentius prouidendum est, ne forte et uirgiaitati 
aliqua sint necessaria, sine quibus nequaquam fructum adferre suf- 
ficiat, et tantus nihil proderit labor, dum uane prodesse creditur, 
quod absque rebus necessariis possidetur. nisi enim fallor, ob cae- 
lestis regni praemium pudicitiae seruatur integritas, quod sinei5 
aetemae uitae merito neminem consequi posse satis certum est. aeter- 
nam uero uitam nonnisi per omnium diuinorum praeceptorum custo- 
diam promereri posse scriptura testatur dicens : si uis ad uitam 
uenire, serua mandata. uitam ergo non habet nisi qui cuncta 
legis mandata seruauerit , et qui uitam non habuerit , caelestis regni ao 
non potest esse possessor, in quo non mortui , sed uiui quique regna- 

18 Matth. 19, 17. 

1 licet paucis V, tam paucis licct B 2 oirginitatis V \\ quae et M : 
quae CHF 3 diligentius ow. F. || excubendum J8 4 quantum CJ8F 
II species quaecumque F || fuerit CJR: est F 5 maiori F || multae R 

6 careant proprio F || ut est — amittit (u. 11) <m. A 9 ipsa R : 
ipsam CH^ ipsam naturalis F || nisi in boni od. uasis F: si non boni od. 
uasis (uas B) CB, nisi boni od. uas sit H 10 reparati B \\ crebris C 
II genuinae uim suauitatis B\ genuinae uini saauitatis C, genuinae uitis 
suauitatem F, genuinam uini suauitatem h 11 prouidendum F: praeui- 
dendum AB, ergo prouid. CH \\ et in uirginitate B 12 sint aliqua F, 
alia sint H \\ fructus F 13 uanU B 14 rebus ABV: uiribus C \\ poa- 
sideatur F || nisi — certum est im. A \\ fallor enim CB 16 uitae 
aetemae C \\ posse om, V \\ satis om. C \\ aetema uero uita C 17 om- 
nium F: omnem ACB 18 promereri posse scriptura testatur dicens AH 
(sed om. A dicens): promereri posse (om. V) scriptura dicente BV, prome- 
reri potest scriptura dicente G \\ si uis inquit J. || ad AH: in CBV 

19 peraenire C, ingredi A \\ cuncta om, A 20 mandata legis C 
21 in quo — ante omnia (u. 3) om. A 



Epist U. 229 

bimt. nihil ergo uii^nitas sola proficiet, quae caelestis regni gloriam 
sperat, nisi et illud habuerit cui perpetua uita promittitur, per quam 
caelestis regni praemium possidetur. ante omnia ergo pudicitiam inte- 
^tatemque seruantibus et eius remunerationem a Dei aequitate spe- 

srantibus mandatorum sunt custodienda praecepta, ne gloriosae casti- 
tatis et continentiae labor in irritum deducatur. supra mandatum uel 
praeceptum esse uirginitatem sapiens ex lege nullus ignorat, Apostolo 
dicente: de uirginibus autem praeceptum Domini non 
habeo, consilium autem do. cum ergo obtinendae uii^nitatis 

lOGonsilium dat, non praeceptum statuit, supra mandatum eam esse 
professus est. quicumque ergo uii*ginitatem seruant, msdus quam 
praeceptum est faciunt. tunc enim proderit amplius fecisse quam 
iussum est , si quod iussum est feceris. nam quomodo plus fecisse 
gloriaberisy si minus aliquid non facias? cupiens diuinum implere 

15 consilium ante omnia serua mandatum : uolens uii^initatis praemium 
consequi uitae amplectere merita , ut sit cuius remunerari castitas 
possit. nam ut uitam praestat obseruatio mandatorum, ita eorum 
e contrario generat praeuaricatio mortem. et qui per praeuaricationem 
in mortem fuerit deputatus, uirginitatis coronam sperare non poterit, 

soneqne pudicitiae praemium exspectare constitutus in poena. 

Tres enim species sunt uirtutum, per quas caelestis regni possessio 5 
introitur. prima pudicitia est, secunda mundi contemptus, tertia uero 
iustitia, quae ut conexae plurimum se possidentibus praestant, ita 
diuisae prodesse difficile possunt, dum unaquaeque earum non prop- 

8 I Cor. 7, 25. 

2 iUnd MV: aliud C 3 ergo omnia H 5 snnt custodienda ABV: 
est custodia 0, custodia est b 6 in interitum V, in om, B 6 et 10 su- 
per F; supra ~- non facias (u, 14) om, A 6 uel praeceptum uidetur 
glossema 7 ex lege CV: et legens B 10 statuit B: otn. CV || man- 
datum BV: mandatum uel praeceptum H, mand. et praeceptum C 

11 ergo om. B \\ maius CB: magis HV 13 iustum V || facias B, 
feceris — minus aliquid om, H 14 aliquod V \\ non om, BV \\ facias 
^V: feceris C \\ cupies B 15 mandata tam {corr. tum) B | uirgini- 
tatem B 16 amplectere meritum uitae C || ut sit cuius ABV: ut tua CH 
II castitas remunerari C 17 eorum e contrarioJ.CS: e contr. eorum 
^V 18 praeuaricatio generat V 19 iamorteAC \\ deputatus Het 

fd. VaU.: om. ACBV 21 tres fac bonum (p. 231, 2) om. A \\ uir- 

tutnm V: om. CHB \\ regni caelestis C 22 est pudicitia CH 



230 Appendix. 

ter se tantum , sed propter aliam efflagitatur. in primis ergo quae^ 
ritur pudicitia , ut facilius subsequatur mundi contemptus, quia ab 
illis mundus contemni leuius potest qui matrimonii nexibus non tenen- 
tur. mundi uero contemptus exposcitur, ut iustitia conseruetur, quam 
implere difficile possunt qui saecularium bonorum cupiditatibus et s 
mundanarum uoluptatum negotiis implicantur. quisquis ergo pudi- 
citiae primam speciem possidet et secundam, quae est mundi con- 
temptus, non obtinet, paene sine causa possidet primam, quando 
secundam non habet , propter quam prima quaesita est. et si primam 
et secundam habeat, cui tertia, quae est iustitia, desit, frustra la- lo 
borat, quoniam superiores duae propter tertiam praecipue requiruntur. 
quid enim prodest propter mundi contemptum pudicitiam habere , et 
propter quod eam habeas non habere? uel cur res mundi contemnas, 
si iustitiam, propter quam pudicitiam, propter quam mundi contemptum 
habere te conuenit, non custodias? quia ut prima species propter se- 15 
cundam est, ita prima et secunda propter tertiam: quae si non 
fuerit , nec prima nec secunda proficiet. 
6 Dicis forsitan : ^doce me ergo quid sit iustitia , ut eam , si cogno- 
uerim, facilius implere sufficiam\ Dicam breuiter, utualeo, et uer- 
borum utar simplicitate communium, quia causa de qua agimus talisao 
est, quae disertioribus facundiae sermonibus nequaquam debeat obscu- 
rari, sed simplicioribus eloquentiae narrationibus pandi. res enim 
omnibus in commune necessaria communi debet sermone monstrari. 
lustitia ergo non aliud est quam non peccare , non peccare autem est 
legis praecepta seruare. praeceptorum autem obseruatio duplici genere as 
custoditur, ut nihil eorum quae prohibentur facias, et cuncta quae 

1 aliam CRV: alias 5 || efflagitatur 2?: flagitatnr CV 2 sequatur 
F, obsequatur R 3 a matr. nexibus F, matrimoni in nexibus JB 5 dif- 
ficile implere C 6 quisque RV \\ ergo om. V \\ pudicitiae (pudicitiam F) 
primam speciem possidet RV: poss. prim. sp. pudicitiae H^ pudicitiae poss. 
prim. sp. (7 11 duae propter iustitiam praecipue requiruntur R, duae 
requiruntur propter tertiara F 12 enim om, V 13 habeatE || cur res 
mundi H: cur mundum F, cui rei mundum CR 14 propter quam mundi 
RV: et propterquam riiundi C, et mundi H 15 conucniat R 16 ita prima 
Rz ita et prima CV \\ et secunda—nec prima om. V || tertiam CH: iusti- 
tiam R 18 ergo me R 19 dicam tibi breuiter C \\ ualeam F 20 causa 
talis quae F 21 defortioribus R \\ debet H \\ obsecrari R 22 simpli- 
cioris CV 23 omnibus om. R 24 non est aliud fl", aliud non est F 

25 autem H: uobis i2, uero CV(?) 26 facias— iubentur om. Rpr. m. 



Epist. n. 231 

iubentur implere contendas. hoc est quod dicit: recede a malo et 
fac bonum. nolo enim putes in boc constare iustitiam ut malum 
non facias , cum et bonum non facere malum sit et in utroque legis 
praeuaricatio committatur, quoniam qui dixit 'recede a malo^ ipse 

sdixit^et f ac bonum^ si a malo recesseris et non feceris^bonum, trans- 
gressor es legis , quae non tantum in malorum actuum abominatione, 
sed et in bonorum operum perfectione completur. neque enim hoc 
solum tibi praecipitur ut uestitum suis non spolies indumentis , sed 
et ut spoliatum operias tuis, neque ut habenti panem non auferas 

10 suum , sed et non habenti tuum libenter impertias, neque solum ut 
pauperem suo non pellas hospitio, sed ut pulsum et non habentem 
recipias tuo. praeceptum enim nobis est flere cum flentibus. 
quomodo cum illis flemus, si in nullo eorum necessitatibus partici- 
pamus , nec aliquod eis in his propter quas lacrimantur causis prae- 

isbemus auxilium? neque enim fletuum nostrorum Deus infructuosum 
qnaerit humorem , sed quia lacrimae doloris indicium sunt, uult te 
ita alterius angustias sentire ut tuas. et quomodo tibi , in tali tribu- 
latione si esses , subueniri cuperes , ita alteri ipse subuenias propter 
illud: quaecumque uultis ut faciant uobis homines 

2obona, ita et uos facite illis. nam cum flente flere et nolle, 
cnm possis, flenti conferre, subsannationis, non pietatis indicium est. 

1 Ps. 33, 15. 12 Rom. 12, 15. 19 Matth. 7, 12. 



1 dicit BV: dicit psalmista C 2 in hoc putes C 4 committator 

ARV: oontinetor C || et ipse dixit fac H et ed. VaU. 6 abhominatione 

CVy dominatione B 7 sed etiam A \\ neque enim — quae iubentur 

(p. 232, 23) om.A 8 sed et ut ife^ corr. B: ut et B pr. m., sed ut C, sed V 

9 spoliatos C \\ panem suum auferas (om, non^ V 10 sed et non F: 

sed ut non CJJ, sed non ut 2J || neque ut solum C 11 maUm sed et ut 

12 est nobis C 14 ne aUquid B \\ propter quae V \\ prebeamus C 

16 indicium doloris B 17 quomodo in tribulatione tali si esses tu V 

18 subuenire C || ipse om. H (hahet B) \\ subuenies B 19 quae V 

20 ita et uos f. illis CB: ita (om. V) et uos f. illis similiter HV \\ et 

nolle V: et nihil U, si nihil C 21 conferre, conferas C; post conferre in 

R additum est: ostendens eas uel maxime habitaturas (scr, habituras) spi- 

ritale conubium quae subterfugerint camale consortium. et digne deo per 

matrimimii conparationem spiritaliter copulantor. quae eius dilectionis 

causa hmnana conubia spreuerunt in his quam maxime illud impletur 

II indicium est non pietatis V 



232 Appendix. 

denique Saluator noster cum Maria et Martha Lazari sororibus fleuit 
et inmensae misericordiae adfectum lacrimarum contestatione mon- 
strauit. et uerae pietatis indicia mox opera subsecuta sunt, cum sus- 
citatus Lazarus, cuius causa lacrimae fundebantur, sororibus reddi- 
tur. hoc fuit pie cum flentibus flere, occasionem fletus auferre. sed s 
quasi potens , inquies , fecit. uerum nec tibi aliquid inpossibile impe- 
ratur : impleuit omnia qui quod potuit fecit. 
7 Sed ut dicere coeperamus , non sufficit Christiano a malis se absti- 
nere, nisi etiam bonorum operum officia perfecerit, quod illo uel ma- 
xime testimonio comprobatur , quo comminatur Dominus aetemi ignis lo 
reos fore, qui quamuis mali nihil gesserint, non fecerint omne quod 
bonum est, dicens: Tunc dicet rex his qui ad sinistram 
sunt: discedite a me, maledicti, in ignem aeternum, 
quem praeparauit pater meus diabolo et angelis eius. 
esuriui enim, et non dedistis mihi manducare; sitiui,i5 
et non dedistis mihi potum et cetera. non dixit: discedite a 
me, maledicti, quia homicidium, quia adulterium aut quia furta 
fecistis: non enim quia malum fecissent, sed quia bonum non fece- 
rant, condemnantur et aetemae gehennae suppliciis addicuntur, nec 
quia quae prohibita sunt admisissent , sed quia quae praecepta erant 20 
implere noluemnt. unde animaduertendum est quam spem habere 
possint qui adhuc aliquid eomm faciunt quae prohibentur , cum etiam 
illi aeterni ignis rei sint qui non fecerunt quae^ iubentur. nolo enim 

12 Matth. 25, 41. 

1 inarta ct lazari B 3 et ueritatis^jR || sascitatur B 4 fun- 
debantur BV: funduntur C \\ sororibus uiuus redditur. et hoc fuit 
pie flere cum flentibus C . 5 fletus benigne auferre V 6 quasi CBVz 
quis h II fecit H et ed. VcUl: om. CBV \\ uerum BV: sed C \\ ne tibi V 
II imperatur CB: imperet non sufficit mala cauere nisi bona quoque stu- 
deamus agere V 8 coeperam V \\ sufficit HV: sufficere CB \\ se <m. V 

9 perficere B || quodiJF: om. C 11 quod bonum est CH: bonum 
BV 12 dicetHV: dicit CB ;15 sitiui — potum V: om. CB 16 et 
reliqua C 17 quia homicidium fecistis quia adulterium perpetrastis V 
et ed. Vdll \\ furtum V 18 non enim — fecissent BV: om. C \\ bona 
non fccerunt C 19 et aeteraaeHF': et om. JB, hi aetemis C || non 
quia C 20 sunt JB: fuerant CV: ermted. Vall \\ erant i2F: fuerant C 

21 enim aduertendum JR, aduei-tendum CH 23 illi om^ H \\ aeterni 
ignis F et ed. Vdll: om. CB \\ sint C: sunt 22F || fecerint JRF 



Bpist. U. 233 

tibi in hoc blan^aris^ si aliqna non feceris, quia aliqua feceris, cum 
scriptam sit: qui uniuersam legem seraauerit, offendat 
antem in uno, factus est omnium reus. Adam enim semel 
peccauit et moi-tuus est : et tu te uiuere posse existimas illud saepe 

icommittens, quod alium, dum semel perpetrasset, occidit? an grande 
iUnm Gommisisse cnmen putas, unde merito poena damnatus sit 
acriore? uideamus ergo quid fecerit: contra mandatum de fructu ar- 
boris edit. quid ergo ? propter arboris fructum Deus hominem morte 
mnltauit? non propter arboris fructum, sed propter mandati contemp- 

lotum. ergo non agitur de qualitate peccati, sed de transgressione man- 
dati. et qui dixit Adae ut de arboris fructu non ederet, ipse tibi 
praecipit ut non maledicas , non mentiaris , non detrahas , non detra- 
lientem auscultes, ut omnino non iures, ut non concupiscas, non in- 
nideas, non sis tepidus, non sis auarus, ut nulli malum pro malo 

ureddas, ut inimicos tuos diligas, ut maledicentibus benedicas, ut pro 
ealumniantibus et pro persecutoribus tuis ores , ut percutienti maxil- 
lam alteram praebeas, ut in iudicio saeculari non litiges, ut si quis 
tua auferre uoluerit , gratanter amittas, ut nec iracundiae nec zeli 
neclinoris malum intra pectus admittas, ut crimen auaritiae fugias, 

soutomnis superbiae ac iactantiae malum caueas, et humilis ac mitis 
Christi uiuas exemplo , malorum consortia in tantum uitans , ut cum 
fomicatoribus aut auaris aut maledicentibus aut inuidis aut detrac- 

2 Jac. 2, 10. 

1 si aliqua non f. qnia (qui A) aliqua feceris AE: qnia aliqua fe- 
ceris m. C, si aliqnid eorum feceris quia aliquid non feceris F; sequi- 
tur iemde in V glossema: Audiant qui quaedam mala cauere negli- 
gont qnibusdam bonis confidentes quae agunt || cum] quod V 2 sit ed, 
W, et A: e&t CBV \\ offenderit C 3 semel enim peccauit adam V 

4 posse om. H \\ existimans C 5 cum ed. VaXl. || an grande — blan- 
^ (p.234, 8) om, A 6 merito poena damnatus sit acriori^e^ ed, VaU, : 
merito ac iure damnandus sit 22, merito ac digne sit damnatus F, merito 
ac iure (iuste h) damnatus est C 7 quid fecerit contra mandatuoL De 
^ct^ distinxit HoUtenius 10 agitur iam de V || mandati CB: prae- 
cepti 7 11 fnictti B 12 precipit C: praecepitiJFfe || nec detrahentes C 

15 ut inimicos — benedicas BV: om. C; addittm in V: et aduersan- 
tibus benefacias 16 pro om. C 17 in om, V 18 amittas BV: remittas 
C, dimittas ed. VaU. 20 iactantiae ac superbiae C \\ hurailis et mitis 0, 
iiiitis ac hum. F 21 exemplo uiuas C \\ deuitans C 22 detractatoribus 
C, detrectatoribus b 



234 Appendix. 

toribus ant ebriosis aut rapacibus nec cibum capias. quem si in aliquo 
contempseris , si pepercit Adae , parcet et tibi. immo illi magis pai*- 
cendum fnerat, qui adhuc rudis et nouellus erat , et nuUius ^nte pec- 
cantis et propter peccatum suum morientis retrahebatur exemplo. tibi 
uero post tanta documenta , post legem , post prophetas , post euan- 5 
gelia, post Apostolos si delinquere uolueris, quomodo indulgeri possit 
ignoro. 
8 An tibi de uirginitatis praerogatiua blandiris? memento Adam et 
Euam uirgines deliquisse, nec integritatem corporis profuisse peccan- 
tibus. uii-go quae peccat Euae, non Mariae comparanda est. nonio 
negamus in praesenti tempore paenitentiae remedium, sed hortamur 
magis praemium sperare debere quam ueniam. turpe est enim delicti 
indulgentiam postulare quae palmam uii^ginitatis exspectant, et inli- 
citum aliquid incurrere quae se etiam a licitis castrauerunt : licitum 
quippe est matrimonii inire consortium. et ut laudandae sunt quae n 
propter Christi amorem et caelestis regni gloriam copulam contemp- 
serint nuptiarum, ita damnandae sunt quae propter incontinentiae 
uoluptatem, cum Deo se uouerint, remedio apostolico abutantur. 
ergo, ut diximus, quae conubia deserunt, non inlicita, sed licita sper- 
nunt. eiusmodi autem si iurent, si maledicant, si detrahant, si de-90 
trahentes patiantur audire, si malum pro malo reddant , si cupidi- 
tatis in alienis aut auaritiae in propriis crimen incuiTant , si zeli aut 
liuoris uenena possideant, si contra legalia et apostolica instituta 
indecens aliquid aut loquantur aut cogitent , si in came placendi 
studio comptae et omatae procedant, si alia, ut adsolet, inlicita faciant, 35 

1 nec cibum E: uel cibum non F, cibum non C 2 parcet et tibi? h 

II magis om, V- 3 ante om, V 4 retrahebatur R: trahebatur C, terre- 

batur V 6 indulgere E 8 blandiris EV: plaudes C || memor esto V 

10 uirgo — castrauerunt (u, 14) om, ^ || eua E 11 remedium peni- 

tentiae C 12 enim CEV: enim illis H . 13 expectat CEV 14 se V 

po8t licitis fMhet || castrauerunt CE: castrauere Hy castrauit V 15 con- 

sortium inire V \\ et ut — ut diximus (u. 19) om, A 16 gloriam CE: 

desiderium V \\ contempserunt C 17 dam. sunt V: dam. non sunt CB 

II innocentiae uoluntatem E 18 cum deo se uouerint V: nondum deo 

deuotae CE 19 connubia Hh \\ spemuntur C 20 iurant E \\ de- 

trahunt cupidos C 21 patiantur AEV: pa | antur C (anUssa syUaha ti 

imtio noui uersus), probantur & 22 aut^F-.uelO || incurrant cri- 

men C \\ aut AS.V: si C 23 leg. instituta et apostolica V 24 loquun- 

tur aut cogitant h 25 compte et omate V \\ si alia (alia quae B) ut 



Epist. n. 235 

quid proderit eis spreuisse quod licuit et exercere quod non licet? si 
uis prodesse tibi , quod licita contempsisti , uide ne quid eorum quae 
non licent facias. stultum enim est timuisse quod minus est , et non 
timere quod maius est [aut ab iis non uitari quae prohibentur, spre- 

5uisse uero ea quae conceduntur]. dicit enim Apostolus : innupta 
cogitat quae Domini sunt, quomodo placeat Deo, ut sii 
sancta et corpore et spiritu: quae autem nupta est, 
cogitat quae sunt huius mundi, quomodo placeat uiro. 
nuptam uiro placere adserit, cogitando quae mundi sunt, innuptam 

louero Deo, eo quod nulla cura illi sit saeculi. dicat ergo mihi, quae 
uirum non habet et tamen quae mundi sunt cogitat , cui placere desi- 
derat? nonne incipiet illi nupta praeponi ? quia illa cogitando quae 
mnndi sunt complacet uel marito , ista uero nec marito , quem non 
kbet , potest placere nec Deo. sed nec illud silentio praeterire nos 

uconuenit, quod dixit: innupta cogitat quae Domini sunt, 
quomodo placeat Deo, ut sit sancta et corpore et spi- 
ritu. [quae Domini sunt, inquit, cogitat; non quae saeculi, non 
quae hominum, sed quae Dei sunt cogitat.] quae sunt ergo Do- 
mini? dicat Apostolus: quaecumque sunt sancta, quae- 

Jocumque iusta, quaecumque amabilia, quaecumque 
bonae famae, si qua uirtus, si qua laus disciplinae. 

5 I Cor. 7, 34. 19 Phil. 4, 8. 

adsolet inlicita AB : si aliqiia quae ut adsolet, illicita sunt J7, et alia quae 
assolent inlicita F, et alia quae fieri solent inlicite C 

2 licita CRV: licite A, licitum H 3 est enim C 4 aut ab— conce- 
duntur, quae desunt in A, ut glossema inclusimu8; nam uix credendum 
est epistolae auctoremy quisquis fuit, alias optime scribentem hic tam 
larhare locutum esse || ab his uetari V \\ prohibentur spreuisse ueit) ea quae 
F: prohibentur quae (si H) subterfugerint quae CB 6 Dei C 7 et cor- 
pore V: corpore ACB^ ut est in Vulgata, at textus graecu^ habet: xal 

(JttfiaTi xalnvevfjittT^ \\ quae autemnupta et corpore etspiritvL(u.l7)BV 

(itm ex parte A) : om. C; haec spuria esse censet is qui curauit editionem^ 

Parisiensem apud Migne 8 haius om, A 9 nuptam uoro uiro F, nup- 

tam— sit saeculi om. A \\ placere uiro H 10 illi cura V, cura illa B 

11 tamen ea quae V 12 incipiat A \\ quia illa AB: quae V 

15 diierit A || Dei A 16 sancta corpore AB 17 Quae Domini 

sunt quae Dei sunt cogitat om. AB || Domini V: Dei C 19 dicat 

AMV: dicit C \\ sunt uiB: om. CV \\ quaecumque suut iusta A, 
om. C 



236 Appendix. 

ista sunt Domini, quae sanctae et uere apostolicae uiigines die noc- 
tuque sine uUo temporis interuallo meditantur et cogitant. Do- 
mini est etiam regnum caelorum, Domini est resurrectio mortuorum, 
Domini est inmortalitas, Domini est incorruptio, Domini est splendor 
solis qui sanctis promittitur, sicut in Euangelio scriptum est: tunc s 
iusti fulgebunt sicut sol in regno Patris eorum: Do- 
mini sunt plures iustorum in caelestibus mansiones, Domini est fructus 
tricesimus et sexagesimus atque centesimus. haec quae cogitant et 
quibus possint ea operibus promereri, quae Domini sunt cogitant. Do- 
mini est etiam lex noui et ueteris testamenti, in qua oris eius elo- lo 
quia sancta refulgent : quae si quae uirgines sine intermissione medi- 
tantur, quae Domini sunt cogitant, et impletur in eis illud propheti- 
cum: fundamenta aeterna super petram solidam et man- 
data Dei in corde mulieris sanctae. 
^ Sequitur, ^quomodo placeat Deo\ Deo, inquam, nonhomi-15 
nibus, *^ut sit sancta et corpore et spiritu^ non dixit, ut 
sit sancta membro aut corpore tantum, sed ut sit sancta corpore et 
spiritu. membrum enim una corporis pars est, corpus uero omnium 
conpago membrorum est. cum ergo dicit ut sit sancta corpore , om- 
nibus membris eam sanctificari debere testatur, quia non proderitdo 
ceterorum sanctificatio membrorum, si inueniatur uel in uno corrup- 
tio. etiam non erit sancta corpore, quod ex omnibus constat membris, 

5 Matth. 13, 43. 13 Eccl. 26, 24 15 I Cor. 7, 34. 

1 sunt D. quae ow. A \\ et uere nosi uere C, etreuereiZ, etuerae 
et HV 2 sine u. t. interuallo AM\ om, CV \\ Dei est etiam C, etiam 
om. B; Domiui — mulieris sanctae (u. 14) om. A 4 D. est inmor- 
talitas, D. est inconvL^Ho scripsi: domini est inmortalitatis incorruptio 
BVbj domini est inmortalis incorruptio C et ed. VaU. (Domini immorta- 
litas; incorruptio Domini est; splendor etc. H) 5 sicut — patris eorum 
om. CB 7 iustorum BV: iterum (7, sanctorum H 8 centesimus et 
sexag. atque tricesimus V \\ atque BV: et C \\ quae B: igitur F, om. CH 

II cogitent V 9 ea operibus B: ea om. CH, operibus deum 7 jl et 
quae V \\ cogitent V 10 in qua oris V: in quibus oris jH", in quibus C 

II elogia C 11 si quae HV: siq; 22, si C 12 completur H \\ in illis 
V 11 propheticum illud C 13 petram solidam BV: terram solidata C 
14 dei V: domini CB 16 sit sancta corpore AB, sancta corpore 
«it C 18 uero om. B 19 est om. C \\ sancta sit C 20 debere sancti- 
iicari A \\ testantur C 21 sanctificatio ceterum C 22 etiam CBV: 
et iam AH, om. h 



Epist. n. 237 

qoae uel unius fuerit coinquinatione poUuta. sed ut quod dico mani- 
festius et lucidius fiat, esto sit quaecumque dmnium membrorum 
saQctificatione purgata et lingna tantummodo peccet, quia aut blas- 
phemet aut falsum testimonium dicat, numquid liberabunt omnia. 
smembra unum, an propter unum iudicabuntur et cetera? ergo si nec 
aliorum membrorum sanctificatio proderit , cum in uno sit uitium, 
qnanto magis, si diuersorum flagitio peccatomm omnia corrumpantur, 
anitts nihil proderit integritas ! 
Unde quaeso te, uirgo, ne in sola tibi pudicitia blandiaris nequeia 

10 in Qnius membri integritate confidas, sed secundum Apostolum solide 
conserua corporis sanctitatem. Munda ab omni inquinamento caput, 
qnia crimen est illud post chrismatis sanctificationem aut croci aut 
alterius cuinslibet pigmenti suco uel puluere sordidari , aut auro uel 
gemmis uel qualibet alia terrena specie comi, quod iam caelestis 

uomatus splendore refulget. grandis quippe diuinae gratiae contu- 
melia est mundani et saecularis omamenti praelatio. Munda frontem, 
nthumana, non diuina opera erubescat, et illam confusionem reci- 
piat, quae non peccatum sed Dei gratiam parit, scriptura dicente : 
estconfusio adducens peccatum, et est confusio addn- 

2ocens gratiam. Munda coUum, ut non aurea reticula capillus^ 

19 EccL 4, 25, 26. 

I quoinquinatione B || sed ut — integritas Yu. 8) om. A 3 porgata} 
odd. in Vglossenia: Esto hunc habet sensum quasi diceret. Consentiamus 
ut ita sit oidelicet ut nihil iniqui contrahat || quia aut nos: quia ut £, 
qaa aat H, aut CV 4 falsum test. E: test. falsum C, falsum om. V 

5 sine aliorum B 6 immo cum in uno est 7 flagitiis V 8 pro- 
derit B et ed. VaU. : proficiet C, proficiat V 9 ne — neque CV: neque — 
neAfi 10 confundarisJ. || solide V: soliE, BolideoACH 11 omni 
inquinamento AB: omnibus inquinamentis C, onmi iniquitate V 12 cris- 
matis CB, chrimatis V \\ aut croci aut alt. om. A 13 picmenti B || 
suco CBV: ftico AHh; Ulud magis quadrat od opposttww puluere || uel 
gemmisilB: aut g. C, om, V 14 uel om. B \\ qualibet alia terrena specie 
4: cmuscumque terrenae specie (speciei H) B, cuiuslibet (cuiuscumque C) 
terrenae creaturae specie CV \\ comi BV: componi AyOm,C \\ quod — re- 
fulget BV: om. C; quod iam — praelatio (u, 16) om. A 16 et saecu- 
laris m. V || fontem B 17 confusione V 18 Dei gloriam A \\ scrip- 
tura BV: scriptura diuina C; scriptura — gratiam (u. 20) om. A 19 et 
BV; m, C 20 gratiam BV: gratiam dei C \\ non ut V \\ aurea reticula 
capiUus portet et H et ed, Vall, : aurea texta pilis portet B , auro texta 
capillis (lapillis V) portet CV, aurea ex capillis portet A 



238 Appondix. 

portet et suspensa monilia, sed illa potius omamenta circumferat, de 
quibus scriptura dicit: misericordia et fides noif deficiant 
a te. suspende autem illa in corde uelut in collo tuo. Munda oculos, 
dum eos ab omni concupiscentia retrahis et ab intuitu pauperum num- 
quam auertis et ab omnibus fucis liberos ea qua a Deo facti sunt sin- 5 
ceritate custodis. Munda linguam a mendacio , quia os quod men- 
titur occidit animam: munda eam a detractione , a iuramento, 
ab adulatione , a periurio. nolo praeposterum ordinem putes , quod 
prius a iuramento quam a periurio linguam dixi debere mundari, quia 
tunc periurium facilius effugies , si in toto non iures, ut impleatur in lo 
te illa sententia: cohibe linguam tuam a malo, et labia 
tua ne loquantur dolum. et mefnor esto dicentis Apostoli: be- 
nedicite et nolite maledicere. sed et illud crebrius recordare : 
uidete ne quis malum pro malo alicui reddat neque 
maledictum pro maledicte, sed e contrario b^nedicen-is 
tes, quia in hoc uocati estis, ut benedictionem heredi- 
tate possideatis. et illud: si quis autem in lingua non 
offendit, hic perfectus est. nefas est enim ut labia illa, quibus 
Deum confiteris, rogas, benedicis et laudas, alicuius poUuantur sorde 
peccati. nescio qua conscientia ea lingua quis Deum rogat , qua aut 20 
mentitur aut maledicit aut detrahit. labia sancta exaudit Deus et ipsis 
annuit cito precibus, quas lingua inmaculata pronuntiat. Munda aures, 

2 Prou. 3, 5 sec. LXX. 6 Sap. 1, 11. 11 Ps. 33, 14. 12 Rom. 
12, 14. 14 I Thess. 5, 15 et I Petr. 3, 9. 17 Jac. 3, 2. 

1 potius illa C 2 fides CB: ueritas AV, ut hahet VtUgata, sed 
in LXX est: IXerjiLioavvai xal nCartg || deficient C 3 autem om. V 
II in corde uelut H et ed. Vall: <m. ACBV 4 retraes B 5 auertes JB 
II et ab omnibus — custodias ow. A |i liberos — sinceritate HV (item R 
sed hic liberas eas) : liberos ad ea quae sunt a deo facta G 6 custodias 
CH 7 munda eB.m H et ed, Vall: om. ACBV 8 ab adulatione om. A 
et ed. Vall. \\ nolo CB: Nam F; nolo — sententia (u. 11) om. A \\ putes 
am. V 9 lingua d. d. mundare B 10 in toto CB: omnino V \\ ut ed. 
Vall: om. CBV 12 docentis F(Apostolum dicentem A) 13 sed illud 
B'y sed — perfectus est (u. 18) om. A 14 reddat alicui C 16 benedic- 
tionem hereditate corr. B (hereditatem pr. m.): benedictione hereditatem F 
benedictionem hereditatis C 17 illut F || in lingua EF: in uerbo C, 
uerbo 6 18 offendit BV: offendit fratrera C 19 deum F: dominum 
ACH 20 ea ABVh: et CH || dominum AC 21 labia enim A \\ do- 
minus C 22 quas ACB: quas ei F 



Epist. IL 239 

nt nonnisi sermonibus sanctis et ueris auditum praebeant , ut num* 
qaam obscena aut turpia aut saecularia uerba suscipiant aut aliquem 
de altero audiant derogantem, propter illud quod scriptum est ^saepi 
aures tuas spinis et noli audire linguam nequam , ut 

scum eo habere partem possis, de quo dicitur: quoniam auditu et 
uisu iustus erat, hoc est, nec oculis nec auribus delinquebat. 
Mundamanus, ne porrectae ad accipiendum sint, ad dan-' 
dum autem collectae, nec ad feriendum paratae, sed ad omnia 
misericordiae et pietatis opera satis promptae. Munda pedes, nelatam 

loetspatiosam pergant uiam, quae ducit ad splendida saeculi et pre- 
tiosa conuiuia, sed arduum magis et angustum gradiantur iter , quod 
tendit ad caelum , quia scriptum est: iter rectum facite pedi- 
bus uestris. agnosce tibi a Deo artifice non ad uitia, sed ad uir- 
tutes membra formata: et cum uniuersos artus mundaueris ab omni 

15 8orde peccati et toto fueris sanctificata corpore , tunc tibi castitatem 
intellegas profuturam, et cum omni fiducia palmam uirginitatis 
exspecta. 

Quid sit sanctam esse corpore breuiter quidem , sed plene expo- 1 1 
suisse me arbitror: nunc quod sequitur e t spiritu, nosse debemus, 

Mliocest, ut quod opere nefas est fieri , nec fas sit cogitatione conci- 
pere. illa enim est sancta tam corpore quam spiritu , quae nec mente 
nec corde delinquit , sciens etiam cordis esse inspectorem Deum , et 
idcirco satisagit , ut onmi modo etiam animum cum corpore mundum 

3 Eccl. 28, 28. 5 H Pet. 2, 8. 7 Eccles. 4, 36 12 Prou 
4,26. 

1 sanctis modestis et V \\ ueris H et ed. Vall. : seriis CEV; et ueris 
om. ^ 2 obscoena edd. \\ aat non aliqnem G 3 derogantem ABV: 
detrahentem C 4 ut cum — mnnda (u. 7) mn. A 6 nec oculis nec auri- 
bu8 V 7 sint ad accipiendnm V \\ ad d. ant. coUectae (m. A 10 per- 
gant niam AR: niam p. 0, uiampergant et F 11 sed ad arduum C 

12 tendat V || qnia — uestris om, A 13 nirtntem AH, non ad uitia 
sed ad uirtntem (sic) add. in Bm.2 14 actns C 15 totns B corr. manu 
S in tota |1 tibi tunc V 16 omni om. C 17 expectes ed. Vall. 

18 Quid-defendi (p. 241, 15) om. A \\ sancta C 20 operii? || fieri 
nefas est F, fieri om. R \\ nec fas sit cogit. concipere H: nec cogitatione 
concipere CB, nec concipiamus cogitatione V 21 eat om. B 1 m. \\ sancta 
corpore et spiritu V 22 corde B: carne CV, coi-pore ed. Vall. \\ deliquit V 
1 etiam BV: enim C \\ cordis V post deum habet \\ speculatorem C 

23 satagit H 



240 Appendii. 

habeat a peccato, sciens scriptum esse: omni custodia serua cor 
tuum, et iterum: diligit Deus sancta corda, accepti sunt 
autem ei omnes inmaculati, et alibi: beati mundo corde, 
quoniam ipsi Deum uidebunt: quod de illis dici arbitror, quos 
conscientia in nuUa redarguit culpa peccati, de quibus et lohannem in & 
epistola dixisse reor: si cor nostrum nos non reprehendit, 
fiduciam habemus ad Deum, et quaecumque petieri- 
mus accipiemus ab eo. nolo existimes te crimen fugisse peccati, 
si uoluntatem non sequatur effectus, cum scriptum sit: quicumque 
uiderit mulierem ad concupiscendam eam, iam moe-io 
chatus est in corde suo. nec dicas 'cogitaui quidem , sed non 
perfeci^ quia etiam concupiscere nefas est quod fieri nefas est. unde 
et beatus Petrus praecipit dicens ^animas uestras castifican- 
tes': qui si nuUam animae constuprationem nosset, nec castificari 
eam desiderasset. sed et illum locum quo continetur ^hi sunt quiis 
se cum mulieribus non coinquinauerunt, uirgines 
enim permanserunt, hi secuntur agnum quocumque 
ierit*, adtentius considerare debemus et animaduertere, si solius in- 
tegritatis ac pudicitiae merito isti diuino comitatui copuleutur et per 
omnia caelorum tabulata discurrant, an et alia sint quibus adiuta ao 
uirginitas tantae beatitudinis gloriam consequatur. sed unde hoc scire 
poterimus? de sequentibus nisi fallor, in quibus scriptum est: hi 
empti sunt ex hominibus primitiae Deo et agno, et in 
ore eorum non est inuentum mendacium, sine macula 

1 Prou. 4, 23. 3 Matth. 5, 8. 61 Joh. 3, 21 sq. 9 Matth. 
5, 28. 13 I Pet 1, 22 17 Apoc. 14, 4, 22 ibid. 4, 4 sq. 

I serua CBV: custodi b 2 iterum CBV: Ita enim 6 || dominus CB 
3 omnes BV: om. C 5 et ad iohannem B 6 epistola sua F et ed, 

Vall. II non repr. nos C 8 peccati om. F, ante crimen hahet C 9 affec. 
tus 22 II qui F 10 concup. eam BV: concupiscendum C \\ mechatus CBV 

II est B: est eam CV \\ nec CBV: Ne h 12 quia CBV: quoniam b 
II quod f. nefas est V: om. B, quod f. crimen est C 13 praecepit B 
\ castificate C 14 quia si F, quasi B \\ animam B 15 eam CB : 

iam F || locum illum H 16 cum mulieribus non se F || quoinquina- 
uerunt JB 19 ac om. B || ipsi H 20 tabulata BV: tabeniacula C 
II sunt V et ante rasuram B |1 adiuta F: auita B, adiuncta CH 21 con- 
sequantur B 22 de sequentibus — scriptum est deest in V 23 ex CB : 
de F II hominibus j?F; omnibus CB 24 eorum F: ipsorum CB 



Epist. U. 241 

enim sunt ante thronum Dei. uides ergo quod non in uno tan- 
tam membro dominicis referantur inhaerere uestigiis, sed illi qui 
praeter uirginitatem ab omni contagione peccati inmaculatam gesse- 
rint uitam. idcirco uel maxime uirgo nuptias spemit, ut, dum securior 

5 est, facilius , quod etiam a nubentibus quaeritur , ab omni se delicto 
custodiat et uniuersa legis mandata perficiat. nam si non nubat et 
ea nihilominus faciat, a quibus et nuptae esse iubentur iumunes, 
non nupsisse quid proderit? quamquam enim nulli Christianorum pec- 
care liceat et omnes quicumque spiritualis lauacri sanctificatione pur- 

logantur, inmaculatam decurrere conueniat uitam, utecclesiae, quae 
sine macula , sine ruga , sine aliquo eiusmodi esse describitur , pos- 
sint uisceribus intimari : multo magis hoc uirginem implere necesse 
est, quam nec mariti nec filiorum nec alterius necessitatis causa pro- 
hibet quo minus diuinam scripturam perficiat , uec aliqua , si peccet, 

lipoterit excusatione defendi. 

Ouirgo, serua propositum tibi magno praemio destinatum. prae- 12 
clara est apud Dominum uii*ginitatis et pudicitiae uirtus, si non aliis 
peccatorum et maloinim lapsibus infirmetur. agnosce statum tuum, 
agnosce locum , agnosce propositum. Christi sponsa diceris : uide ne 

3oquid indignum ei, cui desponsata uideris, admittas, cito scribet repu- 
dinm, si in te uel unum uiderit adulterium. quaecumque ergo huma- 
nonim sponsaliorum pigneribus subarratur, statim a domesticis, a 
familiaribus, ab amicis sponsi soUicite et diligenter requirit [et ser- 

10. Ephes. 5, 27. 

1 enim HV: om. CB \\ ante thronum dei C: om. J?F || in uno tantum 

CH: in uno uirgines tantumEF 3 contagione H et ed. Vall. : cogitatione 

CMV II gesserunt V 4 spernat C 7 immunes esse iubentur V 8 quam- 

quamenim H: quamquam jRF, et quamquam C 9 omnisE |1 spiritalis 

CR 10 immaculata d. c. uita B 11 eiusmodi jR; huiusmodi crimine F, 

uitio huiusmodi C; cf. ep. ad Ephes. 5, 27: ut exhiberet ipse sibi glorio- 

^am ecclesiam, non habeutem maculam aut rugam, aut aliquid huiusmodi 

(?n Twy Toio vTcjv) 11 possit B 12 magis tamen hoc H 14 aliqua 

^^i BV: si qua C 16 destinato B \\ praeclara — infirmetur om. A 

18 maculorum (sic) C 19 agnosce propos. agnosce locum F || ne om. B 

20 disponsata B || scribit Cetpr. m. B; cito— tu quae (p. 242, 5) om. A 

2rmdeat C 22 sponsa aliorum C \\ pigneribus CBV: pignoribus Hb 

!i subarratur B: obarratur F&, abarratur C 23 et CB: ac &, et dilig. 

ow. F II et a seruulis B, et seru. ed. Vall. post ab amicis hahet; nos vt 

ghssema inclusimus 

16 



242 Appendix. 

uulis] , quales iuuenis habeat mores , quid potissimum diligat , quid 
accipiat; quo usu uiuat, qua se consuetudine regat, quibus utatur 
dapibus, in quibus praecipue rebus delectetur et gaudeat. quae cum 
didicerit, ita se in omnibus temperat, ut sponsi moribus suum obse- 
quium, sua iucunditas, sua diligentia, sua uita concordet. et tu, 5 
quae Ohristum sponsum habes, a domesticis et familiaribus eius sponsi 
tui mores interroga, et strenue ac soUerter inquire in quibus prae- 
cipue delectetur, qualem compositionem in te uestium diligat, cuius- 
modi concupiscat omatum. dicat tibi eius familiarissimus Petrus, qui 
ne nuptis quidem corporalem permittit omatum, sicut in epistola sua 10 
scripsit: ^Mulieres similiter subiectae sint suis uiris, ut 
si qui non credunt uerbo, per mulierum conuersatio- 
nem sine uerbo lucrifiant, considerantes in timore Dei 
castam conuersationem uestram: quarum sit non extrin- 
secus capillatura aut circumdatio auri aut indumentii5 
uestimentorum cultus, sed qui absconsus cordis est 
homo in incorruptibilitate quieti et modesti spiritus' 
quod est in conspectu Dei locuples. Dicat et alius Apostolus 
beatus Paulus, qui ad Timotheum scribens eadem de fidelium femi- 
narum disciplina testatur: Mulieres similiter in habitu2o 
ornato cum uerecundia et sobrietate ornantes se, non 
in tortis crinibus aut auro aut margaritis aut ueste 
pretiosa, sed quod decet mulieres, promittentes casti- 
tatem per bonam conuersationem. 

11. I Pet. 3, 1 sqq. 20. I Tim. 2, 9. 

1 quod potiss. F 2 quas consuetudines V 3 in quibus im.B., in 
<m. R II praecipue BV: maxime G \\ rebus om, V \\ quaecumque didi- 
cerit BV 4 se om. 7 |j temperet JK , obtemperat V 5 sua iucundi- 
tas] add. in C: sua dilectio || tu BV: tu quoque C 7 solerter AHb 

8 delectetur et V, delectatur C || in te compositionem C \\ cuiusmodi 
— oraatum ABV: om. C 10 ne H: nec ACBV \\ corporalem AB: 
corp. sed spiritualem (spiritalem C) CV \\ sicut et F 11 scripsit ACB: 
scribit Vh 11 sint ed. Vall. et A: om, CBV \\ suis uiris ABV: uiris 
suis CH II ut et A 12 si qui ABV: si C \\ mulierem Vetlm.B 

13 lucrificent V \\ dei om. C 15 capillaturae B \\ indumenta B 

16 est cordis AC 18 quod est CBV: qui est Ab 19 beatus ovi. V 
II scribens epistolam V et ed. Vall; qui — testatur om. A || eandem — 
disciplinam C \\ de B: om. CV 21 ornatum (omatu corr.) B \\ non 
intortis H 22 uel ueste A 



£pisi IL 243 

Sed tu forsitan dicis: cnr haec idem Apostoli non iusserunt? quia 13 
Don necessarium iudicabant , ne talis uirginibus commonitio potius 
iniiiria quam emendatio uideretur. sed nec eas umquam tantae temeri- 
tatis fore credidissent , ut ne nuptis quidem concessa camalia oma- 

imenta et terrena praesumerent. re uera omare se et componere uirgo 
debet: nam quomodo sponso suo placere poterit, nisi composita et 
omata processerit? ometur plane, sed interioribus omamentis et spi- 
ntualiter, non camaliter componatur, quia Deus non corporis, sed ani- 
mae decorem in illa desiderat. ergo et tu quaecumque animam tuam 

wa Deo diligi et inhabitari concupiscis, omni eam diligentia compone • 
et spiritualibus indumentis exoma. nihil in ea dedecomm , nihil foe- 
dnm appareat. resplendeat auro iustitiae et gemmis refnlgeat sanc- 
titatis ac pretiosissimo pudicitiae mai^rito comscet : pro bysso et 
serico misericordiae et pietatis tunica uestiatur, secundum quod scrip- 

istumest: induite ergo uos sicut electiDei, sancti et di- 
lecti, uiscera misericordiae, benignitatem , humili- 
tatem et cetera. et non decorem cemssae aut alterius pigmenti 
quaerat , sed innocentiae ac simplicitatis candorem habeat , roseum 
uerecundiae colorem et purpureum mborem pudoris possideat. cae- 

«lestis abluatur nitro doctrinae et lomentis spiritalibus emundetur. 
nuUa in ea malitiae , nulla delicti njacula relinquatur. et ne quando 

15. CoL 3, 12. 

1 tu AV\ <m. CB II dicas ed. VaU. \\ haec om. C \\ idem BV: 
iisdem H,om, C \\ non iusserunt AE: nirginibus non iussenmt CHV 

4 crediderunt ed. Vall. \\ ne ed, Vall. et H: nec ACEV \\ nuptae con- 
cessa A 7 spiritaliter ACBV 8 caraaliter ABV: corporaliter C \\ 
dominus C 10 diligis B || compone AH: compte C, come V (?) 6, com- 
menda B 11 spiritalibus ACB \\ oraamentis V t| in ea indecorum C, 
indecorum m c& B 12 et om. AB 13 ac AKF: et C \\ margarito 
pudicitiae C (pretiosissima pudic. margarita ed. Vall.) 13 corruscet BVf 
coruscet et pietatis tunica uestiatur C 15 uos ergo CV \\ dilecti ACB: 
dilecti dei F 16 benignitatem om. V et ed. Vall \\ humilitatis V 17 et 
ow. C; et non — concupiscit (p. 244, 4) om. A \\ decorem cerussae E: 
cemss^ (sine decorem) B, resine speciem V, decorem C post pigmenti hdbet 

18 ac simplicitatis B: simplicitatisque CV 19 purpureum ruborem 
pndoris V: purpureum raboris pudorisque B , pudorem raboris pudorisque C 

19 caelesti B \\ 20 raitro B \\ lomentis Cotelerius: lamentis BV, 
lumentis C, lauamentis ed. Vall 21 delicti ed. VaU. et V: doli C, 
diaboli B 

16* 



244 Appendix. 

male redoleat odore peccati , unguento suauissimo sapientiae et scien- 
tiae perfundatur. 
14 Huiusmodi Deus quaerit omatum et animam taliter compositam 
concupiscit. memento te Dei filiam dici, secundum quod ait: audi, 
filia, et uide. sed et tu ipsa, quotienscumque Deum patrem no- b 
minas, Dei te filiam esse testaris. ergo si Dei filia es , uide ne quid 
eorum facias, quae Deo patri incongrua sunt, sed age omnia quasi 
filia Dei. cognosce quomodo huius saeculi nobilium filiae se gerant, 
quibus adsuescant moribus quibusue se disciplinis instituant. tanta in 
quibusdam uerecundia est , tanta grauitas , tanta modestia , ut cete- lo 
rorum hominum ritum intuitu humanae ingenuitatis excedant , et ne 
quam honestis parentibus suis per lapsum suum infamiae inurant no- 
tam , alteram sibi quodam modo inter homines consuetudinis studeant 
facere naturam. et tu ergo originem tuam respice, genus^^intuere, glo- 
riam nobilitatis aduerte. agnosce te non hominis tantum , sed et Dei i& 
filiam et diuinae natiuitatis nobilitate decoratam. ita te exhibe, ut in 
te caelestis natiuitas appareat et ingenuitas diuina clarescat. sit in te 
noua grauitas , honestas admirabilis , stupenda uerecundia, mira pa- 
tientia , uirginalis incessus et uerae pudicitiae habitus , sermo semper 
modestus et suo in tempore proferendus , ut quisquis te uiderit , ad- 20 
miretur et dicat : ^quae haec nouae inter homines grauitatis patientia 
est? quae pudoris uerecundia, quae honestatis modestia , quae matu- 
ritas sapientiae? non est ista humana institutio nec disciplina mor- 
talis. caeleste mihi aliquid in teiTeno corpore redolet. puto quod ha- 

4, Ps. 44, 11. 

I malo V et ed. VcUL \\ suauissimo CV: suauissimae Bb 3 oina- 
mentum V 4 quod ait AEV: illud C 6 filia dei CV 7 patri ABV: 
om. C II sint CH 8 cognosce — ergo (u. 14) om. A \\ filiae se nobili- 
tum (sk) V II se <m. E, C ante saeculi habet 9 se ow. V \\ in om. R 

II ne quami27: nequaquam C 12 per lasciuiam infamiae V \\ in- 
famiae om. B \\ notam inurant C 13 studeant facere B: fecere ed. Vall 
et V, facientes C 14 et tu origine tua te crede non hominis tantum 
mediis omims V 15 non hominis tantum (tantum esse C) sed — decora- 
tam CV: non hominis sed Dei filiam — decoratam H, non hominibus sed 
et (et^om. A) dei diuinitatis nobilitate decoratam AB 17 appareat ed. 
VaXl. et V: sca pareat B, pareat ACH, pateat b \\ et JJ: ut AVy et ut C 

19 uere BV \\ habitus et sermo AB 20 quisque B 21 nouae ABV: 
noua C 23 sapientiae ABV: om. C \\ institutione disciplina B 24 re- 
dolet ABV: refulget C \\ puto enim quod habitat A 



Epist. IL 245 

bitet in qaibusdam hominibus Deus\ et cum te Christi famulam esse 
cognouerit, maiore stupore tenebitur et cogitabit qualis ille sit domi- 
niis, cuius talis ancilla est. 
Si uis ergo esse cum Christo et partem habere cum Christo, Christi 15 

5 tibi exemplo uiuendum est , qui ab omni malitia et nequitia ita fuit 
extraneus , ut ne inimicis quidem uicem redderet , quin potius et pro 
ipsis oraret. nolo enim eas animas Christianas existimes, quae aut 
fratres aut sorores non dico oderunt , sed quae proximos toto corde 
et conscientia coram Dei testimonio non diligunt^ cum Christianis 

10 Christi similitudine inimicos etiam amare necesse sit. si sanctorum 
cnpis habere consortium, a malitiae et nequitiae cogitatu pectus 
emnnda. nemo te circumueniat , nemo fallaci sermone seducat. non- 
nisi sanctos et iustos et simplices et innocentes et puros caelestis aula 
snscipiet: nullum apud Deum habiet malitia locum. ab omni nequitia 

15 et dolo mundum esse necesse est qui cupit regnare cum Christo. nihil 
tam contrarium , nihil tam exsecrabile Deo quam aliquem odisse , ali- 
qnem uelle laedere, nihil tam probabile quam onmes amare. quod 
Propheta sciens testatur docens: qui diligitis Dominum, odite 
malum. 

20 Vide ne in aliquo humanam gloriam diligas, ne et tua inter illos 16 
portio computetur, quibus dictum est: quomodo uos potestis 

18. Ps. 96, 10. 21. Joan. 5, 44. 

1 Christi famulam ABV: filiam Christi C 2 maiori CV \\ tenebitur 
CH: teneatur ABV || cogitabit H: cogitet ACBV, cogitat C corr, 
II sit ille D. cuius talis et ancilla A 4 ergo om. A \\ esse cum Christo et 
AH: om. CBV \\ partem habere BV: habere partem O^T^cum Christop. 
habere A) 5 et nequitia CH: om. ABV \\ ita ow. B 6 extemus V 
\\ nt ne — emmida (u. 12) om. A \\ ne ed, Vdll et H : nec CBV 7 enim 
uteas C II existimes esse C 9 conscientia JJ : conscientiamunda F, con- 
scientiae C || BeiH: Deo CBV \\ testimonio ow. V \\ cum — necesse sit 
deest inV 11 malitia B 12 ncmo fallaci CBV: nemo te fallaci AH 
13 et instos CH: om. ABV 14 suscipit et A, suscipiat E, sed corr, 
i m. II locum habet malitia C \\ nequitiae V 15 necesse est esse V et 
fd. VaU. II nihil — Domini (p. 346, 4) om. A 16 aliquem B: alterum CV 
17 uelle B: uelle uel 0, uel V 18 sciens BV: prospiciens C 
19 malum num B (malignum corr» m. 2) 20 ne in aliiico B, ne ali- 
qnam C \\ necet B (sed c punct.) , et om. V 21 portio inter illos C 
II qnomodo potestis querere gloriam dei gloriam ab hominibus quae- 
rentes V 



246 Appendix. 

credere, gloriam ab inuicem quaerentes? et dequibusper 
Prophetam dicitur: auge eis mala, auge mala gloriosis 
terrae, et alibi: confundimini a gloriatione uestra, 
ab obprobrio in conspectu Domini. nolo enim illas respi- 
cias, quaesaeculi, non Christi sunt uirgines, quae propositi sui et & 
professionis inmemores gaudent in deliciis , in opibus delectantur et 
corporeae nobilitatis origine gloriantur: quae si pro certo Dei filias 
se esse crederent , numquam post diuinos natales nobilitatem admira- 
rentur humanam nec gloriarentur in patre quolibet honorato : si pa- 
trem Deum se habere sentirent, nobilitatem camis non amarent. quidi» 
tibi, stulta , in generis nobilitate blandiris et conplaces ? duos ho- 
mines [in exordio] fecit Deus , ex quibus totius humani generis silua 
descendit: mundanam nobilitatem non naturae aequitas praestitit, sed 
cupiditatis ambitio. ceii;e omnes per diuini lauacri gratiam aequales 
efficimur , et nulla inter eos potest esse discretio , quos natiuitas se- is 
cunda generauit, per quam tam diues quam pauper, tam liber quam 
seruus, tam nobilis quam ignobilis Dei efficitur filius, et terrena no- 
bilitas splendore caelestis gloriae obumbratur et nusquam omnino iam 
comparet , dum qui retro in saecularibus honoribus inpares fuerant, 
caelestis et diuinae nobilitatis gloria aequaliter uestiuntur. nullus ibi 20 

2. Is. 26, 15 secundum lxx. 3. Jerem. 12, 13 sec. lxx. 

1 ab 22: ad C 3 alibi BV: om. C || confundimini B: confundemini F, 
confundentem C, confundantur & || a om. V \\ glorificatione C 4 et ab 
obprobio C 5 quae^lJR: nec quae 0, nec F || sui immemore professionis 
recordantur sed gaudent F 6 et corp. — credont (p. 247 ^ 6) <m. A 7 cor- 
pore B II nobilitatis in origine C, nobilitatis hac (ac corr.) in uirginitate B 

II pro certo CV: procerte B, ^^xofecto H et ed. Vall \\ filias esse se F, 
filia esse B 8 crederent Numquam jB 9 humanam. Nam nec jB 10 no- 
bilitatem c. n. amarent ed, VdU, etH: om. CBV 11 stultaowi. jET, om. B 

II in generis nobil. H: om. CBV \\ blandiris et CH: plaudis et F, plau- 
dissent B 12 fecit ab exordio deus H, in exordio om. B, nos inclimmus 

II deus fecit F 13 praestat C 14 certe — efficimur BV: om. C \\ 
gratiam F: gramen B (abiit gram in gram) 15 inter nos F || discretio 
potest esse C 16 generaret F 18 caelestis gloriae CB: caelesti F 
18 obumbratur B V: adumbratur CH l et om. C \\ nusquam B corr. 
ex numquam 20 caelestis et B: caelesti C, caelesti gloria obumbrantur 
et F II diuinae nobilitatis gloria HV: diuinae gloriae nobilitate CB \\ ue- 
stiuntur aequaliter C || nuUus iam ignobilitati H 



Epist. II. 247 

iam ignobilitatis locus, nec degener quisquam est, quem diuinae na- 
tinitatis sublimitas omat, nisi apud illos, qui non putant humanis 
caelestia praeponenda. aut si putant, quam uanum est ut se illis in 
minoribus praeferant, quos sibi in maioribus pares sciunt , et quasi 

5 infra se positos in terra existiment quos sibi aequales in caelestibus 
credunt. tu autem, quaecumque Christi, non saeculi uirgo es, omnem 
praesentis uitae gloriam fuge, ut eam quae in futuro promittitur con- 
sequaris. 
Contentionum uerba et animositatis causas deuita, discordiarum 1 7 

loquoque et litium occasiones subterfuge. nam si iuxta Apostoli doctri- 
nam seruumDomini litigare non oportet, quanto magis Dei 
ancillam , cuius quo uerecundior est sexus, animus debet esse mode- 
stior. lin^am a maliloquio cohibe et ori tuo frenum legis inpone , ut 
tnnc, si forte, loquaris, quando tacere peccatum sit. caue ne quid 

uqnod in reprehensionem ueniat dicas. lapis emissus est sermo prola- 
tus: quapropter diu antequam proferatur cogitandus est. beata quippe 
labiasunt, quae numquam quod reuocare uelint emittunt. pudicae 
mentis sermo etiam debet esse pudicus, qui aedificet semper magis 
quam aliquando destruat audientes , secundum quod praecepit Apo- 

308tolus dicens: omnis sermo malus ex ore uestro non pro- 
cedat, sed si quis bonus ad aedificationem fidei, ut 

10. n Tim. 2, 24. 20. Eph. 4, 29. 

1 locus BV: locus est C || est quisquam V \\ quem CB: et V 2 sub- 
limitas non ornat illos qui putant humana caelestibus V 3 quSmanum B 
II se^F: si B, sese C 4 sciimt H: scient E, censeant V, sentiant C 

5 positus JR II in caelestibus aequales C, in om, B 6 credunti2; 
crediderunt CV \\ omnis V 7 in saeculo futuro V 9 causam V \\ 
denita V: euita CB, uita ed. Vall., deuita disc. quoque om, A 10 occa- 
sionem C 11 quanto m. ancillam domini non expedit V 12 quo om. V 
II sexus et animus V 13 frenum AH et corr. B: freno B Im. frenos CV 
II nt ABV: et C 14 tunc loquaris si forte loqueris F, si om.A; nos com- 
nuUe post si forte posito (cf, p. 249, 1) loci interptmctionem emenda- 
uimus; mdendAjm tam£n, ne uerha caue ne — dicas loci structuranon 
intellecta ex interpolatione irrepserint || sit om. h || caue — audientes 
ow. A 17 labra C \\ reuocare iterum B, reuocare postea V 18 etiam 
om, b 19 destniat aliquando V \\ secundum id (hoc ed. VaU.) quod A 
II praecipit apost. V (Apostolus dicit A) 20 de ore C, ex ore dekuit 
m.2inB 21 sed si — inferri {p. 248, 10) om. A \\ bonus est ad C || ut 
m. V 



248 Appendix. 

det gratiam audientibus. pretiosa Deo lingua est , quae non- 
nisi de diuinis rebus nouit nerba construere, et sanctum os, unde cae- 
lestia semper eloquia proferuntur. absentium obtrectatores quasi ma- 
lignos scripturae auctoritate deterre , quia etiam hoc inter uirtutes 
perfecti hominis Propheta commemorat, si ante conspectum iusti ma- 5 
lignus ad nihilum deducatur qui contra proximum non probanda pro- 
tulerit. non licet enim tibi alterius uituperationem patienter audire, 
quia nec ab aliis optas recipi tuam. iniustum quippe est quicquid contra 
Christi euangelium uenit , si alteri quod tibi ab alio fieri molestum 
est patiaris inferri. semper linguam tuam de bonis loqui adsuesce, lo 
et auditum tuum ad bonorum magis laudem quam ad malorum uitu- 
perationem accommoda. uide ut omnia quaecumque bene facis propter 
Deum facias, sciens eius rei tantum te a Domino recepturam esse 
mercedis, quantum eius timoris et dilectionis causa perfeceris. sancta 
magis esse quam uideri stude, quia nihil prodest aestimari quod noni^ 
sis , et duplicis peccati reatus est non habere quod creditur et quod 
non habeas simulare. 
18 In ieiuniis magis quam in epulis delectare , illius uiduae memor, 
quae non discedebat de templo ieiuniis et obsecrationibus Deo ser- 
uiens die ac nocte. et si uidua et quidem ludaea talis fuit, qua-so 
lem nunc uirginem conuenit esse Christi? diuinae magis lectionis 
conuiuium dilige, et spiritualibus te saturari dapibus concupisce, et 
illos potius quaere cibos, quibus anima magis quam corpus reficiatur. 
camis et uini species quasi caloris fomenta et libidinis incitamenta 



1 non sine diuinis R 4 etiam om. B \\ inter] in F || perfecti ho- 
minis nirtutes C, nirtutis perfectionis {om. hominis) B 5 connumerat V 

7 enim BV: oni. CH || alterius tibi V \\ uituperationes C \\ patienter 
om. V 9 euang. Christi V 10 linguam tuam semper G 11 adlau- 
dem bonorum magis A, magis ad bon. laudem C \\ quam malorum V 

12 accommoda CH: commoda ABV \\ omnia om. V \\ bona facis F, 
benefacis B corr. ex beneficias || propter Dominum A 13 tantum ABV: 
tantam C 14 mercedis quantum A: mercedem quam CBV 15 ui- 
dearis C || quia — simulare om. A 16 crederis F 18 in utroqite loco 
om. V 19 de] a F || obsecrationibus ABV: orationibus C \\ seruiens 
Domino nocte ac die A 20 et si — Christi (w. 21) om. A \\ et assidua 
(corr. ex si iudaea) et quidem talis F |] uiduae quidem B^ uidua quidem H 
II faeritB, erat H \\ qualis F 21 conuenit uirg. esse F, esse uirg. con- 
uenit C \\ lectionis ABV: dilectionis C 22 tu F || saturari AB: sa- 
tiari CV \\ et om. C 23 require C \\ reficiatur AB: reficitur CV 



Epist. n. 249 

fage. et tunc, si foi-te, uino exiguo utere , cum stomachi dolor et nimia 
corporis compellat infirmitas. iracundiam uince , animositatem cohibe, 
et quicquid illud est quod post factum paenitentiam ingerit, uelut 
proximi criminis abominationem declina. satis tranquillam et quietam 

s esse conuenit mentem et ab omni perturbatione furoris alienam , quae 
Dei habitaculum esse desiderat, quod per Prophetam testatur dicens: 
Super quem requiescam alium nisi super humilem et 
qnietum et trementem uerba mea? Omnium operum et cogi- 
tationum tuarum speculatorem Deum crede, et caue ne quid, quod 

10 diuinis oculis indignum sit, aut opereris aut cogites. cum orationem 
celebi-are desideras, talem te exhibe, quasi sis cum Domino locutura. 
cam psalmum dicis, cuius uerba 'dicis agnosce, et in conpunctione 19 
magis animi quam in tinnulae uocis dulcedine delectare. lacrimas 
enim psallentis Deus magis quam uocis gratiam comprobat, sicut 

wPropheta dicit: seruite Domino in timore et exultate ei 
cum tremore. ubi timor et tremor est, ibi non uocis elatio est, sed 
auimi flebilis et lacrimosa deiectio. omnibus actibus tuis diligentiam 
adhibe, quia scriptum est: maledictus homo qui facit opera 
Domini neglegenter. Crescat in te cum annis gratia, crescat 

^cum aetate iustitia, et fides eo perfectior uideatur esse quo senior es, 
quia lesus, qui nobis uiuendi reliquit exemplum, proficiebat non 

7. Is. 66, 2. 15. Ps. 2, 11. 18. Jer. 48, 10. 

1 et timc — infirmitas om. A \\ sic forte V || utore ut stomachi dolor 
et animae corporisque ezpellatar infirmitas V \\ dolor et nimia i2: dolore 
nimio C 3 uelut proximi criminis AH: uelut om. B, pro maximo cri- 
mine proximi criminis CV 4 abhominatione V \\ quietam et tranquillam 
conuenit esse C 5 et om. h \\ perbatione 22 6 quod per — uerba mea 
oni, A II quod V: qui CE \\ dicens ed. Vall. et V: et dicit CB 8 quie- 
tam JB II sennones meos C \\ Omnium — cogites (u. 10) A post comprobat 
(u. 14) hdbet 9 Deum om. B \\ quid quod CV: quidquam quod H, 
quicquam (add. m. ^ quod) B 11 quasi V: quasi quae ACB \\ cum 
Deo C 12 uerba dicis AH: u. diceris J2, u. loqueris F, {u. loquaris C 

14 sicut — ncglegenter (u, 19) <m» A. Quae deinceps in A sequun- 
tur, non mnt nisi paucae sententiae hreuiatae, 16 non ibi F, non 
ubi B 17 dilectio B; post deiectio in V additum est: Dicat et tibi deus. 
Audiui uocem orationis tuae et aspexi lacrimas tuas 18 adhibe BV: ex- 
hibe C II homo om. C \\ opera domini CBV: opus dei H, Vulg, habet opus 
Domini, sed LXX: ra SQya xvqCov 19 gratiam B 20 es om, C 21 Jesus 
B: Jesus dominus F, dominus Jesus (7, Dominus noster JesuslT 



250 Appcndix. 

aetate tantum corporea, sed et sapientia et gratia spirituali coram 
Deo et hominibus. omne tempus in quo te non meliorem senseris, hoc 
te aestima perdidisse. Coeptum uirginitatis propositum ad finem usque 
conserua, quia non inchoasse tantum, sed perfecisse uirtutis est, 
sicut in euangelio Dominus ait : qui perseuerauerit usque in s 
finem, hic saluus erit. caue ergo ne cui uel concupiscendi occa- 
sionem tribuas , quia sponsus tuus Deus zelans est : criminosior est 
enim Christi adultera quam mariti. Esto ergo omnibus uiuendi forma, 
esto exemplum, praecede et in actu quos in castitatis sanctificatione 
praecurris. uirginem te in omnibus exhibe: nihil corruptionis obicia-io 
tur capiti tuo. cuius corpus integrum est , sit et inuiolabilis conuer- 
satio. et quoniam in exordio epistolae praefati sumus te Dei sacri- 
ficium factam, quod utique sanctitatem suam etiam aliis inpertit, ut 
quisquis ex eo digne sumpserit, sanctificationis et ipse sit paii;iceps, 
ita ergo et per te quasi per diuinam hostiam sanctificentur et ceterae, i& 
cum quibus te tam sanctam in omnibus exhibeas, ut quisquis ui- 
tam tuam uel auditu uel uisu contigerit, sanctificationis uim sentiat 
et tantum sibi intellegat gratiae ex tua conuersatione transfundi, ut, 
dum te imitari concupiscit , Dei sacrificio et ipse sit dignus. 

4. Matth. 10, 22. 

1 sed ot ed. Vall, et V: sed CE 2 meliorem te non V 3 coeptum (s. 
ceptum) ABV: conceptum C 4 uirtutes ed. VcUl. , sed lectionem uirtutisJL 
quoque firmat 6 ergo (m.H\\ cuiquam C \\ uel om.h 7 quia EV: quo- 
niam G \\ est deus zelans V 8 enim om, C || post quam mariti sequimtur 
inHV (glossemate carent CB) : Vnde pulchre Romanaecclesia apostolico sine 
dubio, cuius sedem obtinet, spiritu animata, tam seueram nuper de huius 
modi sententiam statuit, ut uix uel penitentia dignam iudicaret, quae sancti- 
ficatumDeocorpus libidinosa coinquinatione uiolasset(dignasiudicaretquae. . 
uiolassent V) \\ ergo ACBV: igitur b \\ uiuendi forma-<ljB: forma uiuendi CV 

10 corruptionis obiciatur capiti tuo CH: oorruptionis subiciatur tuum JS, 
subiciatur corruptioni tuae V 11 est sit et BV: est sit 0, est; at et tua 
sit H II conuersio B 12 quoniam BV: quoniam ut C, quoniam, sicut H 
II praefatus sum V 13 factumfi^ || ut B et corr. C: et CV 14 quis- 
que F, quis B \\ digne ac paulo post sanctificationis om. V 15 et ceterae 
om. V 16 cum quibus CH: cumque JBF || tam sanctam B: ita HV, 
om, C II quisque BV 17 uel auditu uel uisu cont. V: aut aud. aut uisu 
c. C, aut auditu contigerit aut uisu B 18 et om. V 17 tantum C: in 
tantum -4i2F || gratiam -^JBT; gratiae CBV 19 dignus. Amen F, dignus. 

FnaT AT) VIRGINES B. 



EpiBt. m. 251 

III. Epistula Seueii ad Sanctnm Paulnm 
episcopum*). 



rostquam omnes coquos tuos coquinae tuae renuntiasse cognoui, 
credo quia dedignarentur officium uilibus praebere pulmentariis, pue- 

5 rulum tibi ex nostra misimus officina, doctum satis pallentem coquere 
fabam et ignobiles betas aceto et iure condire uilemque pultem esu- 
rientium faucibus inferre monachorum , piperis nescium , laseris igna- 
rum , familiarem cymini et adprime callidum herbis suaue redolen- 
tibus clamosum urgere mortarium. unum habet uitium, quod horto- 

lorum omnium non est ciuilis inimicus: ita, si admissus fuerit, pro- 
xima quaeque metet gladio nec exsaturabitur umquam caede malua- 
rum. in praebendis autem sibi lignis calumniosus tibi non erit : obuia 
quaeque conburet, metet nec dubitabit inferre tectis manus et anti- 
quos asseres laribus amouere. hunc igitur cum his moribus adque uir- 

istutibus donatum tibi non seruum, sed pro seruo filium cupimus, quia 
non erubescis minimorum esse pater. ego tibi pro hoc seruire uoluis- 
sem , sed si uoluntas facti portio est , tu modo facito ut inter prandia 
cenasque felices mei memineiis , quia rectius est uestrum esse manci- 
pium quam dominum ceterorum. ora pro me. 

*) Hanc et seqnentes epistolas primnm edidit D'Achery in Spicilegio 
V, 532 sqq. 

4 praebere] bere P in ras. (P = Palat. Vatic. 829 saec. IX) 6 aceto 
ex iure P 11 esuriensium P 13 dubitauit P 



252 Appendix. 



Iin. Alia epistula. 



1. feacrae religionis fidus intei-pres uniuersa conponit, ut peccatis 
ulterius locus esse non possit : nam quid aliud tanta morum sanctitate 
promittis, nisi ut uitam beatam submotis erroribus agitemus? in quo 
laudem maximam tuis uideo conuenire uirtutibus , quod inperitam 5 
mentem piis hortationibus inmutaris et ad optimam traxeris rationem. 
ceterum non ita mirabile uideretur, si eruditos animos infusa sapientia 
confirmasses: est enim prudentibus uiris cum deuotione cognatio nec 
est cito conueniens credulitati rusticitas. sic illi, qui figuras animan- 
tium de lapidibus ducunt , difficilioris operis negotium gerunt , si du- 10 
rissima saxa ferramentis incutiunt, illi uero, qui mollioris materiae 
tentamenta susceperint , manus suas iuuari sentiunt facilitate fingendi, 
consentaneumque putatur, ut arduus labor opificis honore maximo 
censeatur: ita tibi, domine, praedicatio singularis est exhibenda, 
quod inpolitos agrestesque sensus culpae caligine liberatos et humana 15 
sentire feceris et diuina cognoscere. 

2. Non minus ille Xenocrates in laude !est, philosophorum longe 
doctissimus , qui seueris exhortationibus fecit ut luxuria uinceretur. 
nam cum Polemo quidam uino languidus ex antelucano conuiuio pu- 
blice uagaretur illudque temporis esset, quo ad gymnasium Xenocratis 20 
confiuerent auditores , ingressus et ipse est et in numero studiosorum 
eo habitu, quo de cena prodierat, inpudenter adsedit; nam caput 
eius florens corona contexerat: neque est ueritus se omnibus uideri 
dissimilem , quia re uera caput , quod est domicilium sanitatis , usus 

1 Incipit epistulae . . . P 2 Sacrae P: Sanctae edd. 4 agitimus P 

5 uides uel uidemus de PrcUo 9 crudelitati P || fort si illi 12 tem- 

tamenta P || fingendiPe* Clericm: pingendi ed, d^Achery 17 seno- 

crates P || philosoforum P 20 illutque P || quod ad gypnasium seno- 

crates P 22 quod de P || 22 e* 24 capud P 24 quia P : qui ed, d'Achery 



Epist. inietv. 25a 

longae potionis inuerterat. tunc grauiter inmurmurantibus ceteris, quod 
in multitudinem litteratorum intempestiuus auditor inrepserat, ne 
minimum quidem magister ille commotus est, sed potius de disciplina 
morum legibusque modestiae instituit disputare : tantumque ualuit 

5 docentis auctoritas , ut petulantis illius animus ad amorem pudoris 
inpelleretur. et primo quidem Polemo coronam capite conturbatus de- 
posuit discipulumque professus est: ad extremum ita se ad officium 
gi*anitatis inflexit seque totum formauit ad uerecundiam, ut prioris 
uitae consuetudinem emendatio gloriosa texisset. hoc ipsud nos in tuis 

10 praeceptionibus admiramur, quod nuUis minis, nuUis omnino terro- 
ribus ad cultum Dei uaesanos animos conuertisti , ut 'confasa mena 
illud crederet esse rectissimum , cum omnibus bene beateque uiuere, 
quam cum paucis iniusta sentire. 



V. Alia epistnla. 



15 Liicet domnus et germanus meus de uestra petieiit honestate ut 
Tutum uelitis esse tutissimum, tamen mihi fas fuit eundem litteris 
commendare, ut conduplicata petitione tutior habeatur: huic enim 
nocuerit puerilis culpa et error aetatis incertae, ut annorum suorum 
initia macularet: sed qui necdum sciret quid bonismoribus deberetur, 

20 prope sine culpa peccauit. nam se ubi ad bonam mentem considera- 
tionemque conuertit, intellexit uitam scenicam consilio meliore dam- 
nandam: huic autem plena non posset euenire purgatio, nisi diuini- 
tatis accessu delicta dilueret, si quidem catholicae religionis remedio 
conmutatus usum sibi loci turpioris negauit seque ab oculis populari- 

25 bus uindicauit. 

2 litterarum tempestiuus P || neminium P 5 animus — inpelleret 
P, animum — impelleret cd(i. 6 exposuit P, em. d'Achery 9 texis- 
set P: correxisset edd. 12 rectius malebai d'Achery 

14 Incipit alia P 15 domnus P: dominus edd. 16 tntmn P et edd. 
II uellitis P 22 diuitnatis P corr. m. 1 in diuinatis 



254 Appendix. 

Domini ut supra. 

Quomodo itaque et diuinae leges et publicae fidele corpus et sancti- 
ficatos animos non permittunt inhonestas exhibere delicias et uulgares 
«dere uoluptates, maxime cum castae deuotionis quodammodo uidea- 
tur iniuria, si quis sacro baptismate renouatus in ueterem lasciuiam 5 
reuocetur , oportet laudabilitatem uestram bonis fauere propositis, 
ut is, qui beneficio Dei pium munus indeptus est, in foueam theatra- 
lem cadere non cogatur. uestrum tamen omnium iudicium non reeu- 
sat, si alias iniungatis congruas pro necessitate communis patriae 
functiones. 10 



VI. Ad Saluium. 



1. rorensis elatio fori debet exercitatione feruere; conuenit enim 
lacertis indnstriae cotidie depugnantis motus habere terribiles: at cum 
sonora facundia receptui cecinit et in otiosa nemora adque amoena 
diuorsoria semigrauit, fremitus inertis oportet abiciat et desinat inef- 15 
ficacia minitari. scimus etenim palmigeros biiuges ubi e circo reces- 
serint , quietissime stabulari : illos non iugis formido , non ambiguae 
palmae soUicitant, sed demum pacatis adfixi praesepibus timere iam 
nesciunt hortatorem, seditiosae contentionis dulcia ducentes obliuia. 
sed et stipendiis consummatis tropaea suspendere iuuet militem glo- 20 
riosum et patienter gerere senectutem. 

2. Ac tibi cur cordi sit terrificare miseros aratores , non plane in- 
tellego, et ruricolas meos cur uelis exhibitionis urgere formidine, non 
agnosco : quasi uero illos nesciam consolari et a pauore retrahere et 

2 fidilae P 7 his qui P 14 rectui P 15 diuorsorias emigrauit 

P, d. remigrauit Glericus \\ insertis P, inertes cdd. 19 seditiose P 

20 iubet P, iuuat edd. 22 ac tibi tur (uel cm*) P, At tibi igitm 
d'Achery , An tibi ig. cilii 



Kpist. V. VI. 255 

docere non tantum esse timoris quantum ipse praetendis. fateor, dum 
nos campus exciperet, me saepe armis eloquentiae tuae fnisse con- 
territum, sed frequenter ut poteram recidiua uulnera reponebam. 
tecum sane condidici, quo iure coloni quoue ordine repetantur, cui 

5 conpetat actio , cui non conpetat exitus actionis. Volusianenses ais te 
uelle reducem ac frequenter iratus ingeminas te rusticos ex mea tur- 
ricula retracturum : et is qui , ut ego spero adque desidero , mihi 
antiqua necessitudine sis copulatus, correpturum te homines meos 
conuentione neglecta temere minitaris. quaero de insigni prudentia 

lotua, utrum ius aliud habeant aduocati, aliud ex togatis, an aliud 
aequum Bomae sit , aliud Matari. 

3. Te interim nescio Volusiani fundi umquam fuisse dominum, si 
quidem Dionysius fertur eius possessionis iura seruasse , neque here- 
des illius defecisse, qui dum uiueret, rei naualis in plurimos uena- 

wles aculeos intendebat. fuit ea tempestate Porphyrius quidam Zibbe- 
rino satus , neque tamen recte Zibberini filius nominatus. idem ge- 
neris quaestionem militia conuelabat , et ut nubem a fronte repelleret, 
officiosa gratia et laetis obsequiis fungebatur. multum mecum fuit et 
domi et in foro , cum me et apud patrem defensore et apud iudicem 

2opatrono saepius uteretur. aliquando etiam Dionysium conprimebam, 
quod Porphyrio non deberet uiginti iugerum causa nauicularia iurgia 
conunouere. 

4. En causa est cur insignis prudentia tua meis minitetur actori- 
bus , ut cum dominus loci non sis , passim colonorum meorum facias 

Jsmentionem. et si te Porphyrii denuntias successorem, uiginti iuge- 
rum noris angustias ne ab uno quidem cultore posse tractari: aut si 
te memorem custodemque propriae dignitatis piget heredem nominare 
Porphyrii, certum manifestumque est illum posse proponere, qui 
proponendi habeat facultatem, ut aduersum eos experiatur, qui nihil 

Joexeadem terra possideant. ceterum si diligenter inspicias, mihi po- 
tissimum deferri potest intentio repetendi. quare, domine praedica- 
bilis frater, quiescas oportet et mecum redeas in gratiam et ad priua- 

2 armis eloq. tuae P: eloquentia tua edd. 6 reducem P: reducere edd. 
8 antiquae P || correpturum P: confecturum edd. 10 fort. aliud sit 
tog. 11 est libri \\ matari. te interim nescio uolusiani P: Mataritae. 
Interim nescio Volusium edd. 13 dionisius P 14 illius] aliuo (i in 
ro^.) P II nuenales P deleta n, uenenales edd. 15 porfyrius P 16 si- 
tus P 21 pyrfyrio P 25 p}Tfyrii P 



256 Appendix. 

tum digneris uenire conloquium. desinas, quaero, inertes et trepidos 
conturbare et iactantiam tuam procul exerceas , et existimes me lae- 
tari tua superbia, non offendi: nec nudi enim nec ineruditi sumus- 
saltim te mitem faciat Maximinus. 



VII. Alias epistulae initium. 



Animorum quidem fides et religio manet , sed haec declaranda est 
indicio litterarum, ut caritatis augmentum salutatione succrescat. 
sicut enim fertilis ager fructus copiosos adtoUere non potest , si cul- 
tura cessauerit, et terrarum bonitas perit desidia quiescentis, sic 
amorem gratiamque animi puto posse torpescere, nisi qui absentesio 
sunt epistulari praesentia uisitentur. 

3 nudi P: duri edd, 4 saltem edd. 6 Alia animorum P et edd. Ap- 
paret Alia {sc, epistula) titulum esse 7 caritatis*.»» P 8 frnctos P || 
8u cultra P* 10 absente P 11 sequitur in P (item in edd.) spatio 
interiecto: Deo gratias amen. 



I. INDEX SCBIPTORVM. 



: Appendii , D = JMalogi, E = Episttdae , M = uita Martini; loci, 
quibus nulla littera praefixa est, snnt ex Chronicis. 



Testamentum uetus. 

Genesis I, 19, 10 

Exodns I, 19, 10 

20,14 Al,4 

Leniticus I, 20, 1 

19, 18 Al,4 

Deuteron. 6, 13 A 1, 4 

Judicum liber I, 29, 5 

Regum libri I, 20, 6 sq. 46, 5 

ni,6,l 1,40,1 

Paralipp I, 7, 6. 46, 5 

Psalm. 2,11 A2, 18 

8,3 M9,6 

33,11 Al,7 

33, 14 A 2, 10 

33,15 A2,6 

44,11 A2,14 

96, 10 A 2, 15 

111,1 Al,5 

111,10 Al,5 

149,5 Al,5 

Prou. 3,5 A2,10 

4,23 A2,ll 

4,26 A2,10 

Sap. 1,11 A2,10 

Eccles. 4, 25 8q A 2, 10 

4,36 A2,10 

26,24 A2,8 

28,28 A2,10 



Isaias 5, 8 A 1, 5 

26,15 A2, 16 

40, 12 Al,6 

56,5 A2, 2 

66,2 A2,18 

Jerem. 12, 13 A 2, 16 

48,10 A2,18 

Ezech n, 3, 9 

18,24 Al,2 

Testamentum nouum. 

Matth. 5,8 A2, 11 

5,28 A2,ll 

7,12 A2,6 

10,22 A2, 18 

13,43 A2,8 

19,12 A2,2 

19,17 A2,4 

22,13 Al,7 

25,30 Al,7 

25, 40 M 3, 4 

25,41 A2, 7 

27,42 El,3 

Joh. 5,44 A2, 16 

14,4 A2,2 

ActaAp. 13,21 1,36,6 

28,4 El,5 

adEom. 12,1 A 2, 1 

12,14 A2, 10 

17 



258 



Index 



adBom. 
I ad Cor. 



ad Eph. 

adPhil. 
ad Col. 
I ad Thess. 
I ad Tim. 
n ad Tim. 
Jac. 

IPetri 



12,15 A2, 6 

6,2 Dm,6, 5 

6,17 A2, 1 

7,25 A2,4 

7,34 A2,8 

4,29 A2,17 

5,27 A2,ll 

4,8 A2,8 

3,12 A2, 13 

5,15 A2,10 

2,9 A2, 12 

2,14 A2,17 

2,10 A2,7 

3,2 A2,10 

1,22 A2, 11 

3, Isqq A2, 12 



iPetri 3,9 A2, 10 

n Petri 2,8 A2, 10 

I Joh. 3, 2l8q A2, 11 

Apoc. 13,3 A29, 6 

14,48q. A2,ll 

(Eusebii) chronica 1, 36, 3 42, 1 

46, 5. n, 5, 7. 6, 1 

ffieron. ep. 22 D I, 9, 2 

ffilarii ep H, 40, 5 

SalL Jug.18,8 DI,3,3 

Statii Theb. 8, 751 D ffl, 10, 4 

Ter.Andr. 1,1,41 D I, 9, 3 

Verg. Aen. 1, 729 H, 8, 3 



n. INDEX NOMINVM ET EEEVM. 



Aaron frater Moysis 1, 14, 3. I, 17, 2 

et 6. I, 19, 2; a popnlo compnlsus 

uitulum aureum facere I, 19, 4; se- 

ditio in eum orta I, 21, 1 
Abdon iudex Israelitarum I, 26, 7 
Abel I, 2, 3 
Abenner magister militisie Saulis regis 

I, 37, 2 sq. 
Abessalon arma contra patrem sumit 

I, 38, 3 
Abilense oppidum (Abila) 11, 47, 4 
Abimelech rex Gerarorum I, 8, 2 
Abimelech filius Gedeon, iudex Israeli- 

tarum I, 26, 1 sq. 
Abimelech sacerdos a Saule interfec- 

tus I, 35, 4 sq. 
Abiron I, 21, 1 
Abiud I, 19, 2 ; filius Boboam , rex 

Judae I, 42, 1 
Abraiiam I, 5—7 ; nomcn eius immu- 



tatum I, 5, 2; tentatio diuina I, 7, 

2; morsI,7, 7 
Acatius Arrianus n, 38, 3. 42, 6 
Achab rex Israelitarum I, 43, 1. 44, 

Isqq. 
Achaia D ffl, 17, 6 
Achaz rex Judae I, 47, 5. 49, 5 
Achias propheta I, 41, 2. 42, 5 
Achior n, 15, 6 sqq. 
Adami creatio I, 2, 2; moritur I, 2, 5 ; 

eius peccatum A 2, 7 sq. cf, D 11, 

10,3 
Adrianus imperator 11, 31, 3 sq. quarta 

sub eo persecutio n, 31, 6 
Aeduorum pagus M 14, 1 
Aegyptius rex in mari rubro cum exer- 

citu deletus I, 15, 6; Aegyptiaca 

seruitus Israelitarum I, 13, 2 sqq. 

Aegyptiorum plagae I, 14, 4 
Aegyptius negotiator D ffl, 14, 2 



nominum et rerum. 



259 



Aegyptus I, 5, 3. 8, 2. 10, 7. 20, 3. 

25, 3. 41, 3. 47, 4. ^, 4. H, 4, 4 

et 6. 9, 5. 14, 3 sq. 36, 5. 46, 1. 

D m 17, 7; inopia septennisl, 11, 

7 sq. multa monasteria in Aegypto 

D 1, 10. 1 
Aetherius presbyter D III, 1, 4 
Aethiopes I, 49, 4. 50, 6. H, 11, 7. 

D I, 26, 2 
Aethiopia n, 9, 5. 13, 4. 14, 3 
-\Mca II, 41, 2. D 1, 3, 1. 24, 5. ni, 

17,5 
Agape n, 46, 2 
Agnes D H, 13, 5 
Agricola presbyter D III, 1, 4 
Ailon iudex Israelitarum I, 26, 7 
alae scholares M 2, 2 
Alcimus dux aduersus Judam 11, 23, 

5 sq. 
Alexander Aristobuli filius rexHebrae- 

orum n, 26, 4 
Aleiander Balas rex Syriae 11, 24, 

1 sqq. 
Alexander Magnus Persis imperium 

adimit 11, 3, 4. 17, 1 ; adit templum 

Hierosolymitanum 11, 17, 2 ; mori- 

tur n, 17, 3 
Alexandra regina Judaeorum n, 26, 4 
Alexandria H, 18, 7. 36, 1. 42, 6. D 

I, 3, 2. 6, 1. 9, 6. 23, 6 
Allophyli I, 24, 4. 26, 3. 27, 1 et 3 

sqq. 28, 1 et 3 sqq. 30, 4. 31, 1. 

32,1. 33,3et5. 34,3. 35,10. 36, 

1 sq. 37, 3 et 5. 38, 5. 50, 4 
.\lpes II, 32, 1. M 5, 4 
Amalech gens I, 25, 5; subacta I, 33, 

9sq. 
Amalecitae I, 17, 2 
Aman 11, 13, 2 sqq. 
Amassia rex Judae I, 46, 3 sqq. 
Amator presbyter D III, 1, 4 
Ambatiensis uicus D III, 8, 4 
Ambianensium ciuitas M 3, 1 
Ambri rex Israelitarum I, 43, 1 
Ambrosius episc. Mediolanensis II, 48, 



4; consules et praefectos subinde ad 
conuiuium inuitabat D I, 25, 6 

Ammon filius Loth I, 6, 7 

AmmonitaeI,26,3et5. 33,2. 37,6. 
47, 5. n, 4, 2 

Amorraei I, 21, 5 

Amos (Amon) rex Judae I, 51, 5 , 

anachoretae in Aegypti eremo D 1, 15, 
2; anachoreta in Sinamonte, nullo 
uestis usu, saetis corporis sui tectus 
D 1,17, 3 

Anannias socius Danielis n, 1, 2. 3, 8. 
5, 2 sqq. 

Anatolius M23, 2sqq. 

Andethanna uicus D III, 13, 3 

angeli Loth ab iniuria uindicant I, 6, 
5 sq. matrimoniis mortalibus com- 
miiti I, 2, 7; angelus Gedeoni ap- 
paret 1, 25, 2; Dauidi I, 38, 7 sq. 
in exercitu Senacherim stragem edit 

I, 51, 2 

Anna mater Samuelis I, 30, 2 
Annon rex Ammonitarum I, 37, 6 
anomoeusia Arrianorum 11, 40, 3 
Antichristus n, 7, 5. 28, 1. 29^6. 

33,3. M24,3. DH, 14 
Antiochia 11, 38, 3. 45, 8 
Antiochus (I Soter) II, 19, 3 
Antiochus (II) Theos 11, 19, 3 
Antiochus (III) Magnus II, 18, 1 ; a 

Romanis uictus 11, 19, 4 
Antiochus (IV Epiphanes) obses Ro- 
manis datus 11, 19, 4 sq. regnumSy- 
riae occupat 11, 19, 5; Hierosoly- 
mam deuastat et in Judaeos saeuit 

II, 18, 7. 19, 6. '20, 3; Judaeos et 
ethnicos ad unum ritum deducere 
tentat n, 21,4; moritur U, 22, 6 

Antiochus (V) Eupator n, 22, 6. 23, 

Isqq. 
Antipater Ascalonites procurator Ju- 

daeae U, 26, 6 
Antium II, 29, 1 
Antonii duo monasteria in Aegypto D 

1,17,1 

17* 



260 



Index 



AntoninuB Pins imperator 11, 32, 1 
Aod dux Hebraeormn I, 24, 4 
Aper presbyter D III, 1, 4. 5, 7 
Apis Aegyptiorum deus II, 14, 5 
apocalypsis Johannis II, 31, 1 
ApoUonius dux Antiochi Epiphanis 11, 

21,2 
aqua e petra 1, 17, 1. 21, 3; a. amara 

dulcescit 1, 16, 3; aquae penuria I, 

16, 2. 17, 1. 21, 3 
Aquileia M 20, 9 
Aquitani 11, 41, 3; episcopi U, 47, 1 ; 

D I, 27, 2 
Aquitanica (prouincia) II, 48, 2 
Arabes 1, 47, 3 
Arabia H, 15, 2 

Arbitio (Arbetio) consul II, 39, 8 
Arborius uir praefectorius M 19. D 

m, 10, 6 
arca Nog 1, 3, 2 . 

arca foederis capta 1, 30, 5; Hebraeis 

reddita I, 31, 3; in ;Sion translata 

1,37,4 
Archelaus tetrarcha Judaeor. 11, 27, 4 
Arelatense concilium II, 39, 2 
Ariminensis synodus 11, 41 sqq. 44, 

6 sqq. 45, 5 
Ariminum 11, 41, 1 45, 8 
Aristobulus primus rex Judaeorum II, 

26,3 
Aristobulus filius Alexandri 11, 26, 4 

sq. uinctus Komam missus II, 26, 6 
arma prima inter mortales I, 5, 4; ar- 

mormn usus Hebraeis a Philistaeis 

ademptus I, 33, 5 
Armenia U,26,5. D 1,26, 2 
Armenius Priscillianista II, 51, 2 
Arpagius presbyter D IIl, 3, 1 
Arphaxad rex Medorum U, 15, 1 
Arrianahaere8is)jj3g_^ jjg^^ 
Ami ) 

Arridaeus Philippus U, 17, 3 
Arses rex Persarum U, 16, 8 
Artaxerxes (I Longimanus) II, 9, 1 et 

8 sq. 12, 2 



Artaxerxes U (Mnemon) II, 10, 3. 11, 

let4. 12^sqq. 13,9 
Artaxerxes (lU) Ochus U, 13, 9. 14, 

48q. 16, 7sq. 
Asab rex Judae 1, 42, 2 sq. 
Asariuus Priscillianista II, 51, 4 
Ascalonensium oppidum 1, 31, 3 
Asenet Josephi uxor 1, 11, 9 
Aser 1, 9, 3 

AsiaU,19,4. 38,^. Dm,17,7 
Asiani reges II, 25, 4 
Asphanes (Asphanez) eunuchus II, 1, 3 
Assur Niniuae conditor 1, 48, 1 
Assyrii 1, 48, 1. 49, 3 sq. 50, 4 sqq. 

51,2et4. 52,5 
Astyages ultimus Medorum rex H, 

7, 6. 8, 1 
Athanasius Alexandriae episcopus E, 

36 sq. 39 
Athenae Dm, 17,6 
auaritia episcoporum Seueri tempore 

I, 23, 5 

Augurimus (P. Minucius) consul U, 9, 7 
Auitianus comes D m, 3, 1. 4, 1 sqq. 

8,1 
Aurelius imperator II, 32, 1 
Aurelius diaconus gladio peremptus II, 

51,4 
Aurelius (Aurilius cod. V) diaconus, 

Martini amicus E;3, 3. D UI, 1, 4 
Auspicius praefectorius uir D lU, 7, 1 
Auxentius Arrianus Mediolani episco- 

pus U, 39, 6; Martinum Mediolano 

exturbat M 6, 4 
Azahel rex Syriae 1, 46, 2 
Azarias sacerdos I, 47, 4 ; alius eius- 

dem nominis U, 1, 2. 3, 8 
Azotii 1, 31, 3 
Azotus oppidum I, 31, 1 

Baalis idolum 1, 26, 5. 43, 1 et 7 
Baasa rex Israelitarum 1, 42, 5 
Babylon s, Babylonia 1, 54, 5. U, 5, 6. 

II, 1. 17, 2 et 4; a Nebroth ex- 
structa 1, 4, 3 



nominum et rerum. 



261 



Babylouica Jndaeorum captinltas 1, 

54,6 
BabyloniiII,4,5. 5, 7; Persis snbiecti 

n,8,i 

Bacchides dnx adnersns Jndaeos U, 23, 

5 sq. 
Bagoas spado n, 14, 5 sq. 16, 3; 

Ochnm interficit 11, 16, 8 
Balac I, 21, 5 
Balthasar (Belsazar) rez Babyloniae 

n, 6 

Basan I, 21, 5;"rexSidoniorum 1, 43, 1 
! basilica martymm II, 38, 4 
Bassnla Martini parens E 3, 1 
Bathnel 1, 7, 5 
Belgicns qnidam monachns D I, 8, 5. 

9,2 
Beli historia apocrypha n, 8, 3 
bellum primum inter mortales 1, 5, 4; 

b. cinile inBeniamitas 1, 28, 7. 29, 1 
Beniamin 1, 10, 3. 12, 1 et 3 
Beniamin tribus 1, 28, 7. 29, 5. 33, 1. 

41,4. n,12,5 
Beniamitae ad internecionem caesi I, 

29,5 
Bersabee I, 38, 1 et 9 
Bethel 1, 10, 3. 41, 6 
Bethleem oppidum, paroechia episcopi 

Hierosolymitani D I, 8, 1 
Bethsamae oppidum I, 31, 5 
Bitterense concilium 11,- 39, 2 
Blturiges D n, 8, 7 
Blembi (Blemmyes ?) D I, 22, 1 ; cf. 

etiam adn. ad D 1, 15, 3 
Bosporns D 1, 26, 2 
Brictio a daemone obsessns in Mar- 

tinum conuicia effundit D III, 15; 

crimina in eum apud Martinum pro- 

lata tb. 15, 7 
Britanni II, 41, 3 
Britanniae U, 49, 5. 51, 3 
Britannius episcopus U, 49, 4 
Burdigala opp. II, 48, 2 
Burdigalensis synodus aduersus Gno- 

sticos 11, 49, 7 sqq. 



caelum sedes angelomm 1, 2, 7 
Caesar (dictator perpetuus) D 1, 3, 6 
Caesaraugustana synodusdanmat Gno- 

sticos U, 47 
Caesarea U, 38, 3 
Cain 1, 2, 3. 4, 1 
Calupio diaconus D lU, 1, 4 
Cambyses rex Persarum U, 9, 5. 14, 3 
Campania D lU, 17, 3 
captiuitas Israelitamm sub rege Me- 

sopotamiae 1,24,3, sub Ammoni- 

tis 1, 24, 4, sub regeChananaeomm 

et Madianitis 1, 24, 5 sq. sub Ammo- 

nitis et Philistaeis I, 26, 3. 27, 1, 

sub Assyriis I, 54, 6, subBabyloniis 

1,53,4 54,7. U, 11,9 
Caralis II, 39, 4 
Cariathiarim oppidum I, 31, 6. 36, 4 

37,4 
Camotum oppidum D U, 4, 5 
Camutena ciuitas D lU, 2, 3 
Carthago D 1, 3, 2. 23, 5. lU, 17, 5 
catechumenus U, 39, 5 
catholica fides saeculo quarto U, 39, 4 
Cato Uticensis D I, 3, 6 
Cato diaconus D UI, 10, 1 
Celsus consularis D lU, 1, 7 
celtice loqui D I, 27, 4 
Cethura uxor Abrahae I, 7, 6 
Chaldaei U, 4, 3 ; uicti a Persis U, 3, 2 ; 

eorum regio 1, 5, 1, imperiumU, 3, 2 
Chaldaei s. magi 1, 14, 4 U, 2, 1. 6, 4 
Chaleb I, 20, 7. 21, 6 
Cham 1, 4, 2. 1, 4, 7 
Chanaan ab Israelitis expugnata I, 

24 sq. 
Chananaei I, 5, 2. 7, 3 et 5. 10, 4 

21, 5. 24, 1 sqq. 
Charrae oppidum I, 5, 1 
Chebron 1,7,3. 37, let3 
Choreb in eremo 1, 17, 1 
Christianae fidei profuit, quod Judaei 

sub imp. Adriano aditu Hierosoly- 

mae exclusi sunt U, 31, 4 
Christiani cum Judaeis confusi U, 



262 



Index 



30, 7. 31, 4; diuisi in clericos et 
laicos II, 35, 2; Christianis incen- 
dium Bomae sub Nerone imputatnm 
n, 29, 2 sqq. Cliristianorum et Ju- 
daeorum religiones ab isdem aucto- 
ribus profectae 11, 30, 7; Christia- 
norum persecutiones, u. 8. persecutio 

Christus sub Herode natus 11, 27, 2 ; 
quando crucifixus II, 11, 8. 27, 5; 
cur ab Judaeis non receptus I, 24, 7 ; 
Christi crux ab Helena reperta 11, 
34, 1; Christi figura H, 3, 7; Da- 
nielis praesagium de Christo II, 
7, 5 ; Ch. Martino apparuit M, 3, 3 ; 
Christum se simulauit iuuenis inHi- 
spania M 24, 1 ; Antichristum op- 
primet D II, 14, 3 

Chus filius Cham I, 4, 3 

Cilicia U, 15, 2 

ciliciis utebantur paenitentes 1, 44, 2 

circumcisionis lex Abrahae imposita 
1,6,3 

Cis pater Saulis 1, 33, 1 

ciuitas prima condita I, 2, 3; ciuita- 
tum aedificandarum opus durum Is- 
raelitis in Aeg^rpto impositum I, 
13,2 

Clarus presbyter, discipulus Martini 
M23; E2, 5 

Claudiomagus uicus D 11, 8, 7 

clericorum superbia tempore Sulpicii 
Seueri D I, 21; eorum inuidia in 
Sulpicium D J, 26, 3 

concilium v. synodus 

Condacensis (Condatensis al.) dioecesis 
E3, 6 

Constantinopolis II, 45, 1 

Constantinus primus christianus im- 
perator U, 33, 1. 35, 2. 36, 4 

Constantius imperator M 2, 2 ; Arria- 
nis fauet U, 38, 4 sqq. 39. 41. 43 

Cordubensis episcopus U, 46, 8 

Corinthus DIU, 17,6 

coruus cur in arcam non redierit I, 
3,3 



cotumices a caelo missi I, 16, 4. 20, 4 
Crassus (C. Licinius) consul U, 18, 7 
creatio mundi I, 2, 1 
Creta U, 24, 3 

crux Christi ab Helena reperta U, 34, 1 
Cyprianus martyr D I, 3, 2. lU, 17, 5 
Cyrenaeorum ora extrema D I, 3, 6 
Cyrenensis eremita D 1, 4 sq. 1, 23, 5 
Cyrus rex Persarum U, 3, 3. 5, 7. 8, 
1 et 3. 9, 4 

Dagon idoli templum 1, 31, 1 sq. 

Dagridus f? Agaridus ol.) D lU, 5, 1 

Damascus U, 15, 3 

Damasus Eomae episcopus U, 48,1 et 4 

Dan I, 9, 3. 41, 6 

Daniel propheta U, 1 sqq. 6, 4. 7, 5. 
8, 4. 11, 8 ; leonibus obiectus U, 7, 3 

Darius Codomannus U, 16, 8. 17, 1 

Darius Hystaspis U, 9, 6 

Darius Medus U, 6, 6 7, 1 sq. 7, 6. 
9,4 

Darius Nothus U, 9, 9. 10, 1 

Dathan I, 21, 1 

Dauid in regem unctus 1, 34, 2, iterum 
1, 37, 1, tertium 1, 37, 3; pugna cum 
Goliath I, 34, 5 ; nuptiae cum Mel- 
chol 1, 34, 7 ; praeputia ex AUophy- 
lis refert I, 38, 8; a Saule insidiis 
petitus I, 34, 6. I, 35; in deserto 
agens I, 35, 6 ; imperium suscipit 
I, 37, 3 ; eius adulterium I, 38; po- 
pulum censet I, 38, 6; moritur I, 
38,8 

Debbora iudex, typus ecclesiae 1, 24, 5 

decalogus promulgatus 1, 17, 6 sq. 

Deciana tempora E 2, 9 

Decius imperator U, 32, 2 

Defensor episcopus in Gallia M 9, 4 

Delfinus U, 48, 1 

(Delila) uxor Samsonis U, 28, 1 

Demetrius Nicator II, 24, 3 sqq. 25, 1 

Demetrius Soter U, 19, 5. 23, 3 sqq. 
occiditur U, 24, 1 

Desiderius M praef. § 1 



nominum et rerum. 



263 



dilnuinm I, 3, 2 
Dina filia Jacobi 1, 9, 3. 10, 2 
Diocletianns imperator n, 32, 4 
Dionysius Mediol. episcopus U, 39, 4; 

pnlsus 11,39,6 
Doec Syrus 1, 35, 5 
Domitianus imperator 11, 31, 1 

Edom regio I, 9, 5. 21, 4 
Eglom rex Moabitarum I, 24, 4 
Ela rex Israelitarum I, 42, 5 
Elchana (Elcana) patei^ Samuelis I, 

30,2 
Eliacim rex Judae 1, 53, 2 
Eiias propheta 1, 43, 2 sqq. 44, 2. 45, 

1 ; translatus 1, 45, 3 ; Eliam se pro- 

fessus iuuenis M 24, 1 
Eliezer 1, 13, 5 
Elim in eremo I, 16, 4 
Elisaeus u. Helisaeus 
Ehsana plebs (ab Elusone in Gallia) 

n,48,2 
Elymus (Elymais^ oppidum n, 22, 5 
Emeritaopp. 11,46,8 
Enoch filius Cain I, 2, 3; Enoch filius 

Jared 1, 2, 5 
Enos I, 2, 5 
Ephesus U, 38, 3 
Ephrem filius Josephi 1, 11, 9 
episcoporum auaritia tempore Seueri 

I, 23, 5 ; episcopi Martini insecta- 

tores M 27, 3 
eremus in Aegypto D I, 10 sq. locus 

cultus in eremo D I, 13, 2 sqq. 
Esaianum supplicium E, 2, 10 
Esau natus I, 8, 1 ; discors cum fratre 

I, 8, 3 sq. diuitiis potens I, 10, 4; 

regionem Edon incolit 1, 9, 5 , cf. I, 

21,4 
Esdra scriba legis U, 10, 3. 12,2; 

plebem corruptam reformat U, 10, 5 
Esebon (Eseban?) iudex Israelitarum 

I, 26, 7 
Estheris historia II, 12 sqq. 
Euae creatio I, 2, 2 ; peccatum A2, 8 



Euagrius Arrianus U, 42, 6; alius 

eiusdem nominis D UI, 1, 4. 2, 8 
Euanthius D U, 2, 3 
Eucherius D m, 1, 7 
Euchrotia U, 48, 2; gladio percussa 

n, 51, 3 
Eudoxius Arrianus U, 42, 6 
Euilmarodac rex Babyloniae U, 6, 1 
Euodius praefectus U, 50, 7; M 20, 4 
Europa D lU, 17, 7 
Eusebius Vercell. episcopus ab Arria- 

nis relegatus U, 39, 4 
Eusebius presbyter , postea episcopus , 

Sulpicii amicus D U, 9, 5 
Ezechias rex Judae 1, 50 sq. 
Ezechiel propheta U, 3, 9 

Paltim 1, 35, 10 

Faran I, 20, 5 

Fares 1, 11, 3 

Felicissimus U, 51, 2 

Felix episcopus D lU, 13, 2. 17, 5 

Pestus (Cestius ?) Plorus praeses Ju- 

daeorum U, 29, 4 
Foegadius episcopus U, 44 
forenses leges I, 18 
fortunatae insulae D I, 26, 2 
Fufius Geminus consul U, 11, 8. 27, 5 

Gabaa oppidum I, 29, 2 

Gabaonitae Israelitis subiecti I, 23, 1 

Gabaoth (Gabaon) 1, 23, 2 

Gad I, 9, 3; propheta I, 35, 4 

Gader turris I, 10, 3 

Galba imperator U, 30, 1 

Galgala 1, 33, 3 

Galli edacitatis nimiae notati D I, 
4, 6. 8, 5. 9, 2 ; eorum uanitatis 
studium D, I, 11,6 

Galliae U, 41, 2. D 1,21, 6; abAiTia- 
nis pressae U, 40, 4. M 6, 4; ab Hi- 
lario Arriana haeresi liberatae U, 
45, 7 ; prima intra Gallias martyria 
U, 32, 1 ; in G. barbari sub Juliano 
Caesare irruperunt M 4, 1 



264 



Index 



Gallice et celtice loqui D I, 27, 4; cf, 

Biefenbachii Celtica II, 1, 84 sqq. 
Gallici episcopi II, 41, 3 
Gallinaria insula M 6, 5 
Gallus discipulus Martini B 1, 1 sqq. 
Gauidius episcopus 11, 41, 4 
Gedeon iudex Israelitarum 1, 25 
Greorgius Arrianus II, 38, 3. 42, 6 
Gerara I, 8, 2 
Gersam (?) I, 13, 5 
Geth (Gai?) I, 22, 5 
Gethaei I, 31, 3 
gigantum ortus I, 2, 7 
Gnosticorum haeresis II, 46, 1 ; dam- 

nata n, 47. 49 sq. latius propagata 

U, 51, 7 
Godolia I, 54, 7. 11, 4, 1 ; interfectus 

n, 4, 3 
Goliath a Dauid prostratus I, 34, 

3 sqq. 
gomor, mensurae hebraicae genus I, 

16,8 
Gomorra urbs I, 5, 4. I, 48, 1 
Gorgias dux Antiochi 11, 21, 5 
Gotholia I, 46, 1 

Gothoniel dux Israelitarum I, 24, 3 
Graecia Din,17,6 
Graecorum edacitas D I, 8, 5 
Gratianus imperator D III, 11, 8; 

Gnosticos damnat 11, 47, 6 ; in eius 

aula cuncta uenalia II, 49, 3 
Gregorius praefectus Galliae 11, 49, 2 
Gurdonicus homo D I, 27, 2 

Hebraei pa^sim in chron. libris 

Hector M 1, 3 

Helchias sacerdos I, 52, 1 

Helena mater Constantini basiUcas 

Hierosolymis constituit 11, 33, 5; 

crucem Christi reperisse fertur II, 

34, 1 sqq. 
Heli sacerdos I, 28, 8. 30, 1 sqq. 

quando uixerit I, 29, 7; moritur I, 

30,6 
Helisaeus propheta I, 45, 3 sq. 



Helpidius (Elpidius ?) rhetor , Priscil- 
liani raagister II, 46, 2. 47, 2 

Her CHq LXX) fiHus Judae I, 11, 1 

Heraclia H, 38, 3 

Herodes Antipas II, 27, 4 sq. 

Herodes Ascalonita n, 27, 1 et 4 

Hieremias propheta I, 54, 2 sqq. II, 
4,4 

Hieronymus presbyter ecclesiae Beth- 
leemitanae D I, 8, 1 ; eius eruditio 
D I, 8, 3. 9, 5 ; iudicium de Orige- 
nis scriptis D I, 7, 3; de monachis 
sententia iniqua D 1, 8, 4 sqq. 21, 5; 
odia clericorum et haereticorum in 
eum D I, 9, 4 

Hierosolyma 1, 1, 3. 41, 5. 42, 1. II, 
6,2. 8,2. D 1,8,1. U,14,2. m, 
17, 8; obsidetur a Senacherim 1, 50, 
4 sq. a Nabuchodonosor capta et ua- 
stata I, 53, 4; iterum ab eo capta et 
incensa I, 54, 5 ; eam restituit Ne- 
hemias permissu Artaxerxis secundi 
II, 11, 4 sq. ab Antiocho Epiphane 
uastata II, 18, 7. 19, 6; obsidetur a 
Vespasiano n,30, 2; a Tito capta 
et excissa H, 30, 4 sqq. ecclesiis 
Christianis ab Helena adomatur H, 
33,4 

Hilarius Pictauorum episcopus ab Ar- 
rianis in exilium pulsus II, 39, 7. 
M 6, 4; in synodo Seleuciensi H, 42, 
2 sqq. in Gallias relegatus II, 45, 4; 
M 6, 7; Gallias liberat haeresi Ar- 
riana II, 45, 5 sqq. moritur II, 45,9; 
tentat Martinum diuino ministerio 
uincire M 5, 1 
Hispania H, 40, 5. 41, 2. M 24, 1; in- 
ficitur Gnosticorum haeresi H, 46, 1 ; 
Hispaniae proconsulem habere desie- 
runt uicario accepto H, 49, 3 cf ibid. 
§.7 
Hispaniae D III, 11, 4 et 9. 13, 1 
Holofernes princeps militiae Ochi II, 
14, 6 sqq. ab Judith obtruncatur II, 
16,4 



nominum et rerum. 



265 



Homerus M 26, 3 

Hosea w. Osee 

Hosins u. Osius 

Hjginus Cordubensis episcopus U, 

46,8. 47,3 
Hyrcani H, 26, 2 
Hyrcanus rex Hebraeorum 11, 26, 

4 sqq. 

Jabin rex Chananaeorum I, 24, 5 

Jacob nascitur I, 8, 1 ; benedictus a 
patre 1, 8, 3; fugit in Mesopotamiam 
I, 8, 5 ; matrimonium cum Lia et 
Rachel I, 9, 1 sq. redit in terram 
Canaan 1, 9, 4; nomen ei immuta- 
tum I, 9, 7 ; filios in Aegjptum mit- 
tit I, 12, 1; ipse in Aegyptum de- 
scendit ibique moiitur 1, 12, 5 sqq. 

Jair iudex Israelitarum 1, 26, 3 

Japhet I, 4, 2 et 7 

Jared I, 2, 5 

Jason frater Oniae n, 18, 2 sqq. 

ibex D I, 16, 3 

Idacius u. Ydacius 

Idumaei I, 46, 4 

Jehu u. Jeu 

Jepta iudex Israelitarum I, 26, 4; 
filiam immolat I, 26, 6 

Jcricho oppidum I, 21, 5; direptum et 
incensum I, 22, 4 

Jeroboam rex Israelitarum 1, 41, 2 sqq. 
moritur 1,42,4 

Jeroboam filius Joae rex Isr. I, 47, 2 

Jesus .(= Josua) dux Israelitarum I, 
17,2. 20,7. 21,6; penes Jesum 
Naue filium Moyse mortuo summa 
rerum 1,22,1; eius res gestae I, 
22 sqq. eius mors I, 23, 8. 29, 8 

Jeu rex Israelitarum 1, 45, 5. 46, 1 

Jezabel 1,43, let 9. 44,1 

Uljricum H, 40, 4. 41, 2; D III, 17, 4 

imperatores quando Christiani esse 
coeperint II, 33, 1 

Lidi II, 11, 7 

India II, 13, 4 



Instantius Priscilliani haeresi addic- 
tus II, 46, 7. 47, 2 sqq. 49, 8; in 
insulam relegatus II, 51, 3 
insulae fortunatae D I, 2Q, 2 
Joab I,37,2et6. 38,3et6 
Joachas rex Israel 1, 46, 3 
Joachas rex Judae 1, 53, 1 
Joachim rex Judae I, 53, 2 sqq. II, 1, 2 
Joachim maritus Susannae II, 1, 5 
Joas rex Israel. 1, 46, 4 
Joas rex Judae I, 46, 1 sq. 
Joatham rex Judae 1, 47, 5 
Job uir iustus et constans 1, 13, 6 
Johannes Apost. in Pathmum relega- 
tus ibi apocalypsin conscripsit II, 
31,1 
Johannes Hyrcanus dux Hebraeorum 

n, 26,2 
Johannes (Lycopolita) D I, 22, 1 
Johannes Priscillianista II, 51, 4 
Johannes pseudopropheta M 24, 3 
Jonas propheta I, 48, 2 sqq. 
Jonathan Saulis f. I, 33, 5 sq. eius cum 

Dauid amicitia 1, 35, 2 
Jonathan dux Judae II, 23, 5 sqq. in- 
signibus regiis donatus II, 24, 2 ; a 
Tryphone interfectus II, 25, 2 
Joram rex Israel. 1, 45, 2 et 5 
Joram rex Judae I, 45, 2 
Jordanes flumen I, 21, 6. 22, 3. 25, 7 
Josaphat rex Judae I, 42, 7 
Joseph natus I, 9, 3; a fratribus uen- 
ditus 1, 10, 7; in carcerem coniectus 
I, 11, 4 ; ad summam dignitatem 
euectus 1, 11, 7 sqq. moritur 1, 12, 8 
Josias rex Judae I, 52 
Josua u. Jesus 
Jotham u. Joatham 
Jothor sacerdos, Moysis socer 1, 13, 5. 

17, 3 sq. 
Irad I, 2, 4 
Isaac I, 7 sq. 

Isachar filius Jacobi I, 9, 3 
Isaias propheta I, 47, 3. 50, 6. 51, 3 
Isauria II, 41, 1 



266 



Index 



Isbaal (oZ. Isboseth) regis Saal filins 
1,37,2 

Ismael filins Abrahae I, 6, 3 

Ismael dux coniurationis contra Godo- 
liam n, 4, 1 sq. 

Israel unde Jacob dictus I, 9, 7 

Israelitae in Aegypto 1, 13; eorum nu- 
merus 1, 15, 2 ; egressus ex Aegypto 
I, 15; mare rubrum transeunt I, 
15, 3; in eremo 1, 16; ibi leges acci- 
piunt 1, 17, 6 sqq. eorum captiuita- 
tes u. 8. u. captiuitas 

ItaUa II, 40, 4. 41, 2; M 2, 1. D IIT, 
17,4 

Ithacius episcopus IT, 47, 3 sqq. de- 
cretum a Gratiano contraPriscillia- 
nistas impetrat II, 47, 6; ex Hispa- 
nia proturbatur II, 49, 1 sq. 49, 4; 
Priscillianum apud imp. Maximum 
accusat II, 50, 1 sqq. eius mores 
mali U, 50, 2 ; ab eo eiusque parte 
acta in synodo Treuerensi D III, 11 
sqq. episcopatu detrusus II, 51, 5 

Ithaciana pars D III, 13, 5 

Jndatribusl,35,4. 41,4. 42,7; du- 
catum gerit I, 24, 1. 28, 7. 29, 5 

Judaea I, 30, 4. 31, 4. 37, 1. 48, 2. 
IT, 8, 2; Aegyptiorum regi stipen- 
diaria facta I, 53, 2; a Nabucho- 
donosore occupata I, 53, 3 sq. sub 
Persarum imperio per praesides re- 
gitur II, 9, 2 ; prouincia Komanorum 
facta II, 26, 6 

Judaei cur Christum non rcceperint 

I, 24, 7 ; inter Christianos degentes 
eorum raores non recipiunt II, 3, 6 ; 
post rebellionem contia Godoliam 
factam in Aegyptum emigrant II, 
4, 6; gentilium conubiis permixti 

II, 10, 4 ; eis Aman perniciem parat 
II, 13, 3 ; eorum uario tempore uarius 
status II, 15, 7; Syriae regibus tri- 
butarii II, 17, 5. 25, 3; tempore 
Antiochi Epiphanis gentilium more 
uiuunt II, 18, 6. 19, 8; per sacerdo- 



tes reguntur II, 17, 5; a senatu po- 
puii Bo. socii atque amici appellati 
II, 23, 4; rebelles Nerone imperante 
n, 29, 4, item Adriano II, 31, 3; ob 
illatas Christo manus a Tito puniti 
II, 30, 8 
Judas fiUus Jacobi 1, 9, 3. 10, 7. 11, 1 
Judas Maccabaeus reUgionis iudaicae 

defensor n, 21 sqq. 
iudicum apud Israelitas imperium I, 
24 sqq. idem in regium mutatum 
I, 32, 3 
Judith actus 11, 14 sqq. Holofemem 

obtmncat II, 16, 4 
Julianus Caesar M 2, 2. 4, 1 
JuUus Bomae episcopns 11, 36, 7 
JuppiterM22,l. Dn,13,6. ni,6,4 
iurisiurandi ritus Hebraeus I, 7, 4 
iustitiae falsae exemplum D I, 22 

Kainan I, 2, 5 

Laban 1,8,4. 9, let4 

Lamech interfector I, 2, 4 

Lamech pater No6 I, 2, 6 

Laodicia II, 38, 3 

Lasthenes Cretensium dux 11, 24, 3 

Latronianus gnosticus II, 51, 3 

Lazarus A 2, 6 

leges forenses IsraeUtarum praecipuae 

1,18 
Leonida ( — des) Origenis pater 11, 32, 2 
Leontius Arrianus H, 42, 6 
Leprosum (?) uici GalUci nomen M 

14,3 
Leucadius praeses D UI, 11, 8 
Leui fiUus Jacobi I, 9, 3. 10, 2 
Leui tribus in sacerdotium segregata 

1, 20, 2. 23, 4. 41, 6 
Leuitae 1, 19, 6. 29, 2. 31, 5. 50, 2 
Leuitici libri summa I, 20, 1 
lex in Sinai lata 1, 16, 6 sq. 
Lia fiUa Laban I, 9, 1 
Liberius Eomae episcopus ab Arrianis 

exilio datus II, 39, 7 sq. 



nominum et rerum. 



267 



librariorum neglegentia I, 40, 2 

Licinias imperator II, 33, 2 

Liger fluuius M 10, 4 

LoUianus consul II, 39, 8 

Loth I, 5, 2; in Sodomis consedit I, 

5, 3 ; in captiuitatem ductus I, 5, 4 ; 

Sodomis egressus I, 6, 5; eius uxor 

in molem conuersa I, 6, 6 ; incestus 

cmn filiabus I, 6, 7 
Lucas apostolorum actus edidit II, 

28,1 
Lucifer Carali episcopus ab Arrianis 

relegatus II, 39, 4; erga lapsos pae- 

nitentes iniquus II, 45, 8 
lanae ac soli diuini honores a Judaeis 

dati I, 52, 3 
Lupicinus M 8, 1 
Lycontius D III, 14, 3 
Lysiae ducis Antiochi Epiphanis bella 

cmn Judaeis II, 20, 5 sqq. 
Ljsunachus sacerdos Judaeorum II, 

18,5 

Macedonia II, 3, 4 

Macedonius magister officiorum II, 

48, 5. 49, 3 
Macerinus (T. Geganius) consul 11, 9, 7 
Madia terra I, 13, 5 
Madianitae I, 21, 5; dominantur Is- 

raelitis I, 24, 6 ; ab iis bello supe- 

rati I, 25, 7 
magi duo Persarura imperium obti- 

nent n, 9, 6 
Magnentius a Constantino uictus II, 

38,4 
I Magnus episcopus II, 50, 7 
Malalael I, 2, 5 

Manasse filius Josephi 1, 11, 9 
Manasse rex Judae culturas impias 

eiercet I, 51, 4 
Mane rex Israelitarum 1, 49, 2 
manna 1, 16, 5 sqq. 
Marathonia pugna II, 9, 7 
Marcellus Sabellianus haereticus II, 

36, 2 sqq. 37, 1 sqq. 



Marcellus presbyter D III, 8, 5 
Marcus episcopus apud Hierosolymam 

n, 31, 6 
Marcus gnosticus, magister Priscil- 

Uani U, 46, 2 
Mardochaeus 11, 12, 5 sqq. 
mare rubrum Israelitis peruium fac- 

tum I, 15, 5 
Maria n, 37, 4. D U, 13, 5 
Maria Lazari soroi' A 2, 6. D II, 7, 5 
Martha Lazari soror A 2, 6. D II, 7, 5 
Martini origo et pueritia M 2 ; cate- 
chumenus factus M 2, 3; ad mili- 
tiam scriptus ib. 2, 5; pauperem 
uestit ib. 3. D II, 1 ; per sonmum 
uidet Christum M 3, 3 ; baptismum 
consecntus est ib. 3, 5 ; militiae mis- 
sionem accipit M 4; exorcista factus 
M5, 2; cf, ibid. 17. D II, 9. UI, 
6 et 8; eius modus exorcizandi D 
III, 6; in latrones incidit M 5, 4; 
Arrianis resistens uirgis caesus M 
6, 4; Mediolani sibi monasterium 
statuit M 6, 4 ; uirtutes ab eo editae 
M 7 sq, 11—15. D II, 3 sq. D III, 
2 — 10. 14; episcopus Turonicae 
ecclesiae M 9 sqq. monasteriumextra 
Turonum ciuitatem sibi statuit ib. 
10, 3; templa profana diruit ib. 
13—15. D III, 8, 7. 9, 1; curationcs 
ab eo factae M 16—19, D II, 2, 3. 
III, 14 ; angelorum consortio saepe 
usus M 21 ; a diabolo tentatus M 
24, 4. cf. ib. 6. 21 sq. E 3, 16; Ma- 
ximi imperatoris conuiuio adhibitus 
M 20; ab eo honoratus D II, 6; eius 
uxor ei conuiuium praebet D II, 6, 4 ; 
Valentiniani maioris spiritum mol- 
lit DU, 5, 5; incendio periclitatus 
E 1, 10; haereseos iniuste accusatus 
II, 50, 4. D III, 11,3 sqq. cleiicorum 
in eum odium D 1, 25, 3. 26,3; a 
Brictione uexatus D III, 15 ; paulo 
ante obitum pacem clericis Conda- 
censis dioecesis restituit E 3, 6 ; eius 



268 



Index 



morsE2, 6. 3,9; funus E 3, 18; 
Martini laus M 25 sqq. D I, 25 sq. 
eius dicta D II, 10; sententia de An- 
tichristo D2, 14 

martyria gloriosis mortibus quaesita 
II, 32, 4; quando primura intra Gal- 
lias uisa II, 34, 1 

Massilia D 1, 1, 3 

Mataris oppidum A 6, 2 

Mathusalam filius Enoch I, 2, 6; filius 
Mauiahel I, 2, 4 

Matthatias sacerdos armis Judaeorum 
religionem defendit II, 20 

Maliiahei 1, 2, 4 

Maxiraianus iraperator II, 32, 4 

Maximinus imp. II, 32, 2 A 6, 4 

Maximus imperium rapit II, 49, 5 (cf. 
M 20, 2 sq.) Priscillianistas ad syn- 
odum Burdigalensem deduci iubet 
II, 49, 7 ; Martino spondet se nihil 
cruenti in eos constituturum II, 
50, 6 ; Priscillianum sociosque eius 
capite damnat II, 50, 7 sq. foeda 
episcoporum in eum adulatio M 20, 
1 ; Martinum honorat M 20, 5 ; D II, 
6,3 sqq. Aquileiae a Valentiniano 
captus et interfectus est M 20, 9 ; 
eius laus D II, 6, 2 ; femina eius pia 
et fidelis D II, 6, 3 sqq. Martino in- 
dulget D III, 11 sq. eius auaritia D 
Iir, 11, 11 

Medi II, 6, 5. 11, 7; uicti a Persis II, 
3, 3. 15, 1 ; eorum imperium ad 
Persas transiatum II, 8, 1 

Mediolanensis synodus II, 39, 3 

Mediolanum II, 48, 4. 3f 6, 1 ; ibi 
Martinus monasterium sibi statuit 
M6,4 

Melchisedech I, 5, 6 

Melchol filia SauUs, uxor Dauidis I, 
34, 7. 35, 10 

Memphis II, 46, 2. D 1, 15, 3 (? cf. adn.) 

Memphitica regna D I, 23, 6 

Menelaus sacerdos Judaeorum II, 18, 
4 sq. 



Menophantus Arrianus II, 38, 3 
Mercurius M 22, 1. D II, 13, 6, UI, 

6,4 
Mesopotamia I, 7, 5. 8, 4 
Mesopotamiae rex Hebraeos subigit I, 

24,3 
Micheas propheta 1, 44, 6 
Minerua M 22, 1 
Misael II, 1, 2. 3, 8 
Mitridaticum bellum II, 26, 5 
Moab I, 6, 7 
Moabitae I, 35,4. IT, 15, 5; iis Israe- 

litae seruiunt I, 24, 4; a Dauid sub- 

acti I, 37, 5 
monachi ab Hieronymo grauiter repre- 

hensi D I, 8, 5 sq. monachi in eremo 

Aegypti D I, 9, 7 sqq. 
Moyses I, 13—21; a filia Pharaonis 

seruatus I, 13, 3; dux Israelitarum 

ex Aegypto 1, 14 sqq. miracula in 

eremo edita I, 16 sq. accipit leges 

forenses et caerimoniales a Deo I, 

18 sq. seditiones aduersus eum 1, 21; 

moritur I, 21, 6 
mundus quando creatus I, 2, 1 
mures adfligunt Philistaeos I, 31, 2 
Mursa II, 38, 3; pugna apud M. contra 

Maxentium II, 38, 3 

Nabad (Nadab?) cum Moyse montem 
Sinam conscendit I, 19, 1 

Nabad rex Israelitarum 1, 42, 4 

Nabuchodonosor rex Babylonius II, 
6, 2. 8, 2 ; Judaeam occupat 1, 53, 3; 
Hierosolymam capit atque incendit 
et Judaeos in captiuitatem abducit 
I, 54; eius somnium II, 2 sq. insa- 
nia n, 5 ; quara diu regnauerit II, 
5, 6; num alius eiusdem nominis 
apud Persas regnauerit II, 14, 2 

Nabuthae 1, 44, 1 

Nabuzardan I, 53, 6 

Nachor Abrahae frater I, 7, 5 

Narbo D 1, 1, 3. 3, 1 

Narcissus Arrianus II, 38, 2 



nominum et rcrum. 



26» 



Narses comes D III, 11, 8 

Nathan propheta 1, 38, 2 

Nane 1, 22, 1 

Nebroth Babylonis conditor 1, 4, 3 

Nechao rex Aegypti 1, 52, 5. 53, 1 

Neemias U, 11, 1 

Nemausi synodus D II, 13, 8 

Nephthalin I, 9, 3 

Nero imperator, primus Christianorum 

persecutor 11, 28, 1 et 3; incendii 

Romae inuidiam in Christianos uer- 

tit 11,29; creditus uenturus ante 

Antichristum n, 28, 1. 29, 6 ; D II, 

14; mortuus II, 29, 5 
Neroniana tempora E 2, 9 
Neronopolis n, 38, 3 
Nicaea II, 35, 4 
Nicaena synodus Osio auctore confecta 

II, 40, 5; contra Arrianos II, 35, 4; 

eins decreta ab Arrianis deprauata 

11,40,1 
Nicanor H, 21, 6. 23, 5 
Nilus D 1, 10, 1. 13, 1; Nilo contigua 

mnlta monasteria D 1, 10, 1. 17, 6 
Nimrod u. Nebroth 
Ninine opp. 1, 51, 2, ab Assure condi- 

tnm 1,48,1 
Nininitarum paenitentia 1, 48 
NitriaDl,15,3. 23,6 
Nog nir iustus 1, 2, 6; in arca serua- 

tns 1, 3, 2 ; arcam egressus 1, 3, 5 sq. 

eins semen 1, 4, 2 
Ochozias rex Israelitarum I, 44, 6. 

45,1 
Ochozias rex Judae 1, 45, 3 et 5 
Ochns u. Artaxerxes 
Olda prophetissa I, 52, 3 
ofioovawv et ofjioiovaiov U, 40, 2 
Onan (Avvav LXX) 1, 11, 1 
Onias a sacerdotio remotus 11,18, 1 sqq. 
orbis diuisio inter No6 posteros I, 4, 7 
Ormons 1,21,5 
Orien8n,40,4. 46,1 
Origenes n, 32, 2; tractator scriptu- 
. ramm sacrarum D I, 6, 1 ; inter epi- 



scopos et monachos Alexandriae cer- 
tamina de eius scriptis D I, 6 ; eius 
errores deformes D I, 6, 5 ; dc Jesu 
sententia D I, 7, 1 ; eius adsertores 
adflicti D I, 7, 2 sqq. 

Osee rex Israelitarum I, 49, 2 sq. 

Osius Cordubensis episcopus II, 40, 5 

Otho imperator II, 30, 1 

Othoniel u. Gothoniel 

Ozias rex Judao I, 46, 5. 47, 1 sqq. 

Ozias dux Hebraeorum aduersus Holo- 
fernem II, 15, 10 

Pache duo reges Israelitarum eiusdem 
nominis I, 49, 2 

Palaestina II, 31, 3 

palmae in eremo D I, 13, 5 sq. 

Pannoniae II, 38, 2. M 2, 1 

paradisus I, 2, 2 

Parisii M 18, 3 

Parthi H, 11, 7. 26, 6. D I, 26, 2 

Pascha instituitur 1, 15, 1 ; celebra- 
tum I, 50, 2. 52, 4. n, 30, 4; Pa- 
schae diebus (= *zur Osterzeit') D 
in, 10, 1 

passio yn fratrum (Maccabaeornm) II^ 
20,4 

Patemus episcopus Arrianus II, 45, 7 

Pathmus insula II, 31, 1 

Patricius fisci patronus,'accusator Pri- 
scilliani II, 51, 2 

Paulinus episcopus Treuerorum II,. 
37, 7; in exilium actus II, 39, 3; 
moritur II, 45, 9 ;'a Martino in ocu- 
lorum ualetudine curatus M 19, 3 » 
eius laus M 25, 4; studiosus erat 
Sulpicii Seueri D I, 23, 4. D m, 
17,3 

Paulus apostolus 1, 36, 3. II, 28, 1 efe 
4 sq. D n, 13, 6 ; gladio interemp- 
tus II, 29, 3; uipera morsus E 1, 5 

Paulus primus eremita D 1, 17, 1 

Paulus (L. Aemilius) consul II, 18, 7 

pax ecclesiae post Constantinum II,. 
33,3 



270 



Index 



Persae II, 6, 4 20, 5. D I, 26, 2; ad 
eos summum imperium delatum II, 
3, 3. 8, 1; abAlexandro iis ereptum 
II, 3, 4 17, 1 

Persarum reges 11, 9, 4 sq. regum mos 
proprius II, 13, 5 

persecutiones Christianorum , prima 
sub Nerone IT, 28 sq. secunda sub 
Domitiano II, 31, 1 ; tertia sub 
Traiano II, 31, 2; quarta sub Adria- 
no II, 31, 6 ; quinta sub Aurelio II, 
32, 1; sexta sub Seucro II, 32, 1; 
septima sub Decio II, 32, 3 ; octaua 
sub Valeriano II, 32, 3 ; nona acer- 
bissima sub Diocletiano et Maxi- 
miano II, 32, 4 sq, decimam exer- 
cebit Antichristus II, 33, 3 

Persis H, 17, 4 22, 5 

Petefres praepositusPharaonis 1, 10, 7 

Petrocoriorum ciuitas II, 45, 7 

Petrus apostolus D II, 13, 6 ; Romae 
cpiscopus 11,28, 4 sq. in crucem sub- 
latus II, 29, 3 ; mare pedibus super- 
gressus E 1, 6 

Phalaris tyrannus D III, 16, 3 

Pharao Aegypti rex 1, 10, 7 ; eius filia 
Moysen seruat I, 13, 3 

Pharisaei II, 30, 5 

Philistaei cf. AUophyli 

Photinus haereticus 11, 36, 2 sqq. eius 
haeresis II, 37, 4 

Phrygia II, 42, 2. 45, 9 

Phylistiim terra I, 15, 3 cf. AUophyU 

Pictaua ciuitas M 5, 1 

Plato D III, 17, 6 

Polemo A 4, 2 

Pompeius M. Judaeos bello adgreditur 
II, 26, 5 sqq. 

Pomponius D III, 18, 1 

Pontus II, 26, 5 

Porphyrius Zebberini filius A 6, 3 

Posturaianus amicus Sulpicii Seueri D 
I, 1 sqq. 

Potamius Priscillianista II, 51, 4 

Priscillianus Gnosticorum haereseos 



propagator et eius socii II, 46—51 ; 

capitis danmatus II, 50, 8; D III, 

11,2 
Procula II, 48, 3 
Ptolemaeus Philometor rex Aegypti 

II, 24, 1 et 3 
Ptolemaeus dux contra Judaeos II, 

21,5 
Ptolemais II, 25, 2; D UI, 18, 1 
Puteus iuramenti I, 8, 2 

Bachel uxor Jacobi I, 9, 1 sqq. mori- 

tur I, 10, 3 
Eaphidim 1, 17, 2 
Rebecca uxor Isaaci I, 7, 5; gemellos 

peperit I, 8, 1 
Refrigerius presbyter D n, 14, 5. m, 

I, 3. 5, 1. 9, 1 

regium nomen liberis populis inuisum 

1, 32, 3 
religiones omnes Antiochus Epiphanes 

ad unam redigere tentat ir, 21, 4 
Ehodanius Tolosanorum episcopus 11, 

39 7. 45, 9 
Rhodus II, 24, 1 
Bol>oam rex Israelitarum i, 41 
Eoma II, 23, 3 ; incendium sub Nerone 

II, 29, 1 

Eomana urbs D 1, 24, 4 
Eomanorum imperium 11,3, 5; & E. 

Judaei amicitiam petunt II, 23, 4; 

E. senatus et populus II, 18, 7. 23,4 
Eomulus Auspicii filius D III, 7, 5 
Eubellius consul II, 11,8. 27,5 
Euben fiUus Jacobi I, 9, 3; a fratris 

caede abhorret 1, 10, 7 
Eufinus (L. Passienus) consul II, 27, 2 
Eufus episcopus II, 50, 7; episcopatu 

deiectus M 24, 2 
Eusticius Turonensis M 9, 1 

Sabaeae seditio I, 38, 4 
Sabaria Pannoniorum oppidum M 2, 1 
Sabbatius monachus D HI, 1, 4 (M 
23,7) 



nominam et rerum. 



271 



SabelMana haeresis II, 37, 4 
Sabeffius H, 37, 4. 42, 4 
Sabinns (C. Calnisiiis) oonsnl n, 27, 2 
saeerdotinm snmmnm apnd Jndaeos 

auaritia et dominandicnpidine affec- 

tatnm II, 17, 5 et 11, 18; qnando 

desierit perpetnnm esse II, 18, 3 
Sadoc sacerdos I, 38, 8 
Salem Sicimomm opp. I, 10, 1 
Salina regina n, 26, 4 
Sabnanassar rex Assyriomm I, 49, 3 
Salomon rex Israelitamm 1, 38, 8 — 41, 

1. D n, 6, 6 
Salnianus episcopns Gnosticomm hae- 

resi addictns n, 46, 7. 47, 2i: obit 

11,48,6 
Salnins A 6 
Samaria I, 44, 1. 3. 5. 47, 2. 49, 1. 

50, 3; nnde appellata n, 49, 3 
Samaritae=cnstodes I, 49, 4 
Samson natns I, 27, 2 ; eins res ge- 

stae I, 27, 3 sqq. captinitas I, 28; 

mors I, 28, 6 
Samnel sacerdos natns I, 30, 1 ; He- 

braeis praeest I, 32; ab eo Sanl nnc- 

tns I, 33, 1 et 3; a Sanle consnltns 

I, 34, 1. 36, 1 ; caligo de eins tem- 

poribns I, 36, 5 
sangninis esns et efinsio prohibita I, 

4,1 
Sara nxor Abrahae I, 5, 1. 7, 1 ; eins 

nomen mntatum I, 6, 2; obit I, 7, 3 
Sarapta opp. I, 43, 4 
Sardieensis synodns U, 36, 5 
Sardinia II, 39, 4 
Satnminns Arelatensinm episcopns Ar- 

rianns II, 40, 4. 45, 6 ; Satnminns 

aUns D HI, 3, 6 
Sana Chananaea I, 11, 1 
Sanl rex Jsraelitamm I, 33, 1 sqq.; 

eins loco Danid ungitnr I, 34, 2; 

Dauidi insidias stmit 1, 34, 6. 1, 35 ; 

moritnr I, 36, 2; qnamdin regna- 

nerit I, 36, 3 
L. Scipio Asiaticns II, 19, 4 



scriptores saecnlarinm litteramm cnr 

nihil ex historia sacra attigerint 11, 

14,7 
Scythia n, 9, 4 
Sedechias Jndae rex I, 53, 5. 54, 1 

sqq. II, 5, 6 
Selam filins Jndae I, 11, 1 
Selencia Isauriae opp. n, 42, 1 
Selenciensis sjnodns n, 42 
Selencns I (Nicanor) n, 17, 4. 19, 2 
Selencns (U) Callinicns H, 19, 3 
Selencns (m Cerannns) II, 19, 3 
Selencns (IV Philopator) n, 19, 4 sq. 
SellainterfectorZachariae regisl,49, 1 
SemfilinsNoe I. 4,2et7 
Sem pater Assnris I, 48, 1 
Semigar index I, 24, 4; alins eiusdem 

nominis index post Samson I, 28, 7. 

29,7 
SennacherinmrexAssyriomml, 50, 4. 

51,1 
Senonnm regio D III, 7, 1 et 4 
Seon rex Amorraeomm I, 21, 5 
Sepphora Moysis nxor I, 13, 5. 17, 3 
Seron Syriae praefectus n, 21, 
Sematins Tnngomm episoopns n, 44 
semitns Israelitamm u. captinitas 
Seth I, 2, 5 

Senems imperator II, 32, 1 
Sichem in terra Chananaeomm I, 5, 2 
Sichem filins Emor 1, 10, 2 
Sicimi I, 10, 1, 26, 1 
I Simeon filius Jacobi I, 9, 3. 10, 1. 
I 12,3 
Simon accnsator Oniae sacerdotis II, 

18,1 
Simon (Thasi) dnx Jndaeomm II, 25» 

2 sqq. 
Simonis magi cnm Petro et Panlo 

congressio II, 28, 5 
Sina mons I, 17, 5. D 1, 17, 1 
Singidnnum II, 38, 3 
Sion 1, 37, 4 
societas cnm extemis pemiciosa I, 

24,2 



272 



Indcz 



Socrates M 1, 3. D III, 17, 6 

Sodoma opp. I, 5, 3 sq. eins confla- 
gratio I, 6, 6. 48, 2 

soli et lunae diuini honores ab Judaeis 
dati I, 52, 3 

somninm Pharaonis 1, 11, 6; Nabu- 
chodonosoris II, 2 sq. 

Stephanus Arrianus U, 38, 3 

Stilico consul II, 9, 7. 27, 5 

Sucdianus (Sogdianus) rex Persarum 
II, 9, 9 

Sulpicius Seuerus Martinum uisitat M 
25; eius liber de uita Martini stu- 
diose lectus E I, 1 et ubique per- 
uulgatus D I, 23, 3 sqq. monacho- 
rum odia in eum D II, 8, 3 

Susannae historia II, 1, 5 sqq. 

Sychem u. Sichem 

Syene (Syenae) D I, 16, 1 

SyHnancis insula II, 51) 3 sq. 

Symeon u. Simeon 

synodus in Aegypto II, 36, 5 , Arela- 
tensis II, 39, 2 , Ariminensis II, 41, 
Bitterensis II, 39, 2, Burdigalensis 
II, 49, 7 sqq. Caesaraugustana II, 
47, Mediolanensis II, 39, 3, Nicaena 
11,35,4. II, 36, 1 sq. 40, let5; 
Sardicensis II, 36, 5 sqq. Seleu- 
ciensis U, 42 

Syri I, 37, 6. 44, 5 sq. 45, 5. U, 22, 
2. 23, 1 et 6 

Syria I, 42, 2. 44, 3. II, 31, 3 ; D I, 
26, 2; a Dauid subacta I, 37, 5, 
Persis subiecta II, 9, 2 

Syriae reges post Alexandrum U, 19 

Syrtis D I, 3, 2 

tabemaculi aedificatio 1, 19, ^ 
Taetradius uir proconsularis M 17 
Tarquinius Superbus II, 9, 4 
Tarraca Aethiopum rex I, 50, 6 
Taurus praefectus praetorio II, 41, 3. 

43, 3. 44, 1 
templum Hierosolymitanum exstrui- 

turl, 40; reaedificatur II, 9, 1. 10, 



1 sq. purgatur et restituitur II, 22, 

1 ; eius excidium II, 30, 6 sqq. 
TertuUus Priscillianista II, 51, 4 
Thamar uxor Her filii Jacobi 1, 11, 1; 

eius partus mirabilis I, 11, 3 
Thamni 1, 42, 6 
Thara 1, 5, 1 
Tharsi I, 48, 3 

Thebais superior D I, 9, 6. 23, 6 
Thecla DU, 13, 5 
Theodorus episcopus Heracliae Arria- 

nus U, 38, 3 
Theodosius Arrianus II, 42, 6 
Theodulus Arrianus U, 42, 6 
Theognitus (al. Theognistus) D III, 

12, 1 et 3 
Thola iudex Jsraelitarum 1, 26, 3 
Tiberianus Priscillianista U, 51, 4 
Ticinum M 2, 1 
Titus filius Vespasiani II, 11, 8. 30, 2; 

Hierosolymam expugnat, urbem et 

templum exscindit II, 30, 4 sqq. 
Tobias 1, 49, 5 
Tolosa E 3, 3 

Traianus imperator II, 31, 2 
Treueri U, 37, 7. 49, 4. E 3, 3. DH, 

9, 1 ; Treueris puella a Martino cu- 

rata M 16, 2 
Treuerorum oppidum II, 49, 6. 50, 5; 

episcoporum synodus apud Treueros 

DIII, 11, 3sqq. 
tribus Judaeorum sub Moyse dinu- 

meratae I, 20, 2; tribus decem in 

captiuitatem per Salmanassarem de- 

ductae I, 49, 4, numquam in so- 

lum patrium sunt regressae U, 

11,7 
trionymam solitarii Dei unionem Sa- 

bellius asserebat II, 42, 4 
Tryphon praefectus II, 25 
Tungri II, 44, 1 
Turoni E 2, 6. D 1, 25, 6. U, 8, 7. IH, 

8, 1 ; eorum ciuitas D III, 4, 1 
Turonica ecclesia M 9, 1 
turris Babylonica exstructa 1, 4, o 



uerborum et locutionum. 



273 



Tyriae opes II, 21, 7 
Tyrrenum mare D III, 14, 1 

Valens Arrianus II, 36, 7. 38, 3 sqq. 

44,3et7 
Valentinianus imperator M 20, 8 sq. 

Dn,5,5 
Valentinus episcopus D III, 2, 4 
Valerianus imperator n, 32, 3 
Vangionum ciuitas M 4, 1 
Vastis femina Artaxerxis Mnemonis 

II, 12, 3 
Venns M 22, 1 
Vercellae II, 39, 4 
Vespasianus imperator II, 11, 8. 29,4. 

30, 2 sq. 
uicarius Hispaniarum II, 49, 3 et 7 
Victricias episcopus D III, 2, 4 
Vincentius praefectus D I, 25, 6 
uirginitatis laus D II, 10, 4 sqq. 
Vitellius iraperator II, 30, 2 
uitulus aiireus ab Jsraelitis conflatus 

1, 19, 4 



Voluentiiis proconsul Hispaniarum II, 

49,1 
Volusianenses A 6, 2; Volusianus fun- 

dus ib. 3 
Vr 1, 17, 2 

Vranius Arrianus II, 42, 6 
Vri (Vrias) I, 38, 1 et 9 
Vrsatius Arrianus II, 36, 7. 38, 3. 44, 4 
usiae ueibura II, 43, 2 

Xenocrates A, 4, 2 
Xerxes II, 9, 8 sq. 

Ydacius Emeritae episcopus II, 46, 8. 
47,3sqq. 51,0 

Zabulon I, 9, 3 

Zacharias Johannis pater D I, 27, 4 

Zacharias propheta I, 47, 3 

Zacharias rex Israelitarum I, 47, 1 

Zambri 1, 42, 5 sqq. 

Zara I, 11, 3 

Zibbirinus A 6, 3 



III. INDEX VERBORVM ET LOCVTIONVM. 



Absiste (i. e. noli) quaerere D I, 2, 4 
absoluere = soluere: quaestiones M 

25, 6; matrem (Martinus) gentili- 

tatis absoluit en*ore M 6, 2 ; M 12, 

5; absolutis omnium animis (i. c. 

mala suspicione liberatis) II, 42, 5; 

abs. somnium = soluere , interpre- 

tari 1,11,6; n,2,4 
absolutio iudicii, i. e. diremptio s. de- 

cisio I, 39, 3 
accentus (? cf. adn.) ardoris M 19, 1 
accuscUium graecm: puluere caput 

adque ora conspersi D II, 3, 9 
actibus multis bonisque praeditus uir 

Din, 11, 11 



adhibere in honorem et gratiam II, 

1,4 
adpetere = ad amorem illicitum (ad 

stuprum) tentare I, 11, 4. II, 1, 5. 

II, 13, 8 
adpropiare D III, 6, 2 
adquiescere alicui = gratificari , mo- 

rem gerere 1, 11, 4. II, 1, 5 
in aequum descensum = in proelium 

(si uera est lectio) II, 21, 2 
albitudo 1, 16, 4 
alius2>ro alter 1, 11, 5 
altarium 1, 10, 3. 1, 19, 1. D U, 2, 1. 

A2, 1 
ambitus=pompa II, 34^ 5 

18 



274 



Index 



amphibalus , mdumentiim sacerdotale 

DH, 2, 1 
anathemare D II, 12, 9 
annonaria res I, 11, 7 
annotatns est xxxyiiii annos impe- 

rium tenuisse I, 46, 5 
anteriores reges i. e. superiores I, 52, 3 
attiguus D 1, 13, 8 
audientiam regis poposcit 11, 45, 3; 

episcopis audientiam {i. e. causae 

cognitionem) reseruare IT, 49, 9 
auditorium amittere D III, 1, 1 

benedicere aliquem 1, 4, 1. 6, 7. 8, 2 
sq. 40, 3 etc. 

benedictio, i. e. res usu et contactu 
alicuius personae sanctificata: una 
earum partem straminis, quam sibi 
pro benedictione collegerat, ener- 
gumeno . . de ceruice suspendit D II, 
8, 9; nihil ex his, quae uirgo uene- 
rabilis miserat, refutauit dicens be- 
nedictionem illius a sacerdote mi- 
nime respuendam M II, 12, 6 

bigerrica uestis, i. e. grossa et uillosa 
D n, 1, 8 

breuiare I, 1, 5 

calumnia=reprehensio I, 2, 2 
captare = decipere D II, 1, 4 
captiuus: plerique abnuentes iniuriosa 

custodia, fame etiam uexati capti- 

uam {i. e. inuitam) conscientiam de- 

dere II, 45, 2 
circumcisio II, 31, 4 
coartare=cogere M 23, 3 
cogitatus A 2, 15 
coinquinatio A 2, 9 et 19 
comitatus, i. e. aula principis D IT, 5, 5 ; 

D III, 11, 3 
communicare alicui D IIT, 11, 3 
compendiosa lectio 1, 1, 1 
comperta stupro i. e. cognita 138, 1 
compunctio animi A 2, 19 
compungi D III, 13, 4 



concedere: perfidiae paucorum cuncti 
concesserant II, 45, 2 ; Osium in 
eandem perfidiam concessisse opinio 
fuit, t. e. eam amplexum esse II, 
40, 5 
concubio sociari I, 11, 1 
concupiscentia A 2, 1 et 10 
congaudere E 2, 11 
coniugia=uxores I, 40, 4 
conregnare II, 33, 5 
conscensus (= ascensus) in astra E 2, 71 
consepultus M 11, 1; D m, 18, 1 
conserere (= miscere) mores noxios I, 

2,8 
conserte fabulari D 1, 1, 5 
conspicabilis {i. c.*leibhaftig sichtbar') 

M21, 1 
conspirant decreta subuertere II, 37, 2 
constupratio animae A 2, 11 
consuetudinarius D I, 14, 2 
consulere (i. e. 'massregeln ergreifen) 

1, 18,4et5; c/: T, 11, 8. 1,16,7 
contemptibilis M 9, 3; D II, 11, 6 
continuus = contiguus II, 22, 2, v,is% 

ibi sic (arx contigua templo) scri- 

hendum est 
corripere {i. e. tentare s. corrumpere) 

aliquem pecunia I, 28, 1 
culturas impias exercuit T, 51, 4 {con- 

trarium: cultum Dei exercuit I, 

52, 3) 
cum omissumpost uix : uix hoc bellmn 

extinctum uidebatur , aliud rursum 

exortum {sc. est) T, 38, 4; item M 

7, 3. D I, 22, 4 
cur = quod I, 35, 5. 38, 6. 44, 6 (bis). 

U,l, 6. 2,2. 15,8. M22,3. 23,4 

D 1, 10, 4. n, 4, 5. 5, 8. in, 8, 5 
damnari gladio II, 51, 4 
dari exilio II, 39, 7. D II, 7, 3; in in- 

sulam datus (est) 11, 51, 4; morti 

dare 11, 1, 6 
deesse: pauper non deerit uestiendus 

(= uestitum iri) D II, 1, 7 
deficere = uita defungi D IIT, 7, 3 



nerborum et locationum. 



275 



defongi = nita defongi 1, 38, 9. II, 
17, 2. 19, 2 et sic saepins defnnctus 
pro mortuus, ut I, 26, 1 etc. 

degeneres naturae snae originisque I, 
2,7 

deputare = adsignare , destinare ad 
aliquid , ut deputari gladio, leoni- 
bus et simUia I, 53, 4. II, 7, 3. M 
7,6. 10,4 E2, 10. DIII, 14, 6 

dignus alicuius rei M praef. § 1. 9, 3 

disparare D m, 18, 3 

dispositio = imperium, gubematio: 
monasterium magnae dispositionis 
D I, 18, 2 

dis8imulare=neglegere: d. imperium 
1, 13, 3. II, 1, 4; ad eum uenire dis- 
simulans D I, 14, 4; dissimulatum 
se a clerico querens D II, 1, 4 

dissolnere (t. e. soluere) poenas 1, 50, 1 

dolere : se magis illi dolere, quiChristi 
misericordia esset indignus M 5, 5 ; 
cum oculum grauiter dolere coepis- 
set M 19, 3 

donmusE2, 6ad quem l. cf. de Prato 

dum *wahrend' cum coniunctiuo II, 
5, 7. M 12, 1 (dum iter ageret). M 
15, 1. 18, 3. 26, 4 

edictum mittere=emittere II, 19, 7 

elegantia uultus II, 1, 2 

elogium exprobrantis {oppos. conpa- 

tientis alloquium) D III, 18, 2 
epistulam facere (= dare) ad aliquem 

DH, 9, 5 
erigere se contra aliquem=insurgere, 

seditionem mouere I, 21, 1 
erroris (*. e. insaniae s. diaboli) spiri- 

tus I, 35, 3. 36, 1 
erudiri constrUfCtum ut doceri: ut ex 

his humana mens erudiretur naufra- 

giorum casus E 1, 7 
euectionis, i. e. cursus publici, copiam 

dare n, 42, 2 
exilio dari IJ, 39, 7; exilio deduci II 

45,2 



explicare (= absoluere) opus I, 40, 2; 

coepta U, 11, 5 
exsufflare D lU, 8, 2 
extra solitum II, 11, 3 

facie ad faciem cum eo est angelus 
conlocutus D III, 11, 1 

facilis et promptus in absoluendis 
quaestionibus M 25, 6 

falerae (phalerae) sermonum D 1, 27, 3 

falli: de hoc illud ferebatur, quod ei 
lupa solita esset adstare cenanti,nec 
facile umquam bestia falleretur (fal- 
leret?) quin illi ad legitimam ho- 
ram refectionis occurreret D I, 14, 1 
(aliud simite huius ehcutionis exem- 
plum nondum inuenimus) 

fatigare aliquem alicuius rei D 1, 4, 5. 
5,2 

fatigatio = uexatio 8. cauillatio t> I, 
4,5 

fidem (t. e. impletionem) promissorum 
consequi I, 43, 5 

forsitan cum indicoitiuo iunctum A 
2,13 

forte=fortassis D II, 13, 4 

fructificare=fruges ferre D 1, 13, 3 

fungiuita = defungi I, 41, 6. 47, 4; 
fungi diem sc. supremum I, 7, 7. 
36, 1. 47, 1. 49, 5. 53, 1 etc. 

funus = cadauer II, 34, 5 

genetiui cam8 structuras insolentio- 
res: degeneres naturae suae I, 2, 7; 
instmctissimus rerum diuinarum II, 
42, 3 ; inuidus alicuius rei M 27, 3. 
D III, 17, 5; liber mandati I, 4, 1; 
promptus disserendi II, 46, 3; mo- 
destus animi I, 33, 1; uecors animi 
I, 35, 10; genetimis causae: ora- 
uit ad Dominum ut quis esset uel 
cuius meriti sepultus ostenderet M 
11,4 

gregare =adgregare 1, 19, 6 

grossior uestis D 1, 21, 4 

18* 



276 



Index 



hesterno («c. die) D ni, 1, 1. 2, 1. 5, 1 
humanis rebus cicedere = mori M 7, 2; 

item hnmanis rebns eximi U, 29, 5 
hnmilitas, nostnm 'Demuth' M 2, 7. 

10,2 

idolium D HI, 8, 4 

illudere puellam=stuprare 1, 29, 3 

imperare sequente infinitiuo actim M 

12,3 
imperialia impendia II, 1, 4; imperiali 

auctoritate n, 49, 3 
impietatis (= Unglaube) errorem re- 

linquere M 13, 9 
incassus adiectiwm D III, 10, 3 
incedere = ezoriri : grauis annonae ino- 

pia incesserat 1, 8, 2 
incensum (=tus) Deo obtulit I, 47, 4 
incunctanter = non cunctatus D I, 

13,7 
indipiscil,51,5. 53,1. 11,6,1. 19,5. 

25,1 
indutus uestem E 1, 12 
infantulus=puer miser D 1, 11, 1 
infimtiuMS graecm: uenit a iinibus 

terrae audire Salomonem D II, 6, 6 
infirmantes =iaegroti M 18, 5. £ 2, 12 
inlucubrata (i. e. parum elaborata) at- 

que inpolita scripta E 3,3 
inquietudo M 10, 3 
insensibile simulacrum II, 8, 5 
inspector cordis Deus A 2, 11 
instar: ad utris instar tensa uitalia D 

n,2,5 

instructissimus diuinarum rerum II, 

42,3 
inuidus alicuius rei M 27, 3. D III, 

17,5 
ire: interiebant (?) sic cod. II, 30, 3 
iter agere 1, 16, 2. U, 11, 4. M 12, 1. 

D II, 3,1 
iterato (=iterum) unctus 1, 33, 2 
iuramentum 1, 8, 2 
iurata bella D II, 8, 3 
iu8tificare=absoluere 1, 18, 9 



iustitia=uitae integritas I, 2, 5 et 6. 

1,13,6 
iustus=pius et innocens 1, 3, 1. 25, 2 

lamae I, 33, 5 

laudabilitas uestra in appellationeAb 
liber alicuius rei I„4, 1 
litare=litare diis H, 33, 2 
longo ante 1,24,2 
loqui aliquem (pro de aliquo) D 1, 27, 
4; cf. etiam 1, 1, 3. 26, 7 ; D II, 4, 3 
ludibiium = stuprum I, 29, 3 

maestitudo E2, 2 

martyrium i. e. passio 8, mors pro reli- 

gione II, 32, 2 
matrimonia = uxores I, 24, 2 cf. con- 

iugia 
merito benedictionis=perbenedictio- 

nem 1, 12, 7; m. fidei = per fidem 

I, 23, 3; merito obsequionim caris- 
simus regi II, 11, 1; quo merito= 
quam ob causam I, 47, 3 

ad militiam scribi M 2, 5 
modicum=pauligl^r II, 14, 8 
mollities maris DI, 4, 2 
mors=pestilentia I, 38,7; morti dare 

i. e. capitis damnare I. 1, 6 
multum obtestatus I, 9, 4; multum 

abnuere 11, 7, 2; multum uigilare 

II, 46, 4; multum increpitus 1, 29, 3. 
33, 4; multum dissimilis I, 50, 1; 
multum a patre degenerans 1, 51» 4; 
multa diuersus I, 4, 6 ; multa cunc- 
tari 1, 28, 2; multis {sc. donis) do- 
nati I, 12,4; multis increpare ali- 
quem 11, 10, 4. 1, 19, 6 ; multis con- 
firmat I, 44,4; multis disseruit^I, 
55,1; quid multis (sc. morer? cf. 
D 1, 20, 8) = quid multa ? D 1, 15, 5 ; 
nec multum (?) post I, 7, 2 et E 2, 5 , 
sed alias semper nec multo post, ut I, 
21, 2 et 3. 50, 6. 53, 1. H, 18, betc. 

mundiales (t. e. ethnici) historici 1, 1, 
4. U, 14, 6 



uerborum et locutionum. 



277 



natiuitas II, 25, 5. 27, 4 

nec — uel {pro nec— nec) D II, 8, 2, 
ut iteni ex cod. Veronensi restituere 
debui p. 157, 16 nihil eos neque 
emere uel uendere et p, 157, 18 
aurum . . neque habent aut habere 
cupiunt. 

nisi non esset = sed non est : huius 
uitia utplenius exponerem res ad- 
monebat, nisi non esset huius operis 
tum uasta ingredi II, 28, 2 

notari alicuius rei D 1, 9, 2 

obarrare=obligare, oppignerare E 3, 

2 cf. lexica 8. u. arra 8. arrha 
obsequium funeris E 3, 18 
orbis=mundu8 II, 35, 3 
origo=fons libri alicuius 1,10,4 

participare : Daniel paternarum tradi- 
tionum memor, ne ex mensa regis 
gentilium cibis participaret II, 1, 3. 
II, 12, 6; a rege in amicitiam recep- 
tus mensaque et consiliis participa- 
tus I, 53, 6 ; aliorum necessitatibus 
participare A 2, 6 

partidpium in dus pro futuro pas- 
8iui usurpatum, uelut 1, 11, 5 unum 
eorum poenascapite luiturum, alium 
absoluendum pronuntiauit: I, 4, 4. 
6, 1 (bis). 6, 5. 26, 5. 30, 2. 40, 3. 
43, 5. 48, 3. 52, 2. n, 3, 5. 4, 4. 
15, 7. 33, 3. 47, 3. 50, 6. M praef. 
§2. M 16, 4. 22,4. DI, 13, 6. II, 5, 7 

partitudo I, 9, 3 

pensitatio diuma sc. ciborum et potus 
11,8,3 

pensius aliquid spectatum habere I, 
35,9 

perfidia = mala in Deum fides 'Un- 
glaube' 8, apostasia 1, 25, 6 (Hebraei 
pro solita perfidia), n, 37, 6. 38, 2. 
40, 5. 41, 6 et 7 {opp. fides). 45,2. 
5.7. 46,7. 48,2. ^"6, 4; =ido- 
lolatria I, 27, 1. 42, 2 



I perimbecillus II, 17, 3 
I perinuisus I, 32, 3 
perpetuari ad hominum memoriam M 

1,4 
piacula profiteri (i. e. haeresim) 11, 

39,4 ; publice haeresis piacula prae- 

dicabant II, 40, 1 cf et%3 ibid. 
populus Christianus 1, 1, 3 
postulatio = querela 8. obiurgatio de 

aliqua re I, 41, 6 
potius ante quam omissum D I, 27, 4 
praeceptus est=iussus est I, 22, 7 
praecinere futura II, 2, 1 
praecisum (=concisum, breue) opus 

1,10, 4. 19, 3. II, 27, 3 
praedicator gentium Paulus E 1, 6 
praefigurare n, 3, 5 
praescientia I, 48, 3 
praesumere inlicita=audere I, 47, 4 
praesumtio=audacia I, 33, 4 
praeter regionem i. e. per reg. I, 9, 5. 

15, 3. 21, 4 n, 48, 2 
principium=principatus I, 8, 1 
processu uoluminis I, 2, 1 
profanare =idolis sacrificare 11, 20, 1 
promouere absolute {pro prom. ag- 

men) I, 21, 4 
promptus disserendi II, 46, 3 
protentae patentibus campis acies ui- 

sebantur 1, 15, 5 
psalmus=uersus psalterii M 9, 6 
pseudoforus D in, 14, 1 
quamquam in sententiaexceptiuacum 

coniunctiuo modo [iunctum I, 2, 1» 

24, 5. 29, 8. 30, 3. 36, 3. II, 5, 6. 

E2, 7 
quando = umquam : ne quando quidem 

auditum est D I, 3, 4 
quia cum coniunctiuo I, 36, 6. II, 

12, 2 (ex coni.) M praef. § 5. M 1, 7. 

12, 2. D II, 8, 3; - quia = quod 

*dass*j905t scire, uidere, credere et 

similia I, 43, 3. D I, 7, 1. 12, 5. 

27, 4. D II, 4, 6. 7, 4. 8, 1. D IH, 

3, 7. 4, 6. 5, 3 



278 



Index nerbornm et locutionum. 



quin: nec ignorare iam poterant quin 
ob illius uiri iniuriam tenerentur 
D II, 3, 8 

quod post uerba sentiendi et dicendi 
M16,4. DI, 22, 2. Al, 1; cf, quia 

raeda fiscalis D II, 3, 2 

refectionis (i. e. prandii) Lora D I, 

14, 1. ni, 10, 1 

regnare Persis (= apud Persas, ut est 

n, 14, 2) II, 14, 1 
resolui de moriente dictum D 3, 9 
rotalis machina D I, 13, 2 

sacerdoa^episcopus II, 31, 4. 46, 8. 

47, 4. D II, 12, 2. III, 13, 2 
sacramentum dare i. e. iurare I, 7, 4 
sacrilegium = idololatria 1, 19, 6. 43, 

6 et 9. 50, 1. 52, 2. 53, 2 
saeculum=mundus s. orbis terrarum 

I, 4, 2 ; saeculi iudex i. e. munda- 

nus I, 31. 6 
sciniphes [axvC-ip) I, 14, 4 
scitis uultibus puellae D III, 15, 2 
si pro an, ut Grraecum «/, D I, 2, 2. 

n, 11, 3 
signa=miracula I, 14, 2 sq. 45, 3 et 

sic saepe aUas 
siquidem cum coniunctiuo I, 21, 3. 

43,5. n, 3, 6. 5, 7. 28, L 33,7. 

E 1, 8. D 1, 12, 1. n, 6, 6. 12, 11. 

III, 1, 2; postpositum {= emm) I, 

27, 3. 33, 4. 35, 4; siquidem cum 

I, 7, 4. II, 3, 5 
si quotiens = si quando M 21, 5. D 

m, 6, 1 

soUicitus = sollicitatus II, 18, 3 
sopor ; per soporem = per somnum I, 

8, 5. 39, 1. n, 2, 5. M 5, 3 
8tipare=stipatim s. dense eMuere D 

n,2, 6 

storacina uirga D T, 19, 2 
stupro comperta I, 38, 1 
^ubarrare A 2, 12 cf. obarrare 



subsannatio A 2, 6 
substantia^ouflr/a I, 7, 6 
succedere = prouenire D 1, 13, 7 
superlatiuus pro comparatiuo: £o- 

manum (imperium) omnibus ante 

regnis ualidissimum II, 3, 5 (cf de 

hoc graecismo Bernhardy griech, 

Synt. p. 438) 
superstitiones suscipere II, 18, 7 
ea tempestate, qua tempestate (pro 

eo tempore) I, 2, 7. 4, 3. 5, 2 etc. 
in toto=omnino A 2, 10 
tractator (=interpres) scripturarum 

sacrarum peritissimus D I, 6, 1 
tractu eodem = temporis tractu 1,23, 8 
transferri = in caelum transferri I, 

2, 6. 45, 3 
transgressor legis A 2, 6 
tribulatio A 2, 6 
tripeccia, sellula rusticana D II, 1, 

4; cf francogaXl. trepied 
triumphatum saeculum D 2, 7 

ualidum flumen I, 22, 3 

uel — uel=et — et I, 45, 4. 53, 4. M 

1,7 
uexatio=persecutio I, 1, 3 
uirtus = facultas, potentia, robur I, 

14, 2 et 4. 22, 7. 25, 2. 28, 1 sqq. 

etc, uirtutes = miracula I, 25, 3. 

43, 7 et saepe dlias 
uisceribus misericordiae afluereE3,ll 
unctus in regem I, 45, 5 
unguedo M 19, 4 
urbanae aures D I, 27, 2 
usque=usque ad: usque Abraham I, 

4, 7 ; usque Aethiopiam II, 13, 4 
ut: iniustum est ut etc. II, 31, 6; 

apud me decidi ut soloecismis non 

erubescerem M praef. § 5; nt omis- 

sum I, 7,2et4. 12, 6. 15, 1.26, 

4et5. 27,2. 41,4. H, 4,4. 10,1. 

21, 6 et saepe alias 
ut puta codex pro utpote I, 52, 3. 



COEPUS 

SCRIPTOKUM ECCLESIA8TIC0EUM 

LATINOEUM 



EDITUM CONSILIO ET IMPENSIS 

ACADEMIAE LITTEBABUM CAESAREAE 

VINDOBONENSIS 



VOL. 11. 

M. MINUCn FELICIS OCTAVIUS ET lULIl FIRMICI MATERNI 

LIB. DE ERRORE PROFANARUM RELIGIONUM 

EX RECENSIONE C. HALMII 



VINDOBONAE 

APUD C. GEROLDI FILIUM BIBLIOPOLAM ACADEMIAE 
MDCCCLXVII. 



M. MINUCn FELICIS OCTAYniS, c 
fULII^FIKMICI MATERNI 

LIBER DE ERRORE PROFANARUM RELIGIOMM 



RECENSUIT 
ET COMMENTARIO CRITICO INSTRUXIT 



CAROLUSyHALM 



VINDOBONAE 

APUD C. GEROLDI FILIUM BIBLIOPOLAM ACADEHIAE 
MDCCCLXVn. 



TYPIS CAROLI GEROLD FILn. 



Praefatio. 



Aurei libelli, qui inscribitur Octauius, unum 
exemplum ad aetatem nostram peruenit, quod exstat 
in codice Parisino n. 1661, Arnobii septem libris ad- 
uersus nationes adnexum. inuenitur ille quidem etiam 
in.codice Bruxellensi, sed hunc apographum essePari- 
sini dudum ab hominibus litteratis intellectum est. 
editionem autem principem, quae Fausto Sabaeo 
Brixiano curante Romae a. 1543 prodiit, ex codice 
Parisino fluxisse ex ipsis eius lectionibus satis apparet: 
de qua re quoniamdubitatio subnata est, praeter lectiones 
Parisini scripturas quoque editionis principis in com- 
mentarium criticum recipiendas existimauimus, praeser- 
tim cum hae ipsae cum lectionibus siue potius emen- 
dationibus Puluii Vrsini, qui secundam editionem 
Romanam a. 1583 curauit, saepe confusae sint. codicis 
autem Parisini lectiones in usum nostrum iterum ex- 
scripsit Andreas Laubmann, sodalis quondam 
seminarii philologiciMonacensis, qui tanta diligentia in 
suo negotio uersatus est, ut de- nuUo iam loco dubitari 



VI 

possit quid in codice unico scriptum inueniatur. tam 
diligenti cura eo magis opus esse uidebatur , quo cor- 
ruptior libellus ad nos perlatus est. multi philologi de 
eo emendando optime meruerunt, ex quibus praeter 
ceteros nominandi sunt Fuluius Vrsinus Italus, 
Jo. Meursius Francogallus, Jo. Dauisius Anglus, 
Cornelius Valerius Vonck Batauus, Jo. a Wo- 
wer etChrist. Aug. Heumann Germani. sed quam- 
quam multi loci corrupti priorum ingeniis certo cor- 
recti sunt, larga tamen emendandi copia et nobis relicta 
erat et post nostram amicorumque curam posteris reUn- 
quetur. quoniam autem a scripturis, quae in nouissi- 
mis libelli exemplaribus circumferuntur , persaepe dis- 
cessimus, haud abs re uisum est de compluribus locis, 
quorum lectio adhuc incerta aut falsa uidebatur, in 
hac praefatione paulo accuratius disputare nostrasque 
rationes breuibus argumentis confirmare. ad quam rem 
priusquam adgrediamur, amicis Dombarto et Vs,e- 
nero, in primis autem Vahlenio maximae gratiae 
publice agendae sunt, quod, quae ipsi in libello emen- 
dauerant, ea promptissimis animis mecum communi- 
care uoluerunt. Vahlenius autem ea re nondum con- 
tentus cum in plagulis corrigendis labore sociato, 
tum in uniuersa libelli recensione iudicio suo nos 
egregie adiuuit. 

Sed ut a loco uexatissimo ordiamur, in corrupta 
codicis scriptura cap. 5, § 5 "^cum tantum absit ah ex- 
ploratione diuina humana mediocritas ^ ut neque quae 
supra nos caelo suspensa suhlata sunt neque quae . . de- 
mersa sunt^ aut scire sit datum ut scrutare (i. e. aut 
scrutari) permissum aut stuprari religiosum' id quod 
uulgo ex Jos. Scaligeri coniectura scribitur aut 



vn 

Tuspari religiosum^ propterea propagare noluimus, quod 
hoc uerbum obsoletum idem quod praecedens scrutari 
significat. magis arridebat coniectura aChr. Ad. Klotzio 
proposita aut disputare religiosum^ si uUam proba- 
bilitatem ex ductuum similitudine haberet: sed rem 
acu, ni fallimur, tetigit Dombartus, qui in illo stu- 
prari nihil aliud quam suspicari latere sagacit^r per- 
spexit* sic aptissime tres gradus cognitionis humanae 
per descensum a maiore ad minus proponuntur: scien- 
tia, scrutatio, coniectura. 

In eiusdem capitis § 7 (p. 8, 1) haec est codicis 
scriptura: sidera licet ignis accenderit et caelum licet 
sua materia suspenderit, licet terram fundauerit pon- 
dere.., unde haec religio, unde formido? in his ad 
uerba licet t fundauerit pondere sananda uaria a cri- 
ticis tentata sunt, sed nihil prolatum, quod magnam 
haberet probabilitatem. Franciscus Oehlerus locum 
integrum putabat, ex antecedente colo uerba sua 
materia cogitatione repetenda esse statuens. at recte 
monet Vahlenius, uocabulum materia quidem ex 
altero enuntiato ad alterum facile suppleri posse, non 
item sua maieria, quod in altero membro caeli ma- 
teria, in altero terrae intellegenda sit. quae res cum 
ita se habeat, eo auctore licet terram sua (sc. materia) 
fundauerit pondere scripsimus. Idem uocabulum ex op- 
timaRigaltii emendatione restituimus in his uerbis 
cap. 28, 7 : nisi quod uos et totos astnos in stahulis 
cum uestra uel sua Epona consecratis. cum in codice 
scriptum sit cum uestra uel Epona , facile negotium 
erat uel delere , sed difficile intellectu , qui tale uoca- 
bulum nulla causa cogente addi potuerit. nec. placet 
commentum a Boissonadio in Anecdot. Graec. uol. V 



vm 

p. 6 propositum: cum uestra Hippona uel Epona; nam 
Eigaltium uerum uidisse docet locus consimilis Ter- 
tuUiani in Apolog. c. 16: uos tamen non negabitis et 
iumenta omnia et totos cantherios cum sua Epona coli 
a uobis. necessario autem supplemento accepto iam 
haec est sententia in Minucii loco : nisi quod uos et 
totos asinos in stabulis cum uestra (i. e. dea quam co- 
lere uos non pudet) uel sua Epona (i. e. siue illa po- 
tius dea, quae ad asinonim stabula pertinet) conse- 
cratis. 

Cap. 6, 1 haec leguntur in codice: Cum igitur aut 
fortuna certa aut incerta natura sit^ quanto uenerabilius 
ac melius antistites ueritatis maiorum excipere discipli- 
namy religiones traditas colere etc. in his uerbis Dom- 
bartus uetus uitium sanauit, qui primus intellexit 
fortunam non potuisse certam nominari. hoc enim 
epitheton cum omnino alienum est a fortuna instabili^ 
tum contrarium uerbis proxime antecedentibus (p. 9, 5) t 
adeo aut incerta nobis ueritas occultatur et premitur^ 
auty quod magis credendum est^ uariis et lubricis casi- 
bus soluta legibus fortuna dominatur. quae autem 
appellatio conuenit solutae legibus fortunae? caecaCj 
opinor, ut optime correxit Dombartus. in uerbis autem 
quae statim sequuntm* notandum est lectionem anti-- 
stites ueritatis y quamuis eam sensu carere manifestum 
sit, in nouissimis Octauii exemplis adhuc circumferri, 
cuius loco iam Joannes a Wower bene correxit 
antistitem ueritatis. sententia est: quanto melius est 
maiorum disciplinam excipere quasi principem et ob- 
sidem ueritatis. — Paulo post c. 6 , 1 uulgo legitur r 
Inde adeo per uniuersa imperia . . uidemus singulos sa- 
crorum ritus gentiles habere et deos colere municipes, 



IX 

nt Eleusinios Cereremy Phrygas Matremy Epidaurios 
Aesculapium^ Chaldaeos Belum^ Astarten Syros, Dia- 
nam TauricoSy Gallos Mercurium^ uniuersa Roma- 
nosy ubi interpretantur uniuersa sc. sacra, substantiuo 
ex uerbis illis longe diiunctis sacrorum ritus repetito. 
cum tamen membrum deos colere municipes proxime 
antecedat, potius exspectares: uniuersorum sc. genti- 
lium deos Romanos colere^ ut est p. 10, 3 uniuersarum 
gentium sacra su^cipiunt aptius tamen uisum est nu- 
mina ante uniuersa supplere (nisi malis hoc ordine 
uniuersa numina^ quoniam codex uniuersam prima 
manu habet), quod uoc. propter litterarum similitu- 
dinem facillime omitti potuit. nec ferendum uidebatur 
quod deinceps legitur : sic eorum potestas et auctoritas 
totius orhis ambitus occupauit, quo in loco, quod rei 
ueritas suadebat, ambitum correximus; leue uitium in 
cod. ortum est ex adsimilatione cum terminatione an- 
tecedentium substantiuorum auctoritas totius orbis. 
In uerbis quae exstant c. 7, 4 "^ut Parthos signa 
repetamuSj dirarum inprecationes Crassus et meruit et 
inrisit minus nos mouit insolentia constructionis in 
duobus illis accusatiuis (cf. Verg. Aen. VII, 606 Par^ 
thosque reposcere signa) quam temporis praesentis usus, 
qui intellegere non possimus, quo modo in tali relatione 
de re tempore Augusti factaMinucius repetamus scribere 
potuerit. quare emendauimus repeteremus^ ut est in con- 
traria sententia: ut Trasymenus Romanorum sanguine 
et maior esset et decoloTy spreuit auguria Flaminius. pa- 
riter cap. 30, 3 cumVrsino scripsimus merito ei,. a pa- 
rentibus infantes immolabantur^ blanditiis et osculo com- 
primente uagitum, ne Jlebilis hostia immolaretur: 
quo quidem in loco Minucium unius litterae adiectione 



recte dicentem quana unius detractione soloece loquen- 
tem facere maluimus, codex enim non immoletur ^ sed 
immolaetur habet. 

Cap. 8, 4 hanc lectionem traditam et uulgatam "^tem- 
pla ut busta despiciunt, deos despuunt, rident sacra^ 
miserentur miseri^ si fas est^ sacerdotum, honores et 
purpuras despiciunt ipsi seminudi etc/ tolerare nequi- 
uimus, sed audacter scripsimus: miserentur miseri ipsi, 
si fas esty sacerdotum. nam nisi pronomen ipse adie- 
ceris, sententiam imperfectam uideri quiuis intelleget 
qui uerba illa in sermonem suum uertere uoluerit. nec 
aliter ea uersa inuenimus; sic enim fere interpretantur: 
sie beklagen selbst beklagenswerth, wenn es erlaubt ist, 
die Priester. ratio autem emendandi in hoc quidem li- 
bello non nimium audax uidebitur ; nam , ut iam supra 
aliquot exemplis demonstrauimus , in codice Parisino 
Gomplura uocabula ad sententiam necessaria ob simili- 
tudinem potissimum litterarum terminationumue li- 
brarii neglegentia omissa deprehenduntur. sic iam ab 
aliis, ut minora omittamus, recte hi loci suppleti sunt 
c. 5, 1 utpote cum.. repudiaris alterum, falterumj com- 
probaris: 8, 1 hanc religionem tam uetustam^ [tamj uti- 
lemy tam salubrem dissoluere (pariter necessarium uidetur 
c. 19, 10 sic emendare: Cleanthes enim mentem [modoj y 
modo animum, modo aethera, plerumque rationem deum 
disseruit); c. 23, 6 illic [VulcanusJ Jouis fulmen cum 
Aeneae armis in incude fabricatur , quamquam in hoc 
loco supplementum iam ab Vrsino factum nouissimi 
editores necessarium esse nescio qua caecitate intelle- 
gere noluerunt; c. 38, 1 ne quis [nosj existimet aut 
daemoniis.. cedere aut nostrae religionis pudere, ubi 
adiectio pronominis iam propter uerbum pudere pror- 



XI 

sus necessaria uidebatur* similiter ipsi scripsimus 
c. 31, 8: sic nos denique non notaculo corporis.. di- 
noscimus, sic fnosj mutuo amore diligimus..^ sic nos 
fratres uocamus. eadem est causa loci c. 40, 2 itaque.. 
ei de prouidentia fateor et fdej Deo cedo et de sectae 
iam nostrae sinceritate consentio^ quem Vrsinus ad- 
dito de secundo loco optime emendauit hac sententia: 
quod Deum (unicum) attinet cedo, i. e. ueram esse 
uestram sententiam ac religionem adgnosco. c. 24, 2 co- 
dex mance sic habet: quorum ritus si percenseas^ ridenda 
quam multa etiam miseranda sunt hic uulgo ex Ge- 
lenii emendatione legitur: ridenda quam multa^ multa 
etiam miseranda sunt; nobis tamen fortius uisum est 
ipsum illud quam multa cum Heumanno repetere. 
Cap. 11, 7 scripturam codicis non integram "^uellem 
tamen sciscitari, utrumne cum corporibus et corporihus 
pibus, ipsisne an innouatis resurgatur Dauisius sic 
suppleuit ut scriberet: utrumne sine corpore an cum 
corporibus etc. nobis tamen praestare uisum est locum 
itaredintegrare: utrumne cum corporibus an sine cor- 
poribuSy et corporibus quibus^ quia sic lacunae origo 
faciiius intellegitur. nec integer est, ut iam alii uide- 
runt, locus qui paulo post (§ 8) legitur '^quis unus 
ullus ab inferis uel Frotesilai sorte remeauit^ horarum 
saltem permisso commeatu\ quia horarum per se ipsum 
id significare non potest , quod sententia requirit ^Ao- 
Tarum aliquot commeatu. Verba quae codex c. 18, 8 
habet ^hic (deus) non uideri potest, uisu darior esty 
nec conprendi potest nec aestimari , sensibu^ maior est 
ex Cypriani libro de idolorum uanitate c. 5, 5, qui 
Minucii locum ad uerbum exscripsit (hic nec uideri 
potest, uisu clarior est, nec comprehendi^ tactu purior 



XII 

esty nec aestimari, sensu maior est) supplenda esse du- 
dum CanterusetVrsinus perspexerunt, quamquam 
recentissimi editores locupleti Cypriani testimonio non 
magis quam sano criticorum iudicio fidem habebant: 
illud tamen dubitandum uidetur, rectene locus sic sup- 
pletus sit: nec conprendi potest^ tactu purior est^ cum 
orationis concinnitas hoc potius flagitare uideatur, ut 
uerbum potest , quo caret Cyprianus, adiectione neces- 
saria recepta deleatur, siue illud ex purior est utcum- 
que deprauatum siue ex mera interpolatione adiectum 
est. — In eiusdem capitis § 4 aegre credas Minucium 
scripsisse: ita in hac mundi domo cum caelum terram- 
que perspicias prouidentiam , ordinem , legem , crede 
esse uniuersitatis dominum etc. nam nec placent accu- 
satiui prouidentiam ordinem legem ad plane diuersos 
caelum terramque adiecti, nec locutio ipsa cum caelum 
terramque perspicias, quoniam uerbum perspiciendi 
tale est, quod de re sub sensus cadente non usurpatur. 
nimium tamen temerarium uidetur uerba caelum ter- 
ramque cum Lindnero ut glossema exterminare, 
quamquam illud quidem recte intellexit uerbum per- 
spicias ad solos accusatiuos prouidentiam ordinem legem 
pertinere* uerisimilius est, id quod Vahlenio in men- 
tem uenit, participium lustrans uel perlu^trans post 
terramque intercidisse, quarelacunae signumposuimus; 
cf. c. 17, 4 cum oculos in caelum sustuleris et quae 
sunt infra circaque lustraueris. Non minus probabile 
uidetur, quod idem monuit, c. 13, 3 in illis uerbis 
^hoc fonie defluxit Arcesilae et multo post Cameadis et 
Academicorum plurimorum in summis quaestionibus tuta 
duhitatio nomen Pyrronis desiderari, ut ex responso 
Octauiip. 54, 16, quo loco haec ipsa uerba respiciun- 



xni 



tur, satis certo apparet. Eodem auctore item in loco 
aperte corrupto c»34, 4: '^loquiiur Plato: partes orbis 
nunc inundare (inundari?) dicit, nunc altemis uicibus 
ardescere signum lacunae posuimus, cum probabilius 
uideatur similiter uel idem ante loquitur intercidisse 
quam locum resecando aut transmutando emendan- 
dum esse. Praeclare idem de scriptura loci c. 23, 11 
meruit, cum in his uerbis "^deus enim ligneus.. suspen- 
ditur, caeditury dolatur, runcinatur: et deus aereus uel 
argenteus de immundo imsculo.. conjlatur, tunditur 
mdleis et in incvdibus figuratur: et lapideus caeditur^ 
scalpitur et ab impurato homine leuigatur in tertio quo- 
que membro lapideus deus scribendum esse uidit; fa- 
cile enim apparet, quanto opere loci sarcasmus no- 
mine dei ter repetito augeatur. Cap. 30, 4 illud qui- 
dem constat Minucium non scripsisse: Romanis (ritus 
fuit) Graecum et Grojecam^ Gallum et Gallam sacri- 
ficii uiuentes obraere, sed quid restituendum sit 
ualde dubitatur. nobis quidem, cum nuUa ex uariis 
emendationibus, quae propositae sunt, magnam ueri- 
tatis speciem prae se ferre uideretur, satius uisum 
est parua adiectione facta locum sic uulgare : sacrijicii 
loco uiuentes obruere. Cap. 33, 3 haec est lectio uul- 
gata: nam et ipsi (ludaei^ deum nostrum, idem enim 
omnium deas est^ quamdiu eum caste^ innoxie religio- 
seque colv£runt, quamdiu praeceptis salubribus obtem- 
prauerant , de paucis innumeri facti etc. in his uerba 
Mm et ipsi etc. sana esse aegre credas; haec enim struc- 
tura ^nam et ipsi deum nostrum.. quamdiu eum.. colu- 
mmf impeditissima est et fere intolerabilis ; quidni 
enim Minucius potius plane sic scriberet: nam quam- 
diu deum nostrum caste coluerunt? quo accedit quod 



XIV 



illad et ipsi in hac quidem orationis conformatione 
non habet quo apte referatur. at Minucium sic non 
scripsisse testis est ipse codex Parisinus, qui non ha- 
bet 'quamdiu eum^ sed "^quamdiu enim eum.. caste colu- 
erunt\ hinc efficitur ab his uerbis nouam sententiam 
ordiri, ad priora autem "^nam et ipsi deum nostrum 
uerbum, quo enuntiatum absoluatur, desiderari: quod 
quale fuerit certo diuinari non potest, sed scripsimus 
Wm et ipsi deum nostrum.. experti sunt\ ut locus 
saltem commode legi et recte intellegi posset. tali sup- 
plemento adhibito iam illud et ipsi suo loco positum 
uidetur: et ipsi deum experti sunt, ut omnes qui 
eum religiose coiuerunt nec ab eius disciplina defece- 
runt. cum autem tot indiciis raanifestis comprobatum 
esse uideatur in compluribus nostri libelli locis unum 
pluraue uocabula librariorum neglegentia praetermissa 
esse, iam nemo mirabitur, quod nos quoque ad illos 
infinitiuos, qui p. 8, 9 sqq. (c. 5 § 9) quasi in aere 
pendentes leguntur, uerbum a quo suspensi sint cum 
Heumanno desiderare. 

Cap. 14, 1 emendationem palmarem G. F. S. Stie- 
beri Onoldini ex programmate obliuione obruto in 
lucem protraximus; is enim acutissime intellexit inep- 
tam lectionem PISTOEUM ortam esse ex genuina XPI- 
STOEUM, i. e. christianorum. hunc libellum, quamquam 
eius titulus in editionibus Bernh. Luebkerti et Eduardi 
de Muralto indicatur, nullus eorum, qui Octauium 
ediderunt, uidetur uidisse, non magis quam J. C. 
Bremeri epistolam criticam super aliquot Minucii 
locis (Quedlinburgi 1780. 4^), quam ne nobis quidem, 
quamquam in uiginti fere bibliothecis publicis quaesi- 
uimus, inuenire contigit. 



XV 



Non minus obscurus fuerat locus c. 16, 1: nec dis- 

sirmdabo principio ita Natalis mei errantem^ uagam^ 

luhricam nutasse sententiam, ut sit nobis ambigendum^ 

utrum tua eruditio turbata sit an uacillauerit per 

errorem. ut par erat, complures critici in illo tua eru- 

ditio oflfensi sunt; nam nec tua hic locum habet nec 

eruditio aptum uidetur subiectum praedicatorum tur- 

hata sit et uacillauerit, sed quod maius est, ut acute 

monuit Vahlenius, contrarium eius quod sequitur 

an uacillauerit per errorem desideratur» hac re per- 

specta non minus sagaciter excogitauit iocum sic 

emendandum esse: utrum uersutia turbata sit (scil. 

eius sententia) an uxicillauerit per errorem. iam apparet 

cur deinde § 2 Octauius illud inferat: sed in Natali 

meo uersutiam nolo , non credo : procid est ab eius 

simplicitate subtilis urbanitas. quam scripturam in his 

uerbis codex habet ^ab eius subtilitate simplicitate s. u.\ in 

ea lectionem et ueram et corruptam uno loco con- 

iimctam esse iam uetus ille Gelenius recte docue- 

rat; tamen nuper J. Kayserus ex coniectura nescio 

cuius pessime edidit ^procul est ab eius subtilitate 

simjplici tam subtilis urbanitas: tam difficile uidetur 

uel certissima quibusdam persuadere. In eiusdem ca- 

pitis § 3 (p. 20, 8), ubi in his ^ut qui rectam uiam 

nescit^ ubi^ ut fitj in plures una diffinditur^ quia uiam 

nescit , haeret anxius nec singulas audet eligere nec uni- 

uersas probare 'aliis praeeuntibus uerba quia uiam nescit 

obelo notauimus, fere paenitetVahlenii emendationem 

""quam uiam ineat haeret anxius non recepisse; nam 

perspicuum est facile fieri potuisse ut librarius ali- 

quis, cum simile recurreret, ad idem uerbum, quod 

modo scripserat, aberraret. similis est causa duorum 



XVI 

locorum Pirmici Materni, c. 12 § 8, ubi codex plane 
inepte habet: ah Apolline ex Marsyae casihus cru- 
delium tormentorum casihus discat, nec multo me- 
lius c. 3, 3: mortem ipsius fAttidis) dicunt, quod se- 
mina collecta conduntur^ uitam rursus^ quod iacta 
semina annuis uicihus reconduntur. 

Cap. 18, 6 in his uerbis ""omitto Persas de equorum 
hinnitu augurantes principatam , et Thehanorum per- 
mortuam fahulam transeo emendatio Meursii et Ei- 
galtii, quam nos quoque secuti sumus "^Thehanorum 
par^ mortuam fahulani ab omnibus fere recepta est, 
petita ilia ex Cypriani libro de idol. uanit. 5, 2, qui 
antecedentem quoque sententiam fere ad uerbum re- 
petiit. nunc tamen me monet Vahlenius, uetustissi- 
mum codicem Veronensem nunc deperditum in loco 
Cypriani non habere lectionem ""Thehanorum germa- 
nitas ruptd sed "^Thehanorum fratrum german. ruptd^ 
unde Vahlenius ipse haud improbabiliter coniecit lo- 
cum Minucii sic potius corrigendum uideri: Theha- 
norum fratrum intermortaam fahulam. Nec eam lec- 
tionem idem codex Veronensis in Cypr. 1. c. 2, 2 quae 
in editionibus exstat habet ^Alexander Magnu^ insigni 
uolumine ad matrem suam scrihii^ sed "^Alexander mag- 
nus Macedo etc' qua scriptura iam locus Minucii 
c. 21, 3 (p. 29, 18) glossematis suspicione liberatur 
et ibi quoque lectio Alexander ille magnus Macedo 
reducenda est. 

Cap. 19, 9 haec leguntur in codice: Aristoteles ua- 
riat et adsignat tamen unam potestatem: nam interim 
mentem, mundum interim deum dicit^ interim mundo 
deum praeficit. Aristoles [pro Aristoteles an pro He- 
raclides?] ponticus uariat alias mundo alias 



xvn 

mentt diuinae tribuens principatum. Heraclides 
ponticm qaoque deo diuinam mentem quamuis uarie ad- 
scribit. Theophrastus et Zenon et Chrysippus et Clean- 
thes sunt et ipsi multiformes^ sed ad unitatem proui^ 
dentias omnes reuoluuntur. hunc locum graue uitium 
traxisse cuiuis intuenti primo aspectu facile appare- 

bit, sed illud comma "^aristoles ponticus tribuens 

frincipatwfri non , ut plerisque cum Heraido et Meursio 
uisum est, uelut glossema expellendum, sed suo loco 
motum esse nostra demum aetate C. Roeren in Mi- 
nucianis Ooloniae a. 1859 editis recte perspexit hoc 
apparet ex Ciceronis loco quem Minucius expressit, 
de deorum nat. I,. § 35: l^ec uero Theophrojsti in- 
constantia ferenda est : modo enim menti diuinum tri" 
hiit principatam^ modo caelo, tum autem signis side- 
rihusque caelestibus. disputationem autem Minucii in 
lectione uulgari non integram esse uel hinc intellegi . 
poterat, quod post illa uerba ''Theophrastus et Zenon 
et Chrysippu^ et Cleanthes sunt et ipsi multiformes 
trium posteriorum philosophorum sententiae de deo 
nominatim adferuntur , Theophrasti solius praetermit- 
titur, ut quasi inhonoratus dimissus esse uideatur. 
illud quoque in uulgata lectione offensionem habet, 
quod Theophrastus cum Stoicis, de quibus Cicero 
1. c. inde a § 36 proprie agit, ut eiusdem sectae 
philosophus uno tenore coniungitur. nec tamen C. 
Roeren loci emendationem consummasse putandus 
est, cum sic eum scribendum esse proposuit: Theo- 
phrastus uariat^ alias mundo^ alias tnenti diuinae tri- 
hmns principatum et Zenon etc. sed rectius Vahlenius 
intellexit orationem sic potius continuandam esse : 
Iheophrastus etiam (pro et) uariat . • tribuens principa- 
• n. b 



xvni 

tum. Zenon et Chrysippus etc. deprauationem autem 
loci hinc ortam esse probabiie uidetur, quod cum quae 
de Theophrasto scripta erant , intercidissent , ex mar- 
gine suppieta et in alienum locum nomine philosophi 
(aristoles ponticus) ex uicinia addito inlata sunt. 

Quod c. 20, 3 in codice scriptum est: vi temere cre- 
diderint etiam cdia (talia recte Vonckius) monstruosa 
mira miracida^ Scyllam multiplicem^ Chimaeram multi- 
formem etc. , iam primus editor Sabaeus recte intellexit 
mira (ante miracula) ex mera dittographia ortum esse, 
cuius simile est uitium cap. 36, 5 in hac codicis lec- 
tione: aues sine patrimonio uiuunt et in diem pascua 
pascuntur^ quo in loco Vrsinus uidit S^AxxApascua non 
corrigendum sed resecandum esse. eodem uitio labo- 
rantem locum Firmici Materni (cap. 28, 11: hinc se- 
ueritas poenae , hinc animaduersionis metu metuenda 
sententid) ipsi correximus molesto illo metu sublato* 

,Disputatio, quae a Minucio cap. 21 — 23 instituitur, 
magna laborat confusione, sed haec non auctori ipsi 
imputanda, sed inde orta est, quod in codice arche- 
typo duas schedas inter se transpositas esse apparet. 
hoc optime perspexit J. G. Lindnerus (cf. eius ex- 
cursum III, p. 317 sq. ed. 2), sed nemo sanum eius 
iudicium secutus est praeter Russwurmium in inter- 
pretatione germanica Octauii, quae Hamburgi a. 1824 
prodiit. Minucius probat iilos, qui dii putentur, ho- 
mines fuisse et post mortem consecratos esse. Lege^ 
inquit (p. 29, 9), historicorum scripta uel scripta sa- 
pientium: eadem mecum recognosces. iam primum ad- 
fert philosophorum testimonia (p. 29, 13 — 21), deinde, 
ut ordo est in cod. Parisino, subito transit ad sacra 
et mysteria (p. 31, 10 sqq.): considera denique [quasi 



XIX 

iam multa antecesserint] scLcra ipsa et ipsa mysteria, 
tum loquitur de forma et habitu deorum, denique 
(p. 32, 22 sqq.) de commentis poetarum, quae pars 
concluditur his uerbis: his aiqae huiiLsmodi figmentis . . 
corrumpmtur ingenia piLerorum et.. adolescunt et in 
isdem opinionibus miseri consenescunt , cum sit ueritas 
ohuia sed requirentibus (p. 33, 18 sqq.). iam ex uul- 
gari ordine Minucius sic perrexisse fertur (p. 29, 
21): Satumum enim principem huiu^ generis et exa- 
minis omnes scriptores uetustatis Graeci Romanique 
hominem prodiderunt. haec inter se non cohaerere 
cuiuis accuratius intuenti non potest non manifestum 
esse; nunc eninl demum sequitur altera illa pars 
disputationis cap. 21 inceptae, i. e. testimonia histo- 
ricorum de diis hominibus. legimus ibi (p. 29, 18): 
Alexander . . insigni uolumine ad matrem suam scripsit^ 
metu suae potestatis proditum sibi de diis hominibus 
a sacerdote secretum: illic Vulcanum facit omnium 
principem et postea louis gentem. quis non uidet 
cum his uerbis continuanda esse quae de Saturno 
(p. 29, 21; ex uulgari ordine c. 22, 9) traduntur: 
Satumum enim principem huius generis et exa- 
minis omnes scriptores.. prodiderunt. quodsi haec 
uerba et quae sequuntur (usque ad p. 31, 7) cum 
Lindnero transposueris , omnia optime inter se co- 
haerent recteque procedunt: iam enim deorum hu- 
manitas comprobatur primum ex scriptis sapientium 
et historicorum (p. 29, 9 — p. 30, 16) et ex ipsorum, 
qui dii. putantur natiuitate (p. 30, 17 — p. 31, 7), 
deinde ex mortis indiciis, quae sacris ipsis et my- 
steriis prodantur (p. 31, 10 sqq.), tum ex formae 
et habitus dedecore (p. 32, 5 sqq.) , denique ex com- 

b* 



XX 

mentis poetarum, qui deos humana facientes et pa- 
tientes fingant (p. 32, 22 sqq.), nunc demum oratio 
in codice ad uerum ordinem redit in illis uerbis 
(p, 33, 22): quis ergo duMtai kominum [sic correxi- 
mus eius loco quod cod. habet horum] imagmes eon- 
secTotas uulgus orare et publice colere etc. a quibus 
noua pars disputationis , idolorum irrisio, orditur. 
ut autem prima partium, quas modo enumerauimus, 
sententia generali concluditur (p. 31, 6 unde mani- 
festum est homines illos fuisse etc), sic extrema quo- 
que illis uerbis p. 33, 18: his aique kuiusmodi Jig- 
mentis.. corrumpuntur ingenia puerorum eto. sed re- 
linquitur magna difficultas; uerba enim corrupta, 
quae p* 31, 7 leguntur V/ despicis Isidis — Osiris 
ttmulum non quadrant, siue uerborum ordin^m se- 
quare in codice traditum siue rectius a Lindnero 
constitutum. putaueram aliquando ante haec uerba 
nonnuUa intercidisse, sed uerius uidetur quod Vah- 
lenius de loco ad me rescripsit: 'Cum manifestum 
uideatur a uerbis Considera deniq^ie sacra (p* 31, 10) 
nouam disputationis partem initium capere, ut illis 
quae antecedunt "^unde mani/estum est homines HIos 
fmsse etc* (p. 31, 6) prior conduditur, fere apparet 
inter hanc prioris condusionem et exordium sequen- 
tia nihil in medio interponi potuisse. quod autem 
Minucius inde a cap. 21 ex sapientium et histori- 
corum prohauerat, deos qui patarentur homines 
foisse» idem iam ex mysteriis deorum (non solins 
I^dis) demonstrat idem est argumentatioiiis eaxsus 
apud Lactantium, cui ^SkBnucii libellnm ob oculos 
nersatum esise faeile inteUegitur. in IHo. Last. L 
t\ 17: Otrni/« «^^?? ijfitiffr hLymmt^s /uiss^ iluos^ tpei dii 



XXI 

putantur^ et eorum memoriam post mortem esse con- 
secraiam... Considerenms^ si placet, aerumnas infeli- 
dum deorum. Isis JUium perdidit etc. quodsi tibi per- 
suaseris, uerba illa, quae de Iside apud Minucium 
leguntur, alienum locum occupasse, haud scio an 
probabilior ratio uerbi despicis manifesto corrupti 
emendandi inueniri possit. mihi quidem illud colon 
post uerba haec tamen.. Romana sunt p. 31, 18 col- 
locandum et totus locus sic scribendus esse uidetur: 
haec tamen, Aegyptia quondam, nunc et sacra Romana 
sunt, et desipias Isidis ad hirundinem^ sistrum et ad 
sparsis membris inanem tui Serapidis siue Osiris tu- 
rmlum: quae sic interpretor: ""Diese einst dgyptischen 
mcra sind jetzt auch in Rom eingeburgert , und du 
magst den tollen Unfug treiben bei der Schwalbe^ der 
Klapper der Isis und bei dem leeren Grabe deines Se- 
rapis etc. de uocabulo autem desipere cf. p. 35, 10 
m ista desipere, et de sarcasmo in illo tui Serapidis 
p. 4, 23'. 

Cap. 23, 12 haec leguntur in exemplis nouissimis: 
et deus aereus (Kayserus aureus) uel argenteus de im- 
mundo uxisculo , ut saepius factum^ Aegyptio regi con- 
fiatar^ tunditur, mallets et incudibus figuratur. haec 
ita narrantur, quasi Amasis qui significatur (ci. He- 
rodot» II, 172) operarius fuerit et ipse deum in in- 
cude fabricatus sit. sed rectius de loco Gatakerus 
iudicauit , qui cum uidisset uerba ut saepius factum. 
Aegyptio regi inter se cohaerere, eius loco quod est 
saepius aut legimus aut scimus scribendum esse pro- 
posuit. propius tamen ad scripturam traditam acce- 
dit coniectura a Vonckio in lectt. Latt. p» 56 pro- 
posita ut accepimus factum A. regi. hac recepta totus 



xxn 

locus uerbis rectius distinctis sic scribendus esse ui- 
debatur: et deus aereus uel argenteus de immundo ua- 
ciilo^ ut accepimus factum Aegyptio regi^ conflatur^ 
tunditur malleis et in incudibus flguratur. de datiuo 
Autem Graeco factum Aegyptio regi cf. c. 19, 6 Ana- 
scagoroje.. dicitur^ c. 23, 4 louem narrat Briareo libe- 
ratum^ c. 25, 6 Romanis inpiatum est. 

Cap. 25, 3 mox (ciuitas Romana) alienas uirgines.. 
sine more rapuit^ uiolauitj inlu^t, et cum earum pa- 
rentibuSj id est cum soceris suis bellum miscuity pro- 
pinqmum sanguinem fudit quid inreligiosiics, quid auda- 
/^ius, quid ipsa sceleris confidentia tutius? in his uer- 
bis tutitis tolerare nequiuimus; nam corruptum esse 
uocabulum ex ipsis uersionibus huius extremi coli 
facile intellegitur; alius enim sic interpretatur : was 
war schirmender als gerade der Trotz des Frevelsf alius 
autem: was ist sicherer als die Dreistigkeit des Frevelsf 
illud quidem certum uidetur ablatiuum ipsa sceleris 
confidentia non a comparatiuo pendere, sed idem ua- 
lere quod propter (per) ipsam sceL confidentiam: sed 
incertius quid lateat in illo tutius. recepimus emen- 
Jationem Dombarti turpius^ sed haud scio an prae- 
ferendum sit taetrius^ quod nobis in mentem uenit. 
Non minus incerta est loci perdifficilis qui paulo 
post (§ 7) legitur scriptura: neqae enim potuerunt 
{Romani) in ipsis bellis deos adiutores habere, aduer- 
sus quos arma rapuerunt (rapuerant?) et quos postu- 
lauerant^ detriumphatos colere coeperunt. lectio a no- 
bis recepta, quamquam eam ueram esse praestare 
nolumus, saltem sententiae accommodata uidebitur: 
^et quos prostraueranty detriumphatos colere coeperunt. 
Paulo post § 10 (p. 36, 25) haec est codicis scrip- 



XXIII 

tura: nisi forte apud istos maior castitas uirginum 
aut religio sanctior sacerdotum, cum pasne in pluri- 
bus uirginibus et quae inconsultius se uiris miscuis- 
sent . • sit incestum uindicatum. hic particulam et inep- 
tam esse dudum inteliectum est, sed ei quod uulgo 
ex Vrsini coniectura circumfertur ^ut quae' Vah- 
lenii emendationem ""set qua^ praeferre non dubita- 
uimus. Similis est causa loci c. 37, 9, qui sic uul- 
gari solet: rex es? et tam times quam timeris^ neglecta 
uerissima Rigaltii emendatione ^rex es? sed tam 
times% quam necessariam esse sententia contraria 
euincitur: diues es? sed fortunae male creditur. nunc 
accessit codicis ipsius testimonium, in.quo illud es 
et secunda manu correctum est, cum prima habeat 
essety id est es set. 

C. 28, 7. item houm capita et capita ueruecum et 
immolatis et colitis , de capro etiam et homine mixtos 
deos et leonum et canum uultus deos dedicatis. Mi- 
nucium dicere non potuisse ethnicos leonum et ca- 
num uultus ut deos dedicasse iam Gelenius uidit, 
sed eius loco quod ille correxit uultu praestare ui- 
sum est uultibus emendare, i. e. deos dedicatis qui 
leonum aut canum uultus prae se ferunt; cf. Ter- 
tull. Apol. c. 16: sed illi debuerant adorare statim 
biforme numen^ quia et canino et leonino capite com- 
mistos.. deos receperunt. Oontrarium uitium codex 
habet p. 23, 2 , ubi scriptura sensibus iam in ed. 
principe in sensus correcta est. haesit idem uitium 
adhuc in exemplis uulgatis c. 27, 1 , ubi codicis 
scriptura 'dum inspirantur (sc. daemones) interim ua- 
tibus hanc sententiam habere existimatur: 'dum a 
daemonibus uates inspirantur, quasi uUum exem- ' 



XXIV 

plum uerbi medii aut deponentis inspirare adhuc 
inuentum sit Heumannus recte, ni fallimur, m- 
spirant correxit, sed dubites utrum cum eo inspirant 
uaiibus an cum Dombarto inspirant uates scriben- 
dum sit. hoc praetulimus, quoniam Cyprianus 1. 
c. 4, 3 uerba Minucii sic expressit: hi afflatu suo 
uatum pectora inspirant. exempla uerbi inspirandi cum 
datiuo iuncti admodum rara sunt, sed non adferun- 
tur nisi talia, in quibus inspirare sensu proprio dic- 
tum est, ut in Quintil. instt oratt* X, 3, 24: inspi- 
rantes ramis arborum aurae uolucrumque cantus. 

C. 33, 1 Octauius demonstrat deum omnia scire 
omniumque rerum curam agere, in qua disputatione 
exempla uulgata hoc habent: reges tarUum regni sui 
per officia ministrorum uniuersa nouere: deo indiciis 
opus non est: non solum in oculis eius, sed et in sinu 
uiuimus. in his uerba: Weges .. nouere non uno no- 
mine uitiosa esse apparet; primum enim tantum, 
quae est infelix emendatio lectionis deprauatae ta- 
men, sententiae non conuenit; nam non illud quae- 
ritur, uniuersumne regni sui statum solum an sin- 
gularum quoque partium reges nouerint, sed hoc 
unum dicendum erat regibus ad regni sui partes 
noscendas alieno ministerio opus esse. sed ut tan- 
tum ulla ratione per sententiam ferri possit, certe a 
uocabulo uniuersa^ ad quod solum pertineret, tanto 
interuallo non poterat disiungi. deinde locutio ipsa 
regni — uniuersa nosse uix latina est, saltem alias 
Minucius aptius dicere solet. sed non opus erat in 
his uerbis nouam emendandi uiam quaerere, cura 
iam dudum Meursius quid sententia fiagitaret op- 
time perspexisset: reges statum regni sui per officia 



XXV 

mini^OTum diuersa nouere (immo nouerunt, ut est in 
cod.). totus locus corruptus est, cum scriptura rege^ 
miru leui uitio abisset in regesmm. in iis iwatem quae 
sequuntur oodicis uestigia propius secuti scripsimus: 
deo indicHs <}pus non est: non enim wlum in octdis 
eius sed in sinu uiuimus; Parisinus enim sic habet: 
non in solum octdis eius sed in vn (alterum in erasum 
est) sinu uiuvmus. 

Initium capitis 34 difficillimumnobis non magis con* 
tigit ut emendaremus quam res feliciter prioribus 
cesserat; sed in uerbis non minu« obscuris, quae 
paulo post sequuntur "^qais ignorat omnia qaae orta 
mnt occidere, <piaie fact<x mnt interiTe^f cadivm qaoqm 
<fam ommbus qme caelo i^ontinenlur ita ut coepisse cfe- 
sinere fontium didds aqaa maria nuJtnre in uim ignis 
(jkiturum Stoicis constans opinio est' praesto erat acutis- 
sima Dombarti ooniectura : caelum quoqae cum o. quae 
c. continentur ^ ita ut coepity si desierit fontvmi dvlds 
aqwa maria nutnre^ inmm ignis abitarum (sc. €Sse)Stoicis 
constans opinio est: in qua emendatione si non omnia 
uerba praestari possunt, multo saitem probabilior ui* 
debitur quam commenta ab aiiis adhuc excogitata* 
ob oculos autem habuit Minucius hunc Ciceronis de 
deor. nat. locum II, § 118: ex quo euenUirum nostri 
(Stoici) p^ant.. ut ad extremum omnis mundus ignes- 
ceret, cum umore consumpto neqae terra ali posset ne^ 
que remearet a^ , caius ortas aqaa omni ediavMa esse 
non posset. 

Cap. 38, 2 gratia habenda est A. Laubmanni di- 
ligentiae , qui primus uidit ineptam lectionem "^auram 
honi fioris nariims ducere, non occipitio capillisue so- 
lemus haurire in codice non esse genuinam, sed se- 



XXVI 

cunda manu inlatam; prima manus leue uitium auram 
bona (i. e. bona) floris habet Paulo post § 4 in codi- 
cis scriptura leuiter deprauata 'quieti {qui et cod.), 
modestij dei nostri liberalitate securi spem futurae 
felicitatis fide praesentis eius maiestatis animamur non 
dubitauimus acutam Vahlenii emendationem^^pm.» 
animamus Dauisianae ' zn spem.. animamur praeferre, 
quid autem illi cogitauerint, qui locum sic euulgare 
non dubitauerunt "^qui et modesti. . spem futurae feli- 
citatis.. animamur\ nos nescire ingenue fatemur. et 
tamen ad sententiam sanandam non opus erat nisi 
unius litterae adiectione et aiterius transmutatione, 
cuius quidem exempium simile habetur in eiusdem 
capitis § 6 , ubi codex inuidemur pro inuidemus habet. 

Pecuiiare codicis uitium notandum est in cap. 40, 1, 
ubi nescio quo casu aut librarii neglegentia illa uerba 
^eadem tranquillitate qua uiuimm\ quae iam in cap. 38, 4 
occurrunt, repetita sunt. in manifesta uitii causa iam 
Vrsinus ea ex alieno loco expulerat, sed Fr. Oehle- 
rus reiiquis editoribus, qui fere omnes Vrsinum 
secuti sunt, sapientior sibi uisus coniectura qua haud 
scio an nulla ineptior excogitari potuerit ^ea de tran- 
quillitate quam uidimus locum sollicitauit sententiam- 
que suam Kaysero probauit. 

Paulo post c. 40, 1 leuissimo codicis uitio tota loci 
sententia obscurata erat in his uerbis: Caeciliu^ erw- 
pit: Ego Octauio meo plurimum quantumy sed et mihi 
gratvlor nec expecto sententiam. uicimu^ et ita f vi 
improbe usurpo uictoriam. nam ut ille mei uictor est, 
ita ego triumphator erroris. longum est referre quid 
priores excogitauerint, ut mendum in illo "^ut improbe 
auferrent: non uiderunt ut ex uel ortum esse, qua 



xxvn 

paxticula restituta haBC aptissimam nacti sumus sen- 
tentiam : si uel improbus (i. e* impudens) uidear, mihi 
quoque uictoriam adscribo» res autem notissima est, 
itel duabus litteris cum uirgula per / ita in codicibus 
scribi solere, ut saepe uix ab lU distingui possit. Non 
ita facile nobis res cessit in eiusdem capitis § 2 in 
his uerbis: de qaihus crastino, quod iam sol occasui 
decliuis esty ut de toto congrumtius promptius requi- 
remus: in quibus illud quidem intellexeramus uerba 
ut de toto congruentius sensu carere, sed probabilis 
emendatio in mentem non uenerat eam nobis Vah- 
lenius suggessit, qui egregie emendauit: ut de toto 
congruentes promptius requiremus , ut haec sit sen- 
tentia: de his, quae ad perfectam institutionem ne- 
cessaria sunt, crastino facilius et expeditius requi- 
remus , ut qui de toto , h. e. de ueritate religionis 
christianae inter nos consentiamus. iuuat adscribere, 
quemadmodum interpretes in uerbis corruptis ut- 
cumque intellegendis se torserint; unus enim ea sic 
uertit: diese solleriy so wie das Ganze (7), fiir den 
morgenden Tag der Gegenstand einer angemesseneren (!) 
und geschickteren (!) Untersuchung sein; alter autem: 
dariiber woUen wir morgen^ so wie uher das Ganze (!), 
ubereinstimmendere und genauere (!) Untersuchung an- 
stellen; nouissimus denique interpres: dies moge in- 
dess fiir morgen aufgespart bleiben , damit wir es sei- 
nem ganzen Inhalt nach (!) und mit frischen Krdf- 
ten (!) untersuchen konnen. miratus esset utique Mi- 
nucius, si sic se interpretantes audisset. Denique bre- 
uiter monemus, nos in compluribus iocis uulgarem 
interpungendi rationem mutasse, qua re recto cuius- 
que loci intellectui haud male nobis uidemur consu- 



xxvm 



luisse, sed p. 12, 17 operarum errore comma post 
seminvdi puncti loco positum est. 



Superest ut de altera huius uoiuminis parte pauca 
dicamus. cum enim Minucii libellus nimis exiguo am- 
bitu esse uideretur, quam ut proprio uolumine in nouo 
corpore scriptorum ecciesiasticorum commode edi pos- 
set, Firmici Materni librum de errore profana- 
rum religionum subiungendum existiniauimus. is pri- 
mum a Flacio Illyrico a. 1562 ex codice quon- 
dam Mindensi editus est, «excusus Argentinae apud 
Paulum Machaerppoeum sumptibus Johannis Oporini. 
codex ille diu delituerat, donec Conrado Bursiano 
ante hos decem annos contigit ut librum, qui iam 
pro deperdito habebatur, in bibliotheca Vaticana inter 
codices Palatinos iterum inueniret. atque ille quidem 
tot nouas lectiones ex codice diu desiderato protulit, 
ut editio , quae eius cura a. 1856 Lipsiae prodiit, 
pro uera principe libelli habenda sit. sed infelici casu 
complures codicis Palatini chartae tam male adfectae 
sunt, ut quid scriptum sit uix ex singulis litteris 
diuinari possit. etiam peius alii loci se habent , in 
quibus uetere scriptura prorsus extincta a manu 
recentiore noua eaquepartim aliena superinducta sunt. 
in aiiquot eiusmodi locis , quorum scripturas a se 
dispectas Bursianus ipse incertas esse indicauerat, 
me petente Augustus Wilmanns codicem denuo 
inspexit: ex cuius relationibus cum hoc constitisset, 
operae pretium uideri, ut totus codex iterum lege- 
retur, mandatu academiae Vindobonensis Aug. 0. 
Fr. Lorenz, cuius enarratio Mosteliariae Plautinae 



XXIX 

nuper apud Weidmannos prodiit, eius conferendi ne- 
gotium suscepit. ita coniunctis laboribus effectum est, 
ut aliquot saltem nouae scripturae, quae fere pror- 
sus euanuerant, in lucem protraherentur, unus autem 
locus obscurissimus (p. 96, 7 sq.) praeclare emen- 
daretur. 

Scribebam Monachii mense Aprili a. 1867. 



Carolus Halin. 



M. MINVCII FELICIS OCTAYIYS. 



n. 



P = codex Parisinus num. 1661. 

r =c(litio princeps Bomana a. 1543. 



M. MINVCII FELICIS 

C T A y I V 8. 



(jogitanti mihi et cum animo meo Octaui boni et fidelissimi 1 
contubemalis memoriam recensenti tanta dulcedo et adfectio ho- 

sminis inhaesit, ut ipse quodammodo mihi uiderer in praeterita 
redire, non ea quae iam transacta et decursa sunt, recordatione 
reuocare: ita eius contemplatio quantum subtracta est oculis, tan- 2 
tum pectori meo ac paene intimis sensibus inplicata est. nec in- 3 
merito decedens uir eximius et sanctus inmensum sui desiderium 

lonobis reliquit, utpote cum et ipse tanto nostri semper amore fla- 
grauerit, ut et in ludicris et seriis pari mecum uoluntate conci- 
neret eadem uelle uel nolle: crederes unam mentem in duobus 
fuisse diuisam. sic solus in amoribus conscius , ipse socius in erro- 4 
ribus : et cum discussa caligine de tenebrarum profiindo in lucem 

issapientiae et ueritatis emergerem, non respuit comitem, sed quod 

1 Amobii Liber vn eiplicit incipit Uber vm feliciter P 4 recensenti 
Ppartim in litura, aed sicprima m. \\ tantum Wopkens; cf, eitis Aduer- 
sarUi critt. in Min, Feh in Miscell. obseruatt. X,p. 11 sgrg. (Amstel. 1789) 
5 inhesit P et sic saepius 8 pene Pr 9 decedens Dauisim: discedens 
Pr 11 et in seriis Heumann, cuius emendationes in Min. exstantin 
MisceU. Lips, nouis uoll. V, VII et VIII 12 eadem ueUet uel noUet r, 
et eadem uel ueUet uel noVLet Heumann ; Wopkensius uerha ut insiticia 
delenda censebat; at de infinitiuo explicatiuo haud inepte comparare 
possis 26, 10: praestigias edunt, uel quae non sunt uideri, uel quae sunt non 
nideri; censor quoque inZeitschr. fUr PhHos. u. kath. Theol. fasc. 18 p. 160 
(Cdlomae 1836) codicis lectionem tuetur 13 indiuisam Casp. Barthius; 
'aut scribendum in duos aut eidendum diuisam' Vsener || ipsis OrcKi 
apud Ed. de Mwralto p. IX; conscius ipse, socius distinguimt alii minus 
recte; nam, si uera est lectio, solus — conscius et ipse socius uicissim sibi 
respondent 

1* 



4 Minucii Felicis 

5 est gloriosius, praecucurrit. itaque cum per uniuersam conuictus 
nostri et familiaritatis aetatem mea cogitatio uolueretur , in illo 
praecipue sermone eius mentis meae resedit intentio, quo Caeci- 
lium superstitiosis uanitatibus etiamnunc inhaerentem disputa- 
tione grauissima ad ueram religionem reformauit. & 

2 Nam negotii et uisendi mei gratia Eomam contenderat, re- 
licta domo, coniuge, liberis, et quod est in liberis amabilius, ad- 
huc annis innocentibus et adhuc dimidiata uerba temptantibus, 

2loquellam ipso oflfensantislinguae fragmine dulciorem. quo in ad- 
uentu eius non possum exprimere sermonibus, quanto quamqueio 
inpatienti gaudio exultauerim, cum augeret maxime laetitiam 

3 meam amicissimi hominis inopinata praesentia. igitur post unum 
et alterum diem, cum iam et auiditatem desiderii frequens adsi- 
duitatis usus implesset et quae per absentiam mutuam de nobis 
nesciebamus, relatione altema comperissemus, placuit Ostiam pe-is 
tere, amoenissimam ciuitatem, quod esset corpori meo siccandis 
umoribus de marinis lauacris blanda et adposita curatio : sane et 
ad uindemiam feriae iudiciariam curam relaxauerant. nam id tem- 
poris post aestiuam diem in temperiem semet autunmitas dirige- 

4 bat. itaque cum diluculo ad mare inambulando litore pergeremus, 20 
ut et aura adspirans leniter membra uegetaret et cum eximia 
uoluptate molli uestigio cedens harena subsideret, Caecilius si- 
mulacro Serapidis denotato , ut uulgussuperstitiosus solet, ma- 
num ori admouens osculum labiis inpressit. 

3 Tunc Octauius ait: Non boni uiri est, Marce frater, homi-25 
nem domi forisque lateri tuo inhaerentem sic in hac inperitiae 
uulgaris caecitate deserere, ut tam luculento die in lapides eum 
patiaris inpingere , efiSgiatos sane et unctos et coronatos , cum 

1 gloriosius P corr, m, 2 ex glorius || praecurrit r 3 quo r: quod P 
8 aimis om. VrsimLSy animis ^ro&a6iKt*s VaMen coll. Lactant inst. diu, 
I,21et VI 20 9 loquelam r, loquela — dulciore Vrsinm 14 mu- 
tuo Anonymus in MisceU. Ohseru. I, 2, 3 (1732) et Heumann, mutam 
{u£l multam) G. F, S. Stieher in Obseruatt. critt^ in quaedam Virgilii 
et Minucii F, loca (Onoldi 1791) 15 hostiam Fr 16 corporis mei 
Heumann 17 humoribus r 19 autumni aestus J, de Ehoer 21 ut dele- 
uit Heum^ann 22 uoluntate Pr, sed uoluptate corr. inpraefat ed, JRo- 
mana^ || moUis Vrsinus \\ harena P 1 manu 23 superstitiose Heu- 
mann, superstitiosius JP. 0, Menchenius; ipse ma?m superstitiosum, coll 
18, 11 audio uulgus 24 praessit P, em. Vrsinus 28 unctos et coronatos] 



Octauius c. 2—4. 5 

scias huius erroris non minorem ad te quam ad ipsum infamiam 
redundare. cum hoc sermone eius medium spatium civitatis2 
emensi iam liberum litus tenebamus. ibi harenas extimas, uelut 3 
stemeret ambulacro, perfundens lenis unda tendebat, et ut sem- 

sper mare etiam positis flatibus inquietum est^-etsi non canis spu- 
mosisque fluctibus exibat ad terram , tamen crispis tortuosisque 
ibidem erroribus delectati perquam sumus, cum in ipso aequoris 
limine plantas tingueremus , quod uicissim nunc adpulsum no- 
stris pedibus adluderet fluctus, nunc relabens ac uestigia retra- 

lohens in sese resorberet. sensim itaque tranquilleque progressi4 
oram curui molliter litoris iter fabulis fallentibus legebamus. hae 
fabulae erant Octaui disserentis de nauigatione narratio. sed ubi 5 
eundi spatium satis iustum cum sermone consumpsimus, eandem 
emensi uiam rursus uersis uestigiis terebamus , et cum ad id loci 

isuentum est, ubi subductae nauiculae substratis roboribus a ter- 
rena labe suspensae quiescebant, pueros uidimus certatim gesti- 
entes testarum in mare iaculationibus ludere. is lusus est testam 6 
teretem iactatione fluctuum leuigatam legere de litore, eam te- 
stam plano situ digitis conprehensam inclinem ipsum atque hu- 

2oniilem quantum potest super undas inrotare , ut illud iaculum uel 
dorsum maris raderet [uel enataret], dum leni impetu labitur, uel 
summis fluctibus tonsis emicaret [emergeret] , dum adsiduo saltu 
subleuatur. is se in pueris uictorem ferebat, cuius testa et pro- 
curreret longius et frequentius exsiliret. 

siccodex, quod propterea monendum est , quod quidam cum Lindnero, 
Heraldi adnotatione perperam intellecta, putdbant in cod. exstare un- 
guines ordinatum; at ea lectio pertinet ad Arndb. J, c. 89. 

2 ciuitatis utglossema del. Dauisius, itineris coni. Heumann 3 are- 
nas r II uelud P et sic saepius 4 tundebat Vrsinus, radebat Vsener |j sem- 
per P corr. ex super 6 *crispis P \\ tortuosisque P. Daniel (in ed. Wo- 
weri): tororisisque P, sed rasura corr. torosisque, ut est in r 7 ibidem] 
itidem uel undarum eoni. OeMer, prdbabilius Vsener identidem 9 alli- 
deret Vrsinu^s (pedibus adluderet , fluctus nunc relabens — resorberet praue 
distinctum in aliquot edd, recentt); cf. Catulli epithal. 64, 67 11 h^c 
P corr. m. 2 in h^e 16 tabe Dombart || uidimus Vsener: uidemus Pr 
21 uel enataret Pr, uel innataret Wopkens, nec enataret Dawmws , et 
nelut nataret Dombqrt; nos Bursiano auctore (Literar. Centralblatt 1863 
p. 497) uel enat. inclusimus \\ laeni P 22 emergeret del. Wowerus (et 
mergeret Vrsinus) ' 24 esiliret r 



6 Minucii Felicis 

4 Igitur cuin onmes hac spectaculi uoluptate caperemur, Cae- 
cilius nihil intendere neque de contentione ridere , sed tacens, 

2 anxius, segregatus dolere nescio quid uultu fatebatur. cui ego: 
Quid hoc est rei? cur non agnosco, Caecili, alacritatem tuam 

3 illam? et illam oculorum etiam in seriis hilaritatem requiro. tum s 
ille : lam dudum meOctaui nostri acriter angit et remordet oratio, 
qua in te inuectus obiurgauit neglegentiae, ut me dissimulanter 

4 grauius argueret inscientiae. itaque progrediar ulterius: de toto et 
integro mihi cum Octauio res est. si placet, ut ipsius sectae homo 
cum eo disputem, iam profecto intelleget facilius esse in contu-io 

5 bernalibus disputare quam conserere sapientiam : modo in istis ad 
tutelam balnearum iactis et in altum procurrentibus petrarum 
obicibus residamus, ut et requiescere de itinere possimus et in- 

6 tentius disputare. et cum dicto eius adsedimus, ita ut me ex tri- 
bus medium lateris ambitione protegerent: nec hoc obsequi fuitis 
aut ordinis aut honoris, quippe cum amicitia pares semper aut ac- 
cipiat aut faciat, sed ut arbiter et utrisque proximus aures darem 
et disceptantes duos medius segregarem. 

5 Tum sic Caecilius exorsus est: Quamquam tibi, Marce fra- 
ter, de quo cum maxime quaerimus non sit ambiguum, utpote^o 
cum diligenter in utroque uiuendi genere uersatus repudiaris al- 
terum, alterum conprobaris, in praesentiarum tamen ita tibi 
informandus est animus, ut libram teneas aequissimi iudicis nec 
in alteram partem propensus incumbas, ne non tam ex nostris 
disputattionibus nata sententia quam ex tuis sensibus prolata ui- as 

2 deatur. proinde si mihi quasi nouus aliqui et quasi ignarus partis 
utriusque considas, nuUum negotium est patefacere, omnia in 

3 dolere Ursiims: dolore Pr, doloris Heumann 5 requiro? edd. recc. 
(requiro ohelo notauit Heum.) 6 et P in litura 8 toto integro P 1 
manu; an toto per glossema inuectum est ? 9 ut de ipsius secta hodie cum 
eo disp. Heumann; ipse mMim istius (u^l ipse istius) sectae, sdl in 
quam tam acriter inuectus est; lectionem ipsius sensu carere opinatur 
etiam censor in Zeitschr, f, Phil. u. kath. Theol. 18, 162 11 sapientiam 
modo P: sapientium modo Eigaltius 13 •requiescere P (erasa littera &) 
15 obsequii P corr, etr 16 aut ordinis ohelo notauit P,Baniel(apudWO' 
werum) 20 id de quo Heum^nn \\ utpote qui Vrsinu^ 21 alterum, 
alterum r: alterura semel hahet P 25 sententia P corr, m, 1, ex sentia 
II ex tuis P corr, m, 2, ex exuis 26 proinde mihi, si Vsener \\ aliquis r 
27 utrisque r 



Octauius c. 4—5. 7 

rebus humanis dubia, incerta, suspensa magisque omnia uerisi- 
niilia quam uera. quo minus mirum est nonnullos taedio inuesti- 3 
gandae penitus ueritatis cuilibet opinioni temere succumbere quam 
in explorando pertinaci diligentia perseuerare. itaque indignan- 

5 dum omnibus , indolescendum est audere quosdam , et hoc studio- 4 
rum rudes, litterarum profanos, expertes artium etiam sordida- 
rum , certum aliquid de summa rerum ac maiestate decemere, de 
qua tot omnibus saeculis sectarum plurimarum usque adhuc ipsa 
philosophia deliberat. nec inmerito , cum tantum absit ab explo- ^ 

10 ratione diuina humana mediocritas, ut neque quae supra nos caelo 
suspensa sublata sunt, neque quae infra terram profanda demersa 
sunt, autscire sit datum {lut scrutari permissum aut suspicari reli- 
giosum, etbeatisatis satisqueprudentesiureuideamur, si secundum 
illud uetus sapientis oraculum nosmet ipsos familiarius nouerimus. 0- 

15 sed quaten.us indulgentes insano atque inepto laboriultra humilitatis 
nostrae terminos euagamur et in terram proiecti caelum ipsum et 
ipsa sidera audaci cupiditate transcendimus, uel hunc errorem sal- 
temnonuanis etformidulosisopinionibusimplicemus. sintprincipio 7 
omnium semina naturain se coeuntedensata, quis hic auctor deus? 

2osint fortuitis concursionibus totius mundi membra coalita, di- 

1 omnia deleuit Wowerm 2 minus Vrsinus: magis Pr \\ tedio P 
3 temere potius succumbere Wowerus 4 exploranda Vrsinus \\ itaque P: 
atqui Bombart 5 indolescendumque Eigaltiu^s, et indol. Dornbart, immo 
indol. Wowerus (colL Cypr, epist. 1, 6: illud mirandum est, immo indig- 
nandum potius et dolendum), indignandum omnibus, indolescendum sapien- 
tibus est censor in Z, f. PhU.u, kath, Theol, 18, 168, indign. omnibus, 
omnibus indol. est VaKlen \\ audire r \\ hoc P: horum r 6 rude P \\ 
artium nisi sordidarum Vrsinm (a. etiam nisi sord. Heumann) 7 ac del, 
JSeumann, acmaiestate dei Ch, Wirth, quondam sodalis seminarii phUo- 
logici Monacensis; apparet facUe dei (di) ante decemere intercidere 
potuisse 8 qua P 1, m, corr, e quo. || plurimum Wopkens, idem totis 
omnibus s. proponens, at cf, Dauis, a4 hunc locum 9 filosofia P \\ ab 
exploratione rerum diuiaarum Heumann ' 11 profundo Bursian coll, 1, 4 
12 datum ut scrutare Pr \\ suspicari Bmnbart : stuprari P, struprari r, 
ru8pare(i*cZ ruspari) Jos, Scaliger et uulgo, parum apte, cumiam scrutari, 
quod antecedit, idem fere significet; disputare Chr. Ad. Klotz 13 et 
om, r 14 ueteris sapientis Vsener 17 uel Heumanno aut delendum 
a/ut in uelim mutandum uddebatur 18 formidulosisP: formidolosis edd, 
II implicemus. sint principio P: implicamus. Sint prin<3ipia r 19 hic P: 
his Heumann 



8 Minucii Felicis 

gesta, formata, quis deusmachinator? sidera licet ignis accende- 
rit et caelum licet sua materia suspenderit, licet terram stm 
fundauerit pondere et mare licet confiuxerit e liquore, unde haec 
8religio, unde formido? quae superstitio est? homo et animal 
omne quod nascitur, inspiratur, attollitur, elementorum ut & 
uoluntaria concretio est, in quae rursum homo et animal 
omne diuiditur, soluitur, dissipatur: ita in fontem refluunt 
et in semet onmia reuoluuntur, nullo artifice nec iudice nec 
9auctore. sic congregatis ignium seminibus soles alios atque 
alios semper splendere, sicexalatis terrae uaporibus nebulas sem-io 
per adolescere , quibus densatis coactisque nubes altius surgere, 
isdem labentibus pluuias fiuere, fiare uentos, grandines increpare, 
uelnimbis conlidentibus tonitrua mugire, rutilare fulgora, ful- 
mina praemicare: adeo passim cadunt, montes inruunt, arboribus 
incurrunt, sine dilectu tangunt loca sacra et profana, hominesis 

lonoxios feriunt et saepe religiosos. quid tempestates loquar uarias 
et incertas, quibus nullo ordine uel examine rerum onmium im- 
petus uolutatur? in naufragiis bonorum malorumque fata mixta, 
merita confusa? in incendiis interitum conuenire insontium no- 
centiumque? et cum tabe pestifera caeli tractus inficitur, sine^o 
discrimine onmes deperire? et cum belli ardore saeuitur, melio- 

lires potius occumbere? in pace etiam non tantum aequatur ne- 
quitia melioribus, sed et colitur, ut in pluribus nescias, utrum 

12 sit eorum detestanda prauitas an optanda felicitas. quod si mun- 

1 accenderit, caelum maUm 2 terram fundauerit pondere P, terram 
fundauerint pondera Eigaltiiis , terra se f undauerit pondere Casp. Barthj 
terram fundauerit pondus Vrsinus; nos sua (sc. materia) ex coni. VaMenii 
addidimm 3 et mare et licet P ante rasuram \\ confluxerit Dauisius: 
influxerit Pr 4 quae P: atque Heumann 5 inspiratur et alitur Vr- 
sinu^s II ut uol. concretio sit Dauisius (ego pro ut malim uelut) 6 for- 
tuita concr. Heumann \\ concretio P corr. e concreto 7 resoluitur Heu- 
mann 8 reuoluuntur onmia idem \\ indice Vonck lectt. lat. p. 52 

9 soles uidemus alios Heumann, quod utique exspectares \\ atque bis 
habet P 10 exalatis Pr: exhalatis edd. 11 coalescere Vsener 
12 iisdem edd. 13 uel coUidentibus {om. nimbis) Dauisius \\ fulgora P; 
fulgura r 14promicarel?e«*sm^6r, praecipitare Crusius 15 delectu r 
17 ordine uel discrimine Heumann 18 mixta erita P^ 21 ardor saeuit 
Heumann 23 se'd attollitur Vrsinus^ sed ita colitur Wopkens lectt. Tuil 
p. 226. 



Octauius c. 5—6. 9 

dus diuina prouidentia et alicuius numinis auctoritate regeretur, 
numquam mereretur Phalaris et Dionysius regnum, numquam 
Eutilius et Camillus exilium, numquam Socrates uenenum. ecce 13 
arbusta frugifera, ecce iam seges cana, iam temulenta uindemia 

simbri corrumpitur, grandine caeditur. adeo aut incerta nobis ue- 
ritas occultatur et premitur, aut quod magis credendum est, ua- 
riis et lubricis casibus soluta legibus fortuna dominatur. 

Cum igitur aut fortuna caeca aut incerta natura sit, quanto 6 
uenerabilius ac melius antistitem ueritatis maiorum excipere disci- 

loplinam, religiones traditas colere , deos, quos a parentibus ante 
inbutus es timere quam nosse familiarius, adorare, nec de numi- 
nibus ferre sententiam, sed prioribus credere, qui adhuc rudi 
saeculo in ipsis mundi natalibus meruerunt deos uel faciles ha- 
bere uel reges? inde adeo per uniuersa imperia, prouincias, op- 

15 pida uidemus singulos sacrorum ritus gentiles habere et deos co- 
lere municipes, ut Eleusinios Cererem, Phrygas Matrem, Epidau- 
rios Aesculapium, Chaldaeos Belum, Astarten Syros, Dianam 
Taurios, Gallos Mercurium, numina uniuersa Romanos. sic2 
eorum potestas et auctoritas totius orbis ambitum occupauit, sic 

2oimperium suum ultra solis uias et ipsius Oceani limites propaga- 
uit , dum exercent in armis uirtutem religiosam, dum urbem mu- 
niunt sacrorum religionibus, castis uirginibus, multis honoribus 
ac nominibus sacerdotum, dum obsessi et citra solum Capitolium 
capti colunt deos, quos alius iam spreuisset iratos, et per Gallo- 

25 rum acies mirantium superstitionis audaciam pergunt telis iner- 
mes, sed cultu reiigionis armati, dum captis hostilibus moenibus 

2 dionisius P 4 iam cana seges Heumann, iam seges flaua P. Daniel 
5 adeo ut r 7 fortuna caeca Dombart : fortuna certa Pr 9 antistitem 
Wowerits: antistites Pr 11 estimere P* : ^stimere P corr, existimere r \\ 
nosse P; cognosse r || adorare quam addubitare censor in Zeitschr. f. PMl. 
und kath. Theol. 18, 164 12 quia adhuc r 13 in ipsis Gelenius : in ipsius 
Pr II mundi P corr. e mundus |1 faciles Pr: patres Pemomws , familiares 
Jo. Scheffer (Miscell. dbseru. uol. IX); cf tamen Dauis. 14 opida P 
16 utr: et P || Martem r, Magnam Matrem Gelenius 17 esculapium 
ciialdeos P 18 Tauricos Sahaeus in praefat. ed. Bom. , et sic Vrsinus 
quoque uel T&mos \\ jmnnn&addidi \\ uniuersamP, se^imerasa 19 ambi- 
tum scripsi : ambitus Pr 20 propagarunt Heumann 22 multis agminibus 
sacerdotum Vsener 26 captis Oiizelius : capti in P, captis in r {sed capti 
corr. in praefat.), captis ui Dauisius 



10 Minucii Felicis 

adhuc ferociente uictoria nuinina uicta uenerantur, dum undique 
hospites deos quaeruntet suos faciunt, dum aras extruunt inter- 

3 dum etiam ignotis numinibus et manibus. sic dum uniuersarum 
gentium sacra suscipiunt, etiam regna meruerunt. hinc perpe- 
tuus uenerationis tenor mansit , quae longa aetate non infringitur, s 
sed augetur: qiiippe antiquitas caerimoniis atque fanis tantum 
sanctitatis tribuere consueuit quantum adstruxerit uetustatis. 

7 Nec tamen temere (ausim enim interim et ipse concedere et 
sic melius errare) maiores nostri aut obseruandis auguriis aut 
extis consulendis aut instituendis sacris aut delubris dedicandisio 

2 operam nauauerunt. specta de libris memoriam: iam eos depre- 
hendes initiasse ritus omnium religionum, uel ut remuneraretur 
diuina indulgentia, uel ut auerteretur imminens ira aut iam tu- 

3mens et saeuiens placaretur. testis mater Idaea, quae aduentu 
suo et probauit matronae castitatem et urbem metu hostili libe- is 
rauit: testes equestrium fratrum inlacu, sicut se ostenderant, 
statuae consecratae, qui anheli spumantibus equis atque fuman- 
tibus de Perse uictoriam eadem die qua fecerant nuntiauerunt: 
testis ludorum oflfensi louis de sonmio plebei hominis iteratio; 
et Deciorum deuotio rata testis est : testis et Curtius, qui equi- 

2 iuterdum etiam Heraidus: dum etiam P, etiam r 3 et inanibus He- 
raldus; probabilius Vsenero et manibus glossema uidetur 4 meruerunt r: 
merunt P, merent DauisiuSj inierunt Meursius \\ hic r 5 quae Vsener: 
qui Pr , 6 antiquitus Vsener \\ cerimoniis Pr 7 adstruxserit P corr, 1 m. 
cajadstrucserit, abstruxerat r, adstruxerat Gelenius; ipse malim adstruxit 
8 id ipse Vonck Lectt. lat. p. 53 \\ concedere esse meiius Vrsinus 9 nostri 
ut obseruandis Pr 11 de libris Pr: librorum J. Fr. Gronouius (ad Statii 
Silu. 56) ; Wopkensio aut de his rebus corrigendum aut de libris ut ditto- 
graphia ex praecedente delubris delendum uidebatur \\ memoriam r: 
memoria P, memorias Bigaltius 13 aut iam P (add. ut s. l.): aut ut 
iam r et edd. 14 Idaea Vrsinus: *dea {ex idea) P, dea r 16 equestres 
Heumann \\ in lacu del. Casp. Barth (Aduers. 43, 25) \\ sicut se Vrsinus: 
sic" P, sed c in ras.j se ut Schefferj se sicut Oehler 17 anheli Gelenius: 
anhelis Pr; cf. Florus I, 28 (IX, 12) § 15'. Castorem et Pollucem fuisse 
creditum uolgo.. a Macedonia uenisse, quod adhuc anhelarent etc. 
18 persae P || qua uicerant Meursius, at u. Wopkens in Misc. Obs. X 
p. 19 II nunciauerunt P'r 19 offensi louis Bigdltius: offensio iouis Pr^ 
offenso loue Gelenius \\ somnio Gelenius : somno Pr \\ plebei Pr: ple- 
beii uulgo \\ iterato r 20 Deciorum r: decuriorum P; nobis totum 
colon, quo aegre repetitionis figura interrumpitur , ut glossema suspec- 
tum est II equi Wowerus, equi et sui Bursian (qui eques sui olim deuo- 



Octauius c. 6—8. 11 

tis sui uel mole uel honore hiatum profundae uoraginis coaequa- 
uit. frequentius etiam quam uolebamus deorum praesentiam con- 4 
tempta auspicia contestata sunt. sic Allia nomen infaustum, sic 
Claudi et luni non proelium in Poenos, sed ferale naufragium est, 

5 et ut Trasymenus Romanorum sanguine et maior esset et deco- 
lor, spreuit auguria Flaminius, et ut Parthos signa repeteremus, 
dirarum inprecationes Crassus et meruit et inrisit. omitto uetera 5 
quae multa sunt, et de deorum natalibus, donis, muneribus ne- 
glego carmina poetarum , praedicta etiam de oraculis fata tiransi- 

lolio, ne uobis antiquitas nimium fabulosa uideatur. intende tem- 
plis ac delubris deorum , quibus Eomana ciuitas et protegitur et 
ornatur: magis suntaugusta numinibus incolis, praesentibus, in- 
quilinis quam cultu, insignibus et muneribus opulenta. inde adeo 6- 
pleni et mixti deo uates futura praecerpunt, dant cautelam peri- 

isculis, morbis medellam, spem adflictis, opem miseris, solacium 
calamitatibus, laboribus leuamentum. etiam per quietem deos 
uidemus, audimus, agnoscimus, quos impie per diem negamus, 
nolumus, peieramus. 
Itaque cum omnium gentium de dis inmortalibus, quamuisS* 

2oincerta sit uel ratio uel origo, maneat tamen firma consensio, ne- 
minem fero tanta audacia tamque inreligiosa nescio qua pruden- 
tia tumescentem, qui hanc religionem tam uetustam, tam uti- 
lem , tam salubrem dissoluere aut infirmare nitatur. sit licet ille 2- 
Theodorus Cyrenaeus, uel qui prior Diagoras Melius, cui atheon 

tione hiatum Heumann); ipse conieci: qui sui uel mole uel h., ut haec sit 
sententia : qui sui equo insidentis uel mole uel frugum copia honoris gratia 
super eum iniecta (u. Liu. 7, 6, 5 et Val. Max. 5, 6) hiatum coaequauit 

1 honore Pr: onere Wowerus et Vonck L. L. p. 53 \\ coequauit Pr 
4 praelium FW 5 thrjsimenus P (thrasymenus teste Ed. de Muralto\ 
Thrasimenus r \\ sanguinS P ante rasuram 6 flaminis r \\ phartos P, a 
Parthis Heusinger || repeteremus nos: repetamus Pr 7 inpraecationes 
grassus P 8 et om. Heum. \\ munerihus ; neglego ante Dauisium in- 
terpungebatur 13 cultu r : cultu. P, cultus uulgo || insignia r \\ et 
del Vsener \\ inde deo Heumann, at cf. p. 9, 14 15 medelam r \\ sola- 
tium P corr. m. 2 etr 17 impiae P 18 nolumus P, ut coni. Vrsinus: 
uoiumus r 18 eieramus J. Fr. Gronouius Obss. in eccl. scriptt. 7 19 dis 
P add. i s. ly diis r 22 tam {ante utilem) add. Gelenius 24 theudorus 
cyreneus P, em. in r \\ Diagoras r : dargoras P add. sup. a littera i |1 Me- 
lius r: milesius P, incertim auctorisne ipsius errore an librarii \\ dd^^oir 
Heumann, at u. Weissenborn ad Liu. J, 1, 11 



12 Minucii Feiicis 

cognomen adposuit antiquitas, qui uterque nullos deos adseue- 
rando timorem omnem, quo bumanitas regitur, uenerationemque 
penitus sustulerunt : numquam tamen in hac inpietatis disciplina 

3 simulatae pMlosophiae nomine atque auctoritate poUebunt. cum 
Abderiten Protagoram Athenienses uiri consulte potius quam s 
profane de diuinitate disputantem et expulerint suis finibus et in 
contione eius scripta deusserint , quid homines (sustinebitis enim 
me impetum susceptae actionis liberius exerentem) homines, in- 
quam, deploratae, inlicitae ac desperatae factionis grassari in 

4 deos non ingemescendum est? qui de ultima faece coUectis impe-io 
ritioribus et mulieribus credulis sexus sui facilitate labentibus 

. plebem profanae coniurationis instituunt, quae nocturnis con- 
gregationibus et ieiuniis sollemnibus et inhumanis cibis non sacro 
quodam, sed piaculo foederatur, latebrosa et lucifuga natio , in 
pubKcum muta, in angulis garrula: templa ut busta despiciunt, w 
deos despuunt, rident sacra, miserentur miserii^s^, si fas est, 

5sacerdotum, honores et purpuras despiciunt, ipsi seminudi, pro 
mira stultitia et incredibilis audacia ! spernunt tormenta praesen- 
tia, dum incerta metuunt et futura, et dum mori post mortem 
timent, interim mori non timent: ita illis pauorem fallax spes2o 
solacio rediuiuo blanditur. 

9 Ac iam, ut fecundius nequiora proueniunt, serpentibus in 
dies perditis moribus per uniuersum orbem sacraria ista taeter- 

4 filosofiae P || poUebit sc. ille (p. 11 j 23) Dauisius 5 Abderitem r 
II Protagoram r: pitagora P \\ uiri consulte P: inconsulte Vrsinus ; post 
uiri Vsenero epitheton interddisse uidetur 6 de diuinitate om. r 7 con- 
cione edd, \\ scribta P \\ deriserint r 9 inlicitae P, ut coni. Vrsinusj 
inclitae r, inquinatae P. Baniel^ deploratae malitiae {uel inscitiae) ac 
desp. Vonck lectt. lat. p. 54 10 ingemiscendum edd. \\ fece P 11 laben- 
dibusP 12 constituunt Vsener \\ quae Pr: qui Heumann 13 solem- 
nibus r || humanis Lindner 14 foederatur Vahlen: foederantur Pr \\ 
lucifuga Heumann et iam ante P. Daniel (apud Wowerum) : lucifugax 
Pr 14 in publico r 16 miserantur Vrsimis || ipsi addidimus 
18 mira P corr. ex miram, ut uidetur; ac sane expectares: pro miram 
stultitiam et incredibilem audaciam || incredibilisP, sed rasura factum in- 
credibili 19 metuunt futura Vsener 20 pauorem P: pauoretr; pa- 
uorum fallax Anonymus in Miscell. Ohseru. I, p. 27 ; pauorem fallens 
Domhart coll. 3, 4; praua et fallax spes Wopkens, pauore fallax spes so- 
lacia red. Dauisius 21 solatio rediuiuo r , solaci^ rediuiua P 23 sacra 
Heumann \\ teterrima Pr (p. 13, 23 P recte taeter) 



Octauius c. 8—9. 13 

rima impiae coitionis adolescmit. eruenda prorsus haec et exe- 
cranda consensio. occultis se notis et insignibus noscunt et amant 2 
mutuo paene antequam nouerint: passim etiam inter eos uelut 
quaedam libidinum religio miscetur, ac se promisce appellant 

fifratres etsorores, ut etiam non insolens stuprum intercessione 
sacri nominis fiat incestum. ita eorum uana et demens supersti- 
tio sceleribus gloriatur. nec de ipsis , nisi subsisteret ueritas, ma- 3 
xime nefaria et honore praefanda sagax fama loqueretur. audio 
eos turpissimae pecudis caput [asini] consecratum inepta nescio 

loqua persuasione uenerari: digna et nata religio talibus moribus! 
alii eos ferunt ipsius antistitis ac sacerdotis colere genitalia et 4 
quasi parentis sui adorare naturam : nescio an falsa, certe occultis 
ac noctumis sacris adposita suspicio ! et qui hominem summo 
supplicio pro facinore punitum et crucis ligna feralia eorum caeri- 

ismonias fabulatur, congruentia perditis sceleratisque tribuit alta- 
ria, nt id colant quod merentur. iam de initiandis tirunculis fa- 5 
bula tam detestanda quam nota est. infans farre contectus, ut de- 
cipiat incautos, adponitur ei qui sacris inbuatur. is infans a ti- 
runculo farris superficie quasi ad innoxios ictus prouocato caecis 

2ooccultisque uulneribus occiditur. huius, pro nefas! sitienter san- 
guinem lambunt, huius certatim membra dispertiunt, hac foede- 
rantur hostia, hac conscientia sceleris ad silentium mutuum pigne- 
rantur. haec sacra sacrilegiis omnibus taetriora. et de conuiuio 6 
notum est; passim omnes locuntur, id etiam Cirtensis nostri te- 

25statur oratio. ad epulas sollemni die coeunt cum onmibus liberis, 
sororibus, matribus, sexus omnis homines et omnis aetatis. illic 
post multas epulas, ubi conuiuium caluit et incestae libidinis 



1 haec execranda Fsewcr 3 pene Pr |1 ueludP Gpromiscuer 7 ma- 
xime nefaria P. Baniel: maxima et uaria Fr 8 praefandas P, seds 
erasa 9 asini ohelo notauit Dauisitts ut inserttm ex cap. 28 11 an- 
tistis P 13 apposita suspitio r || qui om, r 15 fabulatur r ; fabulantur 
P; fabulantur — tribuunt WoweruSj at cf, 28, 10 18 imbuitur Vrsi- 
ms 23 haec] ecce malim \\ t^triora P: tetriora ed(Z. 24 locuntur 
P: loqunturr 25 solemni r || cum coniugibus, liberis Jac, Gronouius 
(cf, Holdeni edit.) 26 sorororib. P || hominis Pr 27 aepulas ubi com- 
uiuium P II caluit r: caruit P, incaluit P. Baniel et Heumann; cf. 
Sulp. Seu. chron. II, 13: cum. . conuiuium calere coepisset etc. \\ incaes- 
tae Uuidinis (lib. corr.) P 



14 Minucii Peiicis 

ebriatis feruor exarsit , canis, qui candelabro uexus est, iactu of- 
fulae ultra spatium lineae, qua uinctus est, ad impetum et saltum 

7 prouocatur. sic euerso et extincto conscio lumine inpudentibus te- 
nebris nexus infandae cupiditatis inuoluunt per incertum sortis, 
etsi non omnes opera, conscientia tamen pariter incesti, quoniam s 
uoto uniuersorum adpetitur quicquid accidere potest in actu sin- 
gulorum. 
10 Multa praetereo consulto: nam et haec nimis multa sunt, 
quae aut omnia aut pleraque [omnium] uera declarat ipsius pra- 

2 uae religionis obscuritas. cur etenim occultare et abscondere quic- lo 
quid illud colunt magnopere nituntur^ cum honesta semper pu- 
blico gaudeant, scelera secreta sint? cur nuUas aras habent, tem- 
planulla, nulla nota simulacra , numquam palamloqui, num- 
quam libere congregari, nisi illud, quod colunt et interprimunt, 

S aut puniendum est aut pudendum? unde autem uel quis ille aut is 
ubi deus unicus, solitarius, destitutus, quem non gens libeta, 

4non regna, non saltem Eomana superstitio nouerunt? ludaeorum 
sola et misera gentilitas unum et ipsi deum, sed palam, sed tem- 
plis, aris, uictimis caerimoniisque coluerunt, cuius adeo nuUa uis 
nec potestas est, ut sit Bomanis numinibus cum sua sibi nationeso 

5captiuus. at iam Christiani quanta monstra, quae portenta con- 
fingunt! Deum illum suum, quem nec ostendere possunt nec ui- 
dere, in omnium mores, actus omnium , uerba denique et occultas 
cogitationes diligenterinquirere : discurrentem scilicet atque ubi- 
que praesentem molestum illumuolunt, inquietum, inpudenteras 
etiam curiosum , siquidem adstat factis omnibus , locis onmibus 
intererrat, cum nec singulis inseruire possit per uniuersa distric- 
tus nec uniuersis sufficere in singulis occupatus. 

1 ebriatis Meursius: ebrietatis Pr, ehTiet&teGelenius, ebrietatibus Da- 
uisius II carnis Pr, em. Sdbaeus in praefat ed,Bom, 5 oporaeP, opere 
Heumann 9 pleraque omnia Wopkens; nos omnium dbelo notare ma- 
luimus 13 uota simulacra Heinsius Adu^ers, I, 18; at u, Heum, VII, 
p, 255 14 congregari sustinent Cellarius 16 gentes liberae Heumann 
19 cerimonisque P corr, ex erimonisq. 20 numinibus Wowerus: nomi- 
nibus P, hominibus r 21 at iam ScJieffer: at (ad i w.) etiam P, at 
WoweruSy a,t emm Heumann \\ quanta monstra Dawmws : quanta nf a (n 
in quantam mutata in m) P, quaenam monstra r 24 inquirere, discur- 
rentem umIqo distinguitur 25 imprudenter de Rhoer 26 astat r 
27 districtus r : desti-ictus P 



OctauiuB c. 9—11. 15 

Quid? quod toto orbi et ipsi mimdo cum sideribus suis mi- 11 
nantur incendium, ruinam moliuntur, quasi aut naturae diuinis 
legibus constitutus aetemus ordo turbetur aut rupto elementorum 
omnium foedere et caelesti conpage diuisa moles ista , qua conti- 

snetur etcingitur, subruatur. nec hac furiosa opinione contenti2 
aniles fabulas adstruunt et adnectunt: renasci se ferunt post mor- 
tem et cineres et fauillas etnescio qua fiducia mendaciis suis inui- 
cem credunt: putes eos iam reuixisse. anceps malum et geminaS 
dementia, caelo et astris, quae sic relinquimus, ut inuenimus, 

lointeritum denuntiare, sibi mortuis et extinctis, qui sicut nascimur 
et interimus, aetemitatem repromittere! inde uidelicet et execran- 4 
tur rogos et damnant ignium sepulturas , quasi non omne corpus, 
etsi flammis subtrahatur, annis tamen et aetatibus in terram re- 
soluatur, nec intersit, utrum ferae diripiant an maria consumant 

wan humus contegat an flamma subducat, cum cadaueribus omnis 
sepultura, si sentiunt, poena sit, si non sentiunt, ipsa conficiendi 
celeritate medicina. hoc errore decepti beatam sibi ut bonis et5 
perpetem uitam mortuis poUicentur, ceteris ut iniustis poenam 
sempitemam. multa ad haec subpetunt, ni festinet oratio. iniu- 

sostos ipsos magis nec laboro, iamdocui: quamquam, etsi iustos 
darem, culpamtamen uel innocentiam fato tribui sententia est 
plurimorum, etiam uestra consensio est. nam quicquid agimus, 6 
ut alii fato , ita uos deo addicitis : sic sectae uestrae non sponta- 
neos cupere, sed electos. igitur iniquum iudicem fingitis qui sor- 7 

astem in hominibus puniat, non uoluntatem. uellem tamen scisci- 

1 toti Balduinm 4 compager: compagetor P, sed txir pimctattm, 
compactura OeMer \\ diuulsa Cnmus Probdb, crit. c, XI et Burmann ad 
Valer, Flacc, 1, 139 \\ quae continetur DaudsiuSf qua continemur et cingi- 
mur Meursius, ut simUiter est apud Arnob, 1, 2; at cf. Wopkensii lectt, 
Tull, p, 228 7 fabillas P, e cinere et fauilla Hemfuinn 10 mortuis et 
eitinctis Vrsvnfus: et om, Pr, morte ext. Heumann; Vsenero mortuis glos- 
semauidetwr 13 aetatis m Heinsius 17 baeatam P | utP: etr 
18 mortuis r: moi-tui P 20 ipsos, magis nec laboro alii praue distin- 
guunt, alii nec laboro in parenthesi ponunt ; at, nifallimur, haec senten- 
tia est: iniustos ipsos magis esse ne laboro quidem docere, sed iam docui 
21 sententia est Vrsinus {sed tlle sine est); sententiis Pr, culpam . . fato 
tribui sententiis plurimorum noui: et haec u. VaMen (tribuit sententia plur. 
et haec uestra etiam cons. est Heumann) 22 etiam Gelenius: et haec Pr; 
a/n eadem? 23 addicitis Gelenius: dicitis Pr, dicatis Dauisius 



16 Minucii Felicis 

tari, utrumne cum corporibus an sine corporibus, et coi-pori- 
bus quibus, ipsisne an innouatis resurgatur? sine corpore? hoc, 
quod sciam, neque mens neque anima nec uita est. ipso corpore? 
sed iam ante dilapsum est. alio corpore? ergo homo nouus nasci- 

8tur, non prior ille reparatur. et tamen tanta aetas abiit, saecula 5 
innumera fluxerunt: quis unus uUus ab inferis uel ProtesiM sorte 
remeauit, horarum saltem**permisso commeatu, uel ut exem- 

9 plo crederemus ? omnia ista figmenta male sanae opinionis et in- 

epta solacia a poetis fallacibus in dulcedinem carminis lusa a uo- 

bis nimium credulis in deum uestrum turpiter reformata sunt. 10 

12 Nec saltem de praesentibus capitis experimentum , quam 

uos inritae poUicitationis cassa uota decipiant: quid post mortem 

2 inpendeat , miseri, dum adhuc uiuitis, aestimate. ecce pars ue- 
strum, et maior, melior, ut dicitis, egetis algetis , opere fame 
laboratis, et Deus patitur dissimulat, non uult aut non potestis 

3 opitulari suis: ita aut inualidus aut iniquus est. tu, qui inmorta- 
litatem postumam sonmias, cum periculo quateris, cum febribus 
ureris, cum dolore laceraris, nondum condicionem tuam sentis? 
nondum adgnoscis fragilitatem ? inuitus miser infirmitatis argue- 

4.ris nec fateris. sed omitto communia. ecce uobis minae, suppli-20 
cia, tormenta, et iam non adorandae sed subeundae cruces, ignes 
etiam quos et praedicitis et timetis: ubi deus ille, qui subuenire 



1 an sine corporibus addidi; utrumne sine corpore an cum corporibus 
Vrsinm 2 surgatur r 7 saltem trima Dauisiics coll Hyginifab, 103, 
saltem paucarum Broukhtisius ad Propert 1, 19, 10 \\ uel ut r: uelud P 
9 in dulcedinem Wopkens: in dulcedine Pr; cf. lustini hist. PhU. 4, 
1, 17 10 nimium Gelenius\ nimirum Pr 11 salitem P ante rasuram 

12 poUicationis P 13 aestimatis Cellarius 14 et maior et melior 
Geleniu^, maior et melior VaMen {coll. Cypr. de cath. eccl. unit c. 20 con- 
fessorum pars maior et melior) ; at cum et maior idem sit quod eaque 
maior, dawd^rwq cum u/i rhetorica adiectum uidetur melior, ut nos dici- 
mas *und zwar der grossere, der bessere*, in incerto tamen relinquimus, 
annon duorum adiectiuorum alterum alterius sit glossemu \\ opere Pr: 
ope re Wowerus, pauperie Dauisiu>s, at est sententia: opere faciendo 
atterimini nec tamen habetis unde uiuatis ; cf. 36, 8 uires . . sine laboris 
exercitatione torpescunt, qtw loco hic de quo agitur respidtur 17 peri- 
culo P: querquera L, Carrio (Mnend. II, 18), querquero Gelenius 
18 non tum — non tum r jl sentis P corr. e senis 



Octauius c. 11—13. 17 

reuiuescentibus potest, uiuentibus nonpotest? nonneBomanisineS 
uestro deo imperant regnant, fruuntur orbe toto uestrique domi- 
nantur? uos uero suspensi interim atque solliciti honestis uolup- 
tatibus abstinetis, non spectacula uisitis , non pompis interestis, 

5conuiuia publica absque uobis, sacra certamina, praecerptos cibos 
et delibatos altaribus potus abhorretis. sic reformidatis deos quos 
negatis. nonfloribus caput nectitis, non corpus odoribus honesta- 6 
tis : reseruatis unguenta funeribus , coronas etiam sepulcris de- 
negatis, pallidi trepidi, misericordia digni, sed nostrorum deorum. 

loita nec resurgitis miseri nec interim uiuitis. proinde si quid sa- 7 
pientiae uobis aut uerecundiae est, desinite caeli plagas et mundi 
fata et secreta rimarii^satis est pro pedibus aspicere maxime in- 
doctis, inpolitis, rudibus, agrestibus, quibus non est datum in- 
tellegere ciuilia, multo magis denegatum est disserere diuina. 

15 Quamquam si philosophandi libido est, Socraten, sapientiaelS 
principem, quisque uestrum tantus est, si potuerit, imitetur. eius 
uiri, quotiens de caelestibus rogabatur, nota responsio est: quod . 
supra nos, nihil ad nos. merito ergo de oraculo testimonium2 
meruit prudentiae singularis. quod oraculum , idem ipse persensit, 

soidcirco uniuersis se esse praepositum, non quod omnia comperisset, 
sed quod nihil se scire didicisset: ita confessae inperitiae summa 
prudentia est. hoc fonte defluxit Arcesilae et multo post Came- 3 
adis et Academicorum plurimorum in summis quaestionibus tuta 
dubitatio, quo genere philosophari et caute indocti possunt et 

1 non P s. l. sed eadem manu 7 capud P^ 9 sed Pr: et J. Fr. 
ChronouiurS (Ohsertm. 7) , uelDawmws; WopJcens tttetur sed explicans: 
sed nostrorum uerorumque deorum, quorum misericordia prodesse uoibis 
queat 12 et seculorum secreta Voruik Spec, crit. p. 140 15 iilosofandi P 
II Socratem r 16 quisquis Gelenius; at eodem sensu quisque dictum 
uidetur, ut persaepe apud Cyprianum, si optimos libros auMas, vnue- 
nitur; depleonasmo autem cf.p. 19, 26 19 quod idem {del. oraculum) 
Vrsmus \\ persensit Ouzelius : praesensit Pr 20 uniuersis se esse Wo- 
werus: uniuersis esse Pr, uniuersis sese Bauisius 21 confessa imperitia 
Vrsinus, confessio imperitiae Heum^jinn coll. 38, 1, recte ut uidetur 
22 arcesile P \\ nec multo post Vsener \\ cameadis P corr. e cameatis; 
Cameadis et Pyrronis et Acad. probabUiter VaMen coll. 38, 5 23 pluri- 
moTum Pr: Pyrrhonicorum DawmMS, iQmoxma Heumann , at u. Wopk. 
Uctt. Tull. 1, 2 p. 10 et infra 38, 5: omnis Academicorum multitudo 
24 philosophari] sic hoc loco P 

u. 2 



18 Minucii Felicis 

4doGti gloriose. quid, Simonidis melici nomie admiranda omnibus 
et sectanda cunctatio? qui Simonides, cum de eo, quid et quales 
arbitraretur deos, ab Hierone tyranno quaereretur, primo deli- 
berationi diem petiit, postridie biduum prorogauit , mox alterum 
tantum admonitus adiunxit. postremo cum causas tantaemorae 5 
tyrannus inquireret, respondit ille, quod sibi quanto inquisitio 

Stardior pergeret, tanto ueritas fieret obscurior. mea quoque opi- 
nione quae sunt dubia, ut sunt, relinquenda sunt , nec tot ac 
tantis uiris deliberantibus temere et audaciter in alteram partem 
ferenda sententia est , ne aut anilis inducatur superstitio aut om- 10 
nis religio destruatur. 
14 Sic Caecilius et renidens (nam indignationis eius tumorem ef- 
fusae orationis impetus relaxauerat) : Ecquid ad haec, ait, audet 
Octauius, homo Plautinae prosapiae, ut Christianorum praeci- 

2puus, ita postremus philosophorum? Parce, inquam,, in eumis 
plaudere: neque enim prius exultare te dignum est concinnitate 
sermonis, quam utrimque plenius fuerit peroratum, maxime cum 

Snon laudi, set ueritati disceptatio uestra nitatur. et quamquam 
magnum in modum me subtili uarietate tua delectarit oratio, ta- 
men altius moueor, non de praesenti actione, sed d^ toto genere^o 
disputandi, quod plerumque pro disserentium uiribus et eloquen- 

4 tiae potestate etiam perspicuae ueritatis condicio mutetur. id ac- 
cidere pemotum est auditorum facilitate, qui dum uerborum le- 
nocinio a rerum intentionibus auocantur, sine dilectu adsentiun- 
tur dictis omnibus nec a rectis falsa secemunt, nescientes inessew 



1 Simonidis melici r: simonides melchi P 2 Simonides Wowero glos- 
sema uidebatwr 3 qnerereturP 4 petit posttridieP, cw. tnr || prae- 
roganit Vrsinus 5 adiunxit P, sed x in ras. trium du^tutm ; an ex 
adiuncxit? 12 renidens r: renitens P 13 ecquid Vrsinus: et qui P, 
6t quid r 14 Christianorum Stieher : pistorum P (ex scriptura xpistokvm 
uel xpioevm), ictorum {i. e. iuris consultorum) Jac. Gronouius ajmd Hol- 
denwm; 'philosophi opponuntur christianis , qui ut rudes litterarum om- 
nium atque expertes (cf. 5, 4) uulgo despicerentur , quorumque religio 
tamquam stultitia atque am^ntia suo quasi nomine quodam et comtntmi 
ludibrio publice rideretwr\ 15 filosoforum P 17 utrinque r || penitus 
J". Fr, Grofmdus 18 laudi sed Gelenius: laudis et P, laudi sed et r; 
laude sed ueritate Cellarius \\ immo annitatur, ut datiuus laudi hdbeat 
undependet 24 dilectii P, delectu r 



OctauiuB c. 13—15. 19 

et in incredibili uemm et in uerisimili mendacium. itaque quo 5 
saepius adseuerationibus credunt, eo frequentius aperitioribus 
arguuntur: sic adsidue temeritate decepti culpam iudicii sui 
teansferunt ad incerti querellam, ut danmatis omnibus malint 
smduersa suspendere quam de fallacibus iudicare. igitur nobise 
prouidendum est, ne odio identidem sermonum omnium labore- 
mus ita , ut in execrationem et odium hominum plerique simpli- 
ciores efferantur. nam incaute creduli circumueniuntur ab iis quos 
bonos putauerunt: mox errore consimili iam suspectis omnibus ut 

loimprobos metuunt etiam quos optimos sentire potuerunt. nos pro- 7 
inde solliciti, quod utrimque omni in negotio disseratur et ex al- 
tera parte plerumque obscura sit ueritas , ex altero latere mira 
subtilitas, quae nonnumquam ubertate dicendi fidem confessae 
probationis imitetur, diligenter quantum potest singula pondere- 

ismus, ut argutias quidem laudare, ea uero quae recta sunt, eligere, 
probare, suscipere possimus. 

Decedis, inquit Caecilius, officio iudicis religiosi: nam periniu- 15 
rium est uires te actionis meae intergressu grauissimae disputa- 
tionis infringere , cum Octauius integra et inlibata debeat sin- 

2ogula, si potest, refutare. Id quod criminaris, inquam, in commune,ie 
nisi fallor, conpendium protuli, ut examine scrupuloso nostram 
sententiam ndn eloquentiae tumore, sed rerum ipsarum soli- 
ditate libremus, necauocanda, quod quereris, diutius intentio, 
cum toto silentio liceat responsionem lanuari nostri iam ge- 

25 stientis audire. 

Et Octauius: Dicam equidem, ut potero pro uiribus, et adniten- 16 
dum tibi mecum est, ut conuiciorum amarissimam labem uerbo- 

letincre^\>iliPr,e7n.Bdlduinu8 \\ uerisimileP 3 iudiciisui scnjjsi: 
iudicis Pr, iudicii Wowerus, iudices Meursiu^; cf. Wopkens in Misc. Obs. 
X, 28 et Heumann VII, 268 4 quaereUam P, querelam r \\ damnatis 
opinionibus Lindner, ampliatis omnibus Meursius \\ mallint P 6 indi- 
dem Dombart; cf. Handii Tv/rsell. 3, 177 8 efferuntur Dauisivs, at 
efferantur recte tuitus est Heum. coll, Liuii 5, 27, 10; add. lAu. 33, 29, 1 
II nam dum incaute Hewmann \\ ab his P et edd, 11 omni in nos: omni 
Pr, in onmi Vrsinus 12 ex altera mira Frsmtes, ex altera lateat mira 
Wowerus 19 debeat Wopkens : habeat Pr 20 refutare Heraldus : repu- 
tare P, reputari r 23 quaereris P \\ tuto silentio Heumxinn 26 ut 
potero Wowero, contra Heumanno pro uiribus delendum mdehatur 
27 comuitiorum P corr. in conuiciorum 

2* 



20 Minncii Felicis 

rum ueracium flumine diluamus. nec dissimulabo principio ita 
Natalis mei errantem , uagam, lubricam nutasse sententiam, ut 
sit nobis ambigendum, utrum uersutia turbatasit, an uacilla- 

2 uerit per errorem. nam interim deos credere, interim se delibe- 
rare uariauit , ut propositionis incerto incertior responsionis no- s 
strae intentio fundaretur. sed in Natali meo uersutiam nolo, non 
credo: procul est ab eius simplicitate subtilis urbanitas. quid igi- 

3 tur? ut qui rectam uiam nescit , ubi, ut fit, in plures una diffin- 
ditur, [quia uiam nescit] haeret anxius ubc singulas audet eligere 
nec uniuersas probare : sic cui non est ueri stabile iudicium, prout lo 

4 infida suspicio spargitur, ita eius dubia opinio dissipatur. nuUum 
itaque miraculum est, si Caecilius identidem in contrariis ac re- 
pugnantibus iactetur, aestuet, fluctuetur. quod ne fiat ulterius, 
conuincam et redarguam. quamuis sint diuersa quae dicta sunt, 
una ueritate confirmata probataque nec dubitandum ei de cetero is 

5 est nec uagandum. et quoniam meus frater erupit, aegre se ferre, 
stomachari, indiguari, dolere, inliteratos, pauperes, inperitos de 
rebus caelestibus disputare, sciat omnes homines sine dilectu aeta- 
tis, sexus, dignitatis rationis et sensus capaces et habiles procrea- 
j^s nec fortuna nanctos, sed natura insitos esse sapientiam: quinso 
ipsos etiam philosophos, uel si qui alii artium repertores in me- 
morias exierunt, priusquam sollertia mentis parerent nominis 



1 flumine Memsius: in lumine Pr, lumine Gelenius; cf. Bauis. ad 
h. l. 2 mutasse r 3 uersutia turbata sit {sc. Natalis sententia) Vahlen: 
tua eruditio turbata sit Pr 5 declarauit Wopkens \\ incertior Vrsinus: 
certior Pr^ non certior Vonck L. L. p. 55 6 Natale Heumann 7 sim- 
plicitate Gelenius: subtilitate simplicitate Pr 8 ut fit Gelenius: utsit 
Pr II diffinditur Gelenius: diffimditur Pr; cf. Verg. Aen. 6, 540 9 quia 
P, sed a erasa, hinc qui r; quia uiam nescit obelo notauit Wopkens, quam 
uiam ineat haeret anxius VaMen \\ heret P 11 suspitio r 13 aestuet 
Meursius: aestu et Pr 14 comuincam P || redarguam. quamuis] sic in 
P distinctum est; redarguam quamuis uulgo \\ quamuis diuersa quae dicta 
sunt una ueritate confirmata prouataq. sint nec P; uerhum sint, quod 
alieno locopositum esse apparet, Jac. Gronouius post diuersa transposuit 
15 de cetero erit maiim 17 stomacari P 18 sciet r \\ delectu r 19 pro- 
creatos esse Meursius 20 nactos r || indeptos esse Wowerus, indutos esse 
Wopkens, insitam habere Lindner; nec fortuna datam, sed natura insi- 
tam esse sapientiam Dauisim 21 philosofos P 22 exierunt P, sed i 
8. l. m. 2 



Octauius c. 15 -17. 21 

claritatem, habitos esse plebeios, indoctos, seminudos : adeo diui- 
tes facultatibns suis inligatos magis aurum suspicere consuesse 
quam caelum, nostrates pauperes et oommentos esse prudentiam 
et tradidisse ceteris disciplinam. unde apparet ingenium non dari 

5 facultatibus nec studio parari, sed cum ipsa mentis formatione 
generari. nihil itaque indignandum uel dolendum, si quicumque 6 
de diuinis quaerat, quae sentiat proferat, cum non disputantis 
auctoritas, sed disputationis ipsius ueritas requiratur. atque etiam, 
quo imperitior sermo, hoc inlustrior ratio est, quoniam non fuca- 

lotur pompa facundiae et gratiae, sed, ut est, recti regula susti- 
netur. 

Nec recuso, quod Caecilius adserere inter praecipua conisus est, 17 
hominem nosse se et circumspicere debere, quid sit, unde sit, 
quare sit: utrum elementis concretus an concinnatus atomis, an 

wpotius a Deo factus, formatus, animatus. quod ipsum explorare2 
et eruere sine uniuersitatis inquisitione non possumus , cum ita 
cohaerentia, conexa, concatenata sint, ut nisi diuinitatis rationem 
diligenter excusseris, nescias humanitatis, nec possis pulchre ge- 
rere rem ciuilem, nisi cognoueris hanc communem omnium mundi 

sociuitatem, praecipue cum a feris beluis hoc differamus , quod illa 
prona in terramque uergentia nihil nata sunt prospicere nisi pa- 
bulum. nos, quibus uultus erectus, quibus suspectus in caelum 
datus est, sermo et ratio, per quae Deum adgnoscimus, sentimus, 
imitamur, ignorare nec fas nec licet ingerentem sese oculis et 

35sensibus nostria caelestem claritatem:sacrilegii enim uel maximiS 
instar est, humi quaerere quod in sublimi debeas inuenire. quo 
magis mihi uidentur qui hunc mundi totius omatum non diuina , 
ratione perfectum uolunt, sed frustis quibusdam temere cohae- 
rentibus conglobatum, mentem, sensum, oculos denique ipsos non 

aohabere. quid enim potest esse tam apertum, tam confessum tam- 4 
que perspicuum, cuifi oculos in caelum sustuleris et quae sunt 

1 claritate P Itn. \\ adeo Pr: at uero Vrsimts; at u. indicem uerhh, 
2 suscipeie r 6 quaecunque r 7 quaerat quae sentiat Lindner : quae 
om. Pr 9 fucatur r: fugatur P 12 connixus r 14 aelementis P 
II athomis Pr 17 connexa r 20 belluis r 21 sunt Heumann: 
sint Pr 22 Nobis Heumann 23 datus et senno WopkenSj jin datus 
est et sermo ? \\ deum P: dominum r 24c fas est Heumann; at cf. 
c. 30, 6 25 maximi r: maxime P 



22 Minucii Felicis 

infra circaque lustraueris, quam esse aliquod numen praestantis- 
simae mentis, quo omnis natura inspiretur, moueatur, alatur, 
5gubemetur? caelum ipsum uide, quam late tenditur, quam ra^ 
pide uoluitur, uel quod in noctem astris distinguitur, uel quod in 
diem sole lustratur: iam scies, quam sit in eo sunmii moderato- 5 
ris mira et diuina libratio. uide et annum, ut solis ambitus fa- 
dat, et mensem uide, utlunaauctu, senio, labore circumagat. 

6 quid tenebrarum et luminis dicam recursantes uices , ut sit nobis 
operis et quietis altema reparatio? relinquenda uero astrologis 
prolixior de sideribus oratio, uel quod regant cursum nauigandi,io 
uel quod arandi metendique tempus indicant, quae singula non 
modo ut crearentur, fierent, disponerentur, summi opificis et per- 
fectae rationis eguerunt, uemm etiam sentiri, perspici , intellegi 

7 sine summa sollertia et ratione non possunt. quid, cum ordo tem- 
poram ac frugum stabili uarietate distinguitur, nonne auctoremis 
suum parentemque testatur uer aeque cum suis floribus et aestas 
cum suis messibus et autumni maturitas grata et hibema oliuitas 
necessaria? qui ordo facile turbaretur, nisi maxima ratione consi- 

8steret. iam prouidentiae quantae, ne hiemps sola glacie ureret 
aut sola aestas ardore torreret, autumni et ueris inserere medium^o 
temperamentum, ut per uestigia sua anni reuertentis occulti et 
9 innoxii transitus laberentur. mari intende, lege litoris stringitur: 
quicquid arbomm est uide, quam e terrae uisceribus animatur: 
aspice oceanum, refluit reciprocis aestibus: uide fontes, manant 
uenis perennibus: fluuios intuere, eunt semper exercitis lapsibus.25 

lOquid loquar apte disposita recta montium, collium flexa, porrecta 
campomm? quidue animantium loquar aduersus sese tutelam 
multiformem? alias armatas comibus, alias dentibus saeptas et 
fundatas ungulis et spicatas aculeis aut pedum celeritate liberas 

llaut elatione pinnamm? ipsa praecipue formae nostrae pulchri-so 



. 9 astrologis P corr. m. 1 ex ^strolegis 10 uel quae — uel quae r 
11 indicantP. Daniel: inducant Pr; cf. Dauis, 13 perspicis P, scc? s 
erasa 15 ac P: hac r 16 testatur? Yeiuulgo; rectius uerha distin- 
xit Meumann 20 interserere Meumann 22 lauerentur P' 23 quam 
deleuit Meum. \\ animantur Fscwcr 26 arrecta ilfcwmi**, erectaPm- 
zoniusj ardua Wopkens 28 septas Pr \\ et munitas Dalecampius faut 
fund. ungulis aut spicatas a. Dauisius) 30 praecipuae r 



Octauius c. 17—18. 23 

tudo Deum fatetur artificem: status rigidus, uultus erectus, oculi 
iii summo uelut in specula constituti et omnes ceteri sensus uelut 
in arce compositi. 

Longum est ire per singula. niMl in homine membrorum est, 18 

5 quod non et necessitatis causa sit et decons, et quod magis mi- 
rum est, eadem figura omnibus, sed quaedam unicuique linia- 
menta deflexa : sic et similes uniuersi uidemur et inter se singuli 
dissimiles inuenimur. quid nascendi ratio? quid cupido gene-2 
randi? nonne a Deo data est, et ut ubera partu maturescente lac- 

lotescant et ut tener fetus ubertate lactei roris adolescat? nec uni- 3 
uersitati solummodo Deus, sed et partibus consulit. Britannia sole 
deficitur, sed circumfluentis maris tepore recreatur: Aegypti sic- 
citatem temperat Nilus anmis, Euphrates Mesopotamiam pro im- 
bribus pensat, Indus flumen et serere Orientem dicitur et rigare. 

wquod si ingressus aliquam domum omnia exculta, disposita, or-4 
nata uidisses, utique praeesse ei crederes dominum et illis bonis 
rebus multo esse meliorem. ita in hac mundi domo cum caelum 
terramque**perspicias prouidentiam, ordinem, legem, crede 
esse uniuersitatis dominum parentemque ipsis sideribus et totius 

«omundi partibus pulchriorem: ni forte, quoniam de prouidentias 
nulla dubitatio est, inquirendum putas, utrum unius imperio an 
arbitrio plurimorum caeleste regnum gubemetur; quod ipsum 
non est multi laboris aperire cogitanti imperia terrena, quibus 

12—14 secundum Cic. de deor. nat. II, §. 130 

2 sensus r: sensib; P || uelud P 3 dispositi Heumann 6 linia- 
menta Pr: lineamenta edd. posteriores 9 data sunt Bamsius 10 foe- 
tus r 11 consuluit Heumann \\ bryttania P 13 amnis del, Wowerus \\ 
colet eufrates P; colet nos auctore Bursiano deleuimus; wulgo loerds ex 
sententia Dauisii sic interpungehatur : colit Euphrates Mesopotamiam, 
pro imbribus pensat Indus flumen et serere etc. Glossema iamHeraldus odo- 
rauerat, sedperperam uerba pro imbribus pensat exulare iu^serab 17 cum 
perspicias prouidentiam Lindner deletis uerbis caelum terramque; cum 
c. t. perspiciensprouidentiam ordinem legem uides, ciede Heumann; n08 
Vahlenio avK^ore lacuncbe signum posuimus, cum potius participium ut 
perlustrans mterddisse uideatur 19 siderebus P* 20 nisi forte JEfew- 
imnn 22 plurium Gulielmus Meyer , sodalis pMologici seminarii Mona* 
censis 23 malim terrena, a quibus; cf. Cypr. de uan. idd. 5: ad diuinum 
imperium etiam de terris mutuemur exemplum 



24 Minncii Felicis 

6 exempla utique de caelo. quando amqaam regni societas aut cum 
fide coepit aut sine cruore desiit? omitto Persas de equorum hin- 
nitu augurantes principatum, etThebanorum par, mortuam fabu- 
lam, transeo. ob pastorum et casae regnum de geminis memoria 
notissima est. generi et soceri bella toto orbe diffusa sunt, et tam 5 

7 magni impmi duos fortuna non cepit. uide cetera: rex unus api- 
bus, dux unus in gregibus, in armentis rector unus. tu in caelo 
summam maiestatem diuidi credas et scindi ueri illius ac diuini 
imperii totam potestatem, cum palam sit parentem omniumDeum 
nec principium habere nec terminum, qui natiuitatem onmibusio 
praestet, sibi perpetuitatem, qui ante mundum fuerit sibi ipse 
pro mundo: qui uniuersa, quaecumque sunt, uerbo iubet, ra- 

8tione dispensat, uirtute consummat. hic non uideri potest, uisu 
clariorest, nec conprendi [potest] , tactu purior est, nec aesti- 
mari, sensibus maior est, infinitus, inmensus et soli sibi tantus,i5 
quantus est, notus: nobis uero ad intellectum pectus angustum 
est, et ideo sic eum digne aestimamus, dum inaestimabilem 

9 dicimus. eloquar quemadmodum sentio: magnitudinemDei qui se 
putat nosse, minuit: qui non uult minuere, non nouit. nec nomen 
lODeo quaeras, Deus nomen est. illic uocabulis opus est, cumao 
per singulos propriis appellationum insignibus multitudo diri- 
menda est:' Deo, qui solus est, Dei uocabulum totum est. 
quem si patrem dixero, camalem opineris, si regem, terrenum 

2 desiit Vrsinus (ex Cypriano l. c. 5, 2) : discessit Pr 3 thebano- 
rum permortuam Pr, em, Meursim et Eigaltius ex Cypriano l,c.: sic 
Thebanorum germanitas rapta 6 fortuna duos Heumann prohabUiter; 
cf. Lucan. 1, 109 et Flor. 11 13 (W, 2) §. U-. sic de principatu labo- 
rabant, tamquam duos tanti imperii fortuna non caperet || ooepit r \\ rex 
unus est apibus Cypr. l. c. 8 s. maiestatem VaJden: s. potestatem Fr, 
summam (ow. potestatem) diuidi Dauisiu^s; cf. Cypr. l. c. 8: neque enim 
illa sublimitas potest habere consortem , cum sola omnem teneat pote- 
statem 11 prestet P 12 iubeat — dispenset — consummet Dauisius 

14 compraehendi r || tactu purior est addiderunt Canteru^ (V. L. 
If 7) et Vrsinus ex Cypriano 5, 5; huivs coli loco potest, quo recte caret 
Cyprianus, perperam irrepsisse aut ex purior est deprauatum esse uide- 
tur 16 uero P corr. e uerbo 20 dei Vrsintts; at u. Cypr. 5, 7, quam- 
quam ibi quoque aJiquot edd. genetiuum hahent 22 *quia solus est 
didt in simili loco Lactantius I. D. I, 6, 5 cf 1, 11* VaUen 23 terrenum 
opineris si regem camalem susp. Fr-, adiectiua terrenum et camalem inui- 
cem transposuit Wopkens 



Octauins c. 18—19. 25 

suspiceris, si dominum, intellegis utique mortalem. aufer addi- 
tamenta nominum et perspicies eius claritatem. quid quod omnium 11 
de isto habeo consensum? audio uulgus: cum ad caelum manus 
tendunt , nihil aliud quam ^Deum' dicunt et ^Deus magnus est' et 

5 'Deus uerus est^ et ^si Deus dederit."* uulgi iste naturalis sermo 
est an Christiani confitentis oratio? et qui louem principem uo- 
lunt, falluntur in nomine, sed de una potestate consentiunt. 

Audio poetas quoque unum patrem diuum atque hominum prae- 1» 
dicantes, et talem esse mortalium mentem qualem parens om- 

lonium diem induxerit. quid Mantuanus Maro? nonne apertius, pro- 2 
ximius, uerius principio ait caelum ac terras et cetera 
mundimembra spiritus intus alit et infusa mens agitat, 
inde hominum pecudumque genus et quicquid aliud 
aninoLalium? idem alio loco mentem istam et spiritum deum no- 

isminat. haec enim uerba sunt: 

deum namque ire per omnes 
terrasque tractusque maris caelumque profundum, 
unde homines et pecudes, unde imber et ignes. 
quid aliud et a nobis Deus quam mens et ratio et spiritus praedica- 3 

2otur? recenseamus, si placet, disciplinam philosophorum: deprehen- 
deseos, etsi sermonibus uariis, ipsis tamen rebus in hanc unam 
coire et eonspirare sententiam. omitto illos rudes et ueteres, qui de 4 
suis dictis sapientes esse meruerunt. sit Thales Milesius omnium 
primus, qui primus omnium de caelestibus disputauit. is autemMi- 

11 seciindiim Aen. VI, 724 sqq. 16 Georg. lUI, 221 sq. 18 Aen. 
I, 743. 20 sqq. ex Cic. de deor. nat. I, c. 10 sqq. 

3 de Msto P ante rasuram \\ audi VoncJCj at cf. Cypr. de id. uan, 9: 
dici freqnenter audimus: o deus ! et deus uidet etc. 5 drii uerus P corr. in 
dns uerus {pro & uerus) 8 audi Vrsinm 10 diem induxerit Dauisiusi 
diem duxerit P, deus induxerit r 11 uerius? Principio cd!d || ac P; 
et r 13 quicquid alitur anim. Vonck Spec. 140 15 uerba Vrsinu^s {sed 
hic sine cau^a eius uerba) : uera Pr 18 unde hominum genus et pecudes 
Vergiliu^ Aen. 1, 743; in Georg. 4, 223 sicpergit: hinc pecudes, armenta, 
uiros, genus omneferarum etc. 19 aliud et P: aliud r \\ a] ad P ante 
rasmam 20 disciplinas Meum^ann 21 uarios malim 23 Si Tha- 
les r 24 primus omnium c^elo notauit censor in Z. f. Philos. u. hath. 
Theoh 18, 170 \\ disputabit P^ || is autem VaMen: isdem P, idem r; is 
rerum Elmenhorst deletis uerhis milesius thales 



26 Minucii Felicis 

lesius Thales rerum initium aquam dixit, deum autem eam mentem 
quae ex aqua cuncta formauerit: [eo altior et sublunior aquae et 
spiritus ratio, quam ut ab homine potuerit inueniri, a deo tradi- 
tum] : uides philosophi principalis nobiscum penitus opinionem 

5 consonare. Anaximenes deinceps et post ApolloniatesDiogenes aera 5 
deum statuunt infbiitum et inmensum: horum quoque similis de 

6 diuinitate consensio est. Anaxagorae uero descriptio et motus in- 
finitae mentis deus dicitur, et Pythagorae deus est animus per uni- 
uersam rerum naturam commeans et intentus, ex quo etiam ani- 

7 malium onmium uita capiatur. Xenophanen notum est omne infi- 10 
nitum cum mente deum tradere, et Antisthenen populares deos 
multos, sed naturalem unum praecipuum, Speusippum uim [natu- 

8 ralem] animalem, qua omnia regantur, Deum nosse. quid? Demo- 
critus, quamuis atomorum primus inuentor, nonne plerumque 
naturam quae imagines fundat et intellegentiam deum loquitur?i5 
Straton quoque et ipse naturam? etiam Epicurus ille, qui deos aut 

9 otiosos fingit aut nuUos, naturam tamen superponit. Aristoteles 
uariat et adsignat tamen unam potestatem: nam interim mentem, 
mundum interim deum dicit, interim mundo deum praeficit. Hera- 
clides Ponticus quoque deo diuinam mentem quamuis uarie ad- ao 

2 eo P distincte: et r, est Vdhlent eho Bigdltiibs, en Holden; nos colon 
cmfi J. Fr, Gronouio (Obss. eccl. c. 7 p. 80) tU glossema inclusimus (Cel- 
laritts uerba eodem Gronouio praeetmte sic transposuit: opinionem conso- 
nare, sed altior etc) 3 poterit Pr \\ traditumP, tradita r, traditur VaMen; 
lectione codicis genuina glossematis suspicio augetm 4 filosophi P 
5 anaxamenes P 7 Anaxagorae rerum descriptio et modus inf. mentis 
opus dicitur Bouhier in Clerici Bibl sel XVI, 222 \\ motus Meursius et 
Bigdltius: metusP, modus r \\ mentis opus {uel m. esse) dicitur Lindner 
10 capiatur r: capitatur P, carpatur VaMen coll. Cic. de d. nat. I, § 27; 
cf. Lactant. B. 1. 1, 5, 17 \\ xeonfanen P, Xenophanem r 11 antistenen 
P, Antisthenem r 12 zeuxippus P, speusippus r, em. Gelenius \\ uim 
animalem Dauisim (ad Cic. de d. nat. I, § 32) : uim naturalem animalem 
Pr^ uim naturamue anim. Wopkens 13 qua Pr: quo P corr. m. 2 \\ deum 
esse Vrsinus; at cf. Madu. ad Cic. de finn. II, %8 \\ Quid Democritus? 
uulgo; u^ nos, distinxit primus Arntzenius 14 athomorum P V 18 de- 
signat VaUen coU. p. 28, 6 et dc. de d. nat. I, § 55 || uni {uel unam mundo) 
Wophens 19 praeficit] additum in Pr: Aristoles (Aristoteles r) ponticus 
uariat alias mundo alias menti diuinae tribuens principatum, qtme u>erba ut 
glossema Vrsinus expuJit; rectius C. Boeren inMinucianis (Coloniael859) 
ea deleto emblemate Aristoles ponticus post Theophrastus (p. 27, 1) trans- 
ponenda esse intellexit coll. Cic. de d. nat. I%35 20 quoque de deo Pr 



Octauius c. 19. 27 

scribit. Theophrastus etiam uariat, alias mnndo, alias menti di- 10 
ninae tribuens principatum. Zenon etChrysippus et Cleanthes sunt 
et ipsi multiformes, sed ad unitatem prouidentiae omnes reuoluun- 
tur. Cleanthes enim mentem, modo animum, modo aethera, ple- 
srumque rationem deum disseruit. Zenon, eiusdem magister, na- 
turalem legem atque diuinam et aethera interim interdumque ra- 
tionem uult onmium esse principium; idem interpretando luno- 
nem aera, louem caelum, Neptunum mare, ignem esse Vulca- 
num et ceteros similiter uulgi deos elementa esse monstrando pu- 

loblicum arguit grauiter et reuincit errorem. eadem fere Chrysip- 11 
pus: uim diuinam, rationalem naturam et mundum interim et 
fatalem necessitatem deum credit Zenonemque interpretatione 
physiologica in Hesiodi, Homeri Orpheique carminibus imita- 
tur. Babylonio etiam Diogeni disciplina est exponendi et disse- 12 

15 rendi, louis partum et ortum Mineruae et hoc genus cetera rerum 
uocabula esse, non deorum. nam Socraticus Xenophon formam dei la 
ueri negat uideri posse et ideo quaeri non oportere, AristonStoicus 
conprehendi omnino non posse: uterque maiestatem Dei iatelle- 
gendi desperatione senserunt. Platoni apertior de deo et rebus 14 

aoipsis et nominibus oratio est et quae tota esset caelestis, nisi per- 
suasionis ciuilis nonnumquam admixtione sordesceret. Platoni ita- 
que in Timaeo deus est ipso suo nomine mundi parens , artifex 
animae, caelestium terrenorumque fabricator, quem et inuenire , 

1 Theophrastus etiam Vahlen: theofrastus et P || uariat — principa- 
tum] hic om, P, cf. ad p, 26, 19 2 crysippus Pr, item infra 4 mentem 
Pr: mmidTnRDaudsius : ipse malim mundum modo {uel mentem modo), modo 
animum; cf, Cic. l. c. § 37: Cleanthes autem . . tum ipsum mundum deum 
dicit esse, tum totius naturae menti atque animo tribuit hoc nomen, tum 
ultdmum et altissimum.. ardorem, qui aether nominetur, certissimum deum 
iudicat 5 disserit Dauisius recte, utuidetur; nam praesentia praeter 
§ 4 (de Thalete) et oMecedunt et seqymntur 11 uim enim diuinam V(mck 
L,L.p. 56 13 physiologica Bursian: physo*sogiae P corr. in phylo- 
logiae, physiologiae r || aesiodi homeri orfeique P 14 discipUna eadem 
estexponenti et disserenti tiuiMw 15 ceteisk Eigaltiu>s: ceterarum Pr 
16 nam P: fort. iam || xenofon P 17 aristo stonicus P, Aristo stoicus r^ 
Aristo Chius Gelenius; nos formmn Ariston ex leui codicis corruptela 
restituimus 18 compraehendi Pr || magistatem P 20 et hominibu» 
MeursiiM, at u, Dauis, \\ fort. est , quae {sine et) 22 ipso suo P corr.. 
ex ipsuo; ipso Vrsinus 



28 Minucii Felicis 

difficile prae nimia et incredibili potestate, et cuin inueneris, in 
16 publicum dicere inpossibile praefatur. eadem fere sunt ista, quae 

nostra sunt : nam et Deum nouimus et parentem omnium dicimus 

et numquam publice nisi interrogati praedicamus. 
JO Exposui opiniones omnium ferme philosophorum, quibus inlu- 5 

strior gloria est, Deum unum multis licet designasse nominibus, 

ut quiuis arbitretur, aut nunc Christianos philosophos esse autphi- 

2 losophosfuisse iam tunc Christianos. quod si prouidentia mundus 
regitur etuniusDei nutu gubematur, nonnos debet antiquitas inpe- 
ritorum fabellis suis delectata uel capta ad errorem mutui rapere 10 
consensus, cum philosophorum suorum sententiis refeUatur, quibus 

3 et rationis et uetustatis adsistit auctoritas. maioribus enim nostris 
tam facilis inmendaciis fides fuit, ut temere crediderint etiam talia 
monstruosa miracula: Scyllam multiplicem, Chimaeram multi- 
formem et Hydram felicibus uulneribus renascentem et Centauros 15 
equos suis hominibus inplexos, et quicquid famae licet fingere, 

4illis erat libenter audire. quid illas aniles fabulas, de hominibus 
aues et feras , f homines et de .hominibus arbores atque flores ? 
quae si essent facta, fierent: quia fieri non possunt, ideo nec facta 

5 sunt. similiter f ac uero erga deos quoque maiores nostri inprouidi, ao 
creduli rudi simplicitate crediderunt: dum reges suos colunt reli- 



1 inueneris r; inueniris P, corr. m, 2 m inuenires 2 profatur Meur- 
sius II fere sunt (st) ista scripsi: fere et ista Pry fere ista quae et nostra 
flunt Vrsinits 5 opiones 0. f. filosophorum P 6 deum — noniini- 
bus delendum censebat Heumann 7 filosophos (bis) P, item u. 11 
10 delectata uel dbelo notauit BoMisius, delect. et Meum., potuit etiam 
uel capta ex glossemate addi (delectata uelut captos Vonck L. L. 56) 
13 talik Vonck (Spec. 141): alia Pr 14 monstruosa miracula r: mon- 
struosa mira miraculaP; cf. simile uitium 36, 5 \\ chimeram Pr 16 equos 
[suis] hominibus W^owerus, idem equos semihominibus coniciens || 
licetP: libet Heumann 17 Waeniihus Heumann \\ illae a. fabulae 
Heum. coll.p. 32, 5 .18 homines Pr, omnes Scheffer, homines deleuit 
lAndner, de feris homines Dauisius, uominem Vonck L. L. p. 56; contra 
Anonymus in Misc. Ohserw. I uerha homines et de hominibus ohelo no- 
tauit; nohis in mentem uenit: de hominibus aues et feras, immo et de ho- 
minibus arbores atque flores? 19 quia P: quae r || non P s. l. sed apr. 
manu 20 similiter ac uero Pr corrupte; similiter uero VrsinUfS, simili 
eTioie Heumanny similiter adeo Vahlen \\ improuide creduli Heumann 
coll c. 14, 6 incaute creduli 21 credulis P ante rasuram 



Octauius c. 19—21. 29 

giose, dum defunctos eos desiderant in imaginibns uidere, dum 
gestiunt eorum memorias in statuis detinere, sacra facta sunt 
quae fuerant adsumpta solacia. denique et antequam commerciis e 
orbis pateret et antequam gentes ritus suos moresque miscerent, 

5 unaquaeque natio conditorem suum aut ducem incly tum aut regi- 
nam pudicam sexu suo fortiorem aut alicuius muneris uel artis 
repertorem uenerabatut ut ciuem bonae memoriae: sic et defunc- 
tis praemium et futuris dabatur exemplum. 

Lege historicorum scripta uel scripta sapientium: eadem me-2I 
locum recognosces. ob merita uirtutis aut muneris deos habitos 
Euhemerus exsequitur , et eorum natales , patrias , sepulcra dinu- 
merat et per prouincias monstrat, Dictaei louis et Apollinis Del- 
phici et Phariae Isidis et Cereris Eleusiniae. Prodicus adsump- 2 
tos in deos loquitur, qui errando inuentis nouis fragibus utilitati 
15 hominum profuerunt. in eandem sententiam et Persaeus philoso- 
phatur et adnectit inuentas fruges et frugum ipsarum repertores 
isdem nominibus, ut comicus sermo est, Venerem sine Libero et 
Cerere MggreJilexaDder iUe Magnus insigni uolumine ad matrem B 
suam scripsit , metu suae potestatis proditum sibi de diis homi- 
aonibus a sacerdote secretum: illic Vulcanum facit omnium princi- 
pem, et postea louis gentem. Satumum enim principem huius ge- 4 

2 memoriam Heumann \\ in statnis P: instantius r 3 solatia r 6 se- 
xnue sno Heumann 7 nenerabatnr ant cinem Vsener 9 historicornm 
P. Daniel et Vrsintis (cf. Lact. D. L V, 4, 6) : stoicornm Fr \\ scripta sa- 
pientinm deleuit Cellarius seruata lectione Stoicornm 11 Euhemerns 
Gdenius: emeret P, emerent r || exeqnitnr r || natnrales r 12 dicta 
eiionis P (ei corr, in et) || delphici et phariae r: delfices fariae (corr. w. 2- 
delfi et pariae) P 13 Prodicns Bigaltius (coll Cic. de d. nat 1, 42, 118) : 
prodigns P, prodigiis r 14 arando Vsenerus probabiliter \\ fmgi- 
bns spitrvum esse censehat VrsiniM coU, Cic. l l. , praesertim cum sequa^ 
<wr (Persaens) adnectit innentas fmges; cetenm Ciceronis locum a Mi-- 
nucio perperam intellectum esse apparet; nam Prodicus non inuen- 
tores rerum quarundam, sed ipsa quae hominum uitae prodessent deorum 
in numero habita esse dixit; cf. Sext. Empir. adu. Phys. c. 2: ngo^ixog^ 

6 KeTog ijliov (priai xal aeXi^VTjv xal noT«fjLOvg xal XQrivag, xal xaO-oXou 
ndvra rd ejipeXouvra tov ^(ov\rifji.tav ot naXaiol S-€oifg ivo/Aiaav 15 pro- 
fnemnt P; profnere edd. \\ perseus Pr; cf. Cic. ded. nat. 1, 15, 38 \\ 
filosofatnr P 16 et * adnectit P (et corr. ex ec) 17 iisdem r 18 Mag- 
nns Wowerus: magnns macedo Pr; cf. Cypr. de idol. uan. 2, 2 \\ ilUc 
jRigaltius: illi P, ille r 21 gentem] sequitur in codice (item in edd. 



30 Minucii Felicis 

neris et examims omnes scriptores uetustati& Graeci Bomanique 
hominem prOdiderunt. scit hoc Nepos et Cassius in historia, et 

5 Thallus ac Diodorus hoc loquuntur. is itaque Satumus Creta pro- 
fugus Italiam metu filii saeuientis accesserat , et lani susceptus 
hospitio rudes illos homines et agrestes multa docuit ut Graeculus 5 
et politus, litteras inprimere, nummos signare, instrumenta con- 

6ficere. itaque latebram suam, quod tuto latuisset, uocari maluit 
Latium , et urbem Saturniam idem de suo nomine et laniculum 

7 lanus ad memoriam uterque posteritatis reliquerunt. homo igi- 
tur utique qui fugit, homo utique qui latuit, et pater hominis etio 
natus ex homine: Terrae enim uel Caeli filius, quod apud Italos 
esset ignotis parentibus proditus, ut in hodiemum inopinato uisos 

S caelo missos , ignobiles et ignotos terrae filios nominamus. eius 
filius luppiter Cretae excluso parente regnauit, illic obiit, illic fi- 
lios habuit : adhuc antrum louis uisitur et sepulcrum eius ostendi- 15 
tur , et ipsis sacris suis humanitatis arguitur. 

e Otiosum est ire per singulos et totam seriem generis istius 
explicare, cum in primis parentibus probata nuQrtalitas in ceteros 
ipso ordine successionis influxerit , nisi forte post mortem deos 
fingitis, et perierante Proculo deus Eomulus, et luba Mauris uo-20 
lentibus deus est, et diui ceteri reges, qui consecrantur non ad 
lOfidem numinis, sed ad honorem emeritae potestatis. inuitis his 
denique hoc nomen adscribitur: optant in homine perseuerare, 
fieri se deos metuunt , etsi iam senes nolunt. ergo nec de mor- 
tuis dii , quoniam Deus mori non potest , nec de natis, quoniam 25 
moritur omne quod nascitur: diuinum autem id est, quod nec 
11 ortum habet nec occasum. cur enim, si nati sunt, non hodie quo- 

omnHms) et despicis isidis ad hirundinem sistrum p. 31,7 cum sit 

ueritas obuia sed requirentibus p. 33, J21; uerum ordinem primus indicauit 
Lindner; cf. excurmm III in eius editione 

1 uetustae aetatis Vonck L. L. 56 2 scit P: scribit Pithoeus \\ et 
{ante Thallus) delendim uidetur 4 et iani P: etiam r 8 idem Vsener: 
dedit Pr, deinde Bursian, indito Dombart, dedit deleuit Gelenius 11 et 
terre enim et coeli r 14 craete P lb\U]ic b^mc Heumann 20etP: 
ut Meursius || perierante Pr: peierante edd. posteriores; cf. Vsener in 
Fleckeiseni Anndl. phUol. 1865 p. 226 sq. \\ luba r: iuua P 22 inuitis 
denique Baldui/nus 23 optant homines p. Heumann 24 et etsi 
Heumafm, etiam senes Vrsivms 25 potest Wowerusx posset P, possit r 
27 hodie quoque scripsi: hodieque Pr; cf. Cypr. l. c. 2, 3 



Octauius c. 21—22. 31 

que nascuntur? nisi forte iam luppiter senuit et partus in lunone 
defecit et Minerua canuit antequam peperit. an ideo cessauit ista 
generatio, quoniam nulla huiusmodi fabulis praebetur adsensio? 
ceterum si dii creare possent , interire non possent , plures totis 12 

shominibus deos haberemus, ut iam eos nec caelum contineret nec 
aer caperet nec terra gestaret. unde manifestum est homines iUos 
fuisse, quos et natos legimus et mortuos scimus. f et despicis 
Isidis ad hirundinem, sistrum, et ad sparsis membris inanem tui 
Serapidis siue Osiris tumulum. 

10 Considera denique sacra ipsa et ipsa mysteria: inuenies exitus 22 
tristes , fata et funera et luctus atque planctus miserorum deo- 
rum. Isis perditum filium cum Cynocephalo suo et caluis sacer- 
dotibus luget, plangit, inquirit, et Isiaci miseri caedunt pec- 
tora et dolorem infelicissimae matris imitantur : mox inuento 

15 paruulo gaudet Isis, exultant sacerdotes, Cynocephalus inuentor 
gloriatur, nec desinunt annis omnibus uel perdere quod inue- 
niunt uel inuenire quod perdunt. nonne ridiculum est uel lu-2 
gere quod colas uel colere quod lugeas? haec tamen Aegyptia 
quondam nunc et sacra Bomana sunt. Ceres facibus accensis 

20 et serpente circumdata errore subreptam et corruptam Liberam 
anxia et sollicita uestigat: haec sunt Eleusinia. et quae louis 
sacra sunt? nutrix capella est et auido patri subtrahitur in-3 
fans , ne uoretur , et Corybantum cymbalis , ne pater audiat ua- 
gitus, tinnitus eliditur. Cybelae Dindyma pudet dicere, quae ad- 4 

4 creari Gelenim || possint Pr^ em, Gelenius 6 aer r: aera P 
7 et despicis P, et dispicis r; uerba partim corrupta ex alio loco huc 
inuecta esse primus intellexitVaJUen, qm eapost uerha liaec tamen Aegyptia 
quondam nunc et Eomana sacra sunt (uersu 19) transponenda et sic corri- 
genda censet: et desipias Isidis ad hirundinem etc. h. e. et licet tibi iam 
desipere (cf. 24, 5 in ista desipere) nd Isidis hirundinem, sistrum, siue 
adeaquaead Isidis cultum pertinent 8 ad sparsis Oehler: adsparsis 
P, aspersis r, dispersis Meursius 9 Osiridis r 10 sacra ipsa et 
mysteria Balduinus 12 cynecefalo P, item poMlo post || et aliis sac. r 
13 anquirit m>dlim 20 circumlata r 21 at quae Vrsinus 24 tinni- 
tus Gelenius: initus Pr |1 e^imW&werus \\ cybele Fr; de Cybele Dindy- 
mena Gelenius, Cybelen Dyndimenam Meursiu^s; de adiectiuo Dindyma 
{sc. sacra) confert Boeren ColumeUam de cultu hort, u, 220 et Ausonii 
ep, 25 ad PomI, 16; adde glossam vn cod, Bernensi 224 fol, 209 ^Bm- 
dima: misteria 



32 Minucii Felicis 

nlteram suuin infeliciter placitum, quoniam ipsa et deformis et 
uetula, ut multorum deorum mater, ad stuprum inlicere non po- 
terat, exsecuit, ut deum scilicet faceret eunuchum. propter hanc 
fabulam Galli eam et semiuiri sui corporis supplicio colunt. haec 

5 iam non sunt sacra, tormenta sunt. quid? formae ipsae et habitus s 
nonne arguunt ludibria et dedecora deorum uestrorum? Vulcanus 
claudus deus et debilis, ApoUo tot aetatibus leuis, Aesculapius 
bene barbatus, etsi semper adulescentis ApoUinis filius, Neptu- 
nus glaucis oculis , Minerua caesiis, bubulis luno, pedibus Mer- 
curius alatis , Pan ungulatis, Saturnus compeditis. lanus ueroio 
frontes duas gestat, quasi et auersus incedat: Diana interiin est 
alte succincta uenatrix et Ephesia mammis multis et uberibus ex- 

6 structa etTriuia trinis capitibus et multis manibus horrifica. quid 
ipse luppiter uester? modo inberbis statuitur, modo barbatus lo- 
catur; et cum Hanmion dicitur, habet comua, et cum Capitolinus, 15 
tunc gerit fulmina, et cum Latiaris, cruore perfunditur, et cum 
Feretrius, f non auditur. et ne longius multos loues obeam, tot 

7 sunt louis monstra quot nomina. Erigone suspensa de laqueo est, 
ut uirgo inter astra ignita sit, Castores altemis moriuntur ut ui- 
uant, Aesculapius ut in deum surgat fulminatur, Hercules ut ho- »> 
minem exuat, Oetaeis ignibus concrematur. 

23 Has fabulas et errores et ab inperitis parentibus discimus , et 
quod est grauius, ipsi studiis et disciplinis elaboramus, carmi- 
nibus praecipue poetarum, qui plurimum quantum ueritati ipsi 
2 sua auctoritate nocuerunt. et Plato ideo praeclareHomerum iUum 25 

1 suum P; sumi r \\ ipsa et Heumann: et ipsa Pr 2 ut] et Gele- 
nius 3 faceret et eunuchum P, sed et ercisum 4 Galli eam semiuiri A, L 
Cramerus ad luuenalis Schol. p. 49 6 et decora Pr, em. Gelenius 7 deus 
Wowerus obelo notauit \\ laeuis Gelenius 11 et P: ut r 12 uberibus 
Vrsimis: ueribus P, uerubus r, tuberibus Scdliger 13 tribiaP || multis 
canibus Meursius 14 noster r \\ inbarbis P corr. ex inbaruis, imberbis r 
II locatur del, Heum^ann 16 tunc] manu Withof in Encaeniis critt, 
(1741) p. 213 17 non auditur Pr, non aditur Wowerus, opimis induitur 
J". Fr. Gronotddus, pompa aditur Perizonius et Heumann (sed hic cum - 
pompa), non audit Bauisius; cf. Prelleri mythol. Bo. p. 220 18 quod P 
19 ignita r: ignata P 21 aeteis r, henneis P; cf. Cypr. l. c. 1, 3 
22 didicimus r 23 ipsi studiis Meursius: ipsis studiis Pr 24 qui per- 
mirum quantum r || ipsa sua HeraMus 25 suauitate lAndner || no- 
cuerunt P: nocuere edd. 



Octauius c. 22—23. 33 

inclytam laudatuin et coronatum de ciuitate, qoam in sennone 
instituebat, eiecit. hic enim praecipuus belio Troico deos uestros, 3 
etsi ludos facit, tamen in hominum rebus et actibus miscuit, hic 
eorum paria composuit, sauciauit Venerem, Martem uinxit, uul- 
snerauit, fugauit. louem narrat Briareo liberatum, ne a diis ce- 4 
teris ligaretur, et Sarpedonem filium, quoniam morti non poterat 
eripere, cruentis imbribus fleuisse, et loro Veneris inlectum fla- 
grantius, quam in adulteras soleat, cum lunone uxore concum- 
bere. alibi Hercules stercora egerit et ApoUo Admeto pecus pa- 5 

loscit. Laomedonti uero muros Neptunus instituit, nec mercedem 
operis infelix structor accipit. illic Vulcanus louis fulmen cum 6 
Aeneae armis in incude fabricatur, cum caelum et fulmina et ftil- 
gura longe ante fuerint, quam luppiter in Creta nasceretur, et 
flanMnas ueri fulminis nec Cyclops potuerit imitari nec ipse lup- 

15 piter non uereri. quid loquar Martis et Veneris adulterium de- 7 
prehensum et in Ganymeden louis stuprum caelo consecratum? 
quae omnia in hoc prodita, ut uitiis hominum quaedam auctori- 
tas pararetur. his atque huiusmodi figmentis et mendaciis dulcio- 8 
ribus corrumpuntur ingenia puerorum et isdem fabulis inhaerenti- 

2obus adusque summae aetatis robur adolescunt et in isdem opinio- 
nibus miseri consenescunt, cum sit ueritas obuia, sed requirentibus. 

Quis ergo dubitat hominum imagines consecratas uulgus orare 9 
et publice colere, dum opinio et mens imperitorum afftis con- 
dnnitate decipitur, auri fulgore praestringitur , argenti nitore 

asetcandore eboris hebetatur? quodsi in animum quis inducat, lO^ 
tormentis quibus et quibus machinis simulacrum onme formetur, 
erubescet timere se materiem ab artifice, ut deum faceret, inlu- 
sam. deus enim ligneus, rogi fortasse uel infelicis stipitis portio, 11 

1 lantum Andr, Schottm; at cf, Heum, VII, 457 et de uoc, coronatum 
Plat de Mep, III, p, 398 A \\ quam sermone Vrmms 3 tamen homi- 
num rebus Vsener 4 Martem r : matrem P 5 a Briareo Vrsinus; at cf. 
p.26, 7; 34, 2; 36, 7 7 fleuisse Gelenius: fleuitPr || loio Heraldus: 
thoro Pr, cesto Gelenius 9 Admeti Cypr, l, c, 1, 3 10 instruit Heu- 
smger ccM, Nep, Thm- 6,4 11 accepit Pr, ew. Gelenius || Vulcanus sup- 
pleuit Vrsinus 14 cyclobsP 16 ganimeden P, ganimedem r 17 i;t 
ni,,tii8 P; ut iudiciis Eigaitius 18 hiis P || dxHcihjis Heumann 19 his- 
dem r 20 adusque P: aliisque r || iisdem r 22 hominum scripsi: ho- 
rum Pr 27 •erubescet P || temere se materies.. illusum (corr, inpra^f^ 
iUusam) r || materiS« P (Q in ras.)^ materiei Vrsinus 28 lingeus P 

n. 3 



34 Minacii Felicis 

12 saspenditur, caeditur, dolatur , runcinatur. et deus aereus uel ar- 
genteus de inmiundo uasculo, ut accepimus factum Aegyptio 
regi, conflatur, tunditur malleis et in incudibus figuratur : et lapi- 
deus deus caeditur, scalpitur et ab impurato homine leuigatur, nec 
sentit suae natiuitatis iniuriam, ita ut nec postea de uestra uene- 5 
ratione culturam: nisi forte nondum deus saxum est uel lignum 

13 uel argentum. quando igitur hic nascitur? ecce funditur, fabrica- 
tur, sculpitur: nondum deus est: ecce plumbatur, construitur, 
erigitur: nec adhuc deus est: ecce omatur, consecratur, oratur: 
tunc postremo deus est, cum homo illum uoluit et dedicauit. 10 

24 Quanto uerius de diis uestris animalia muta naturaliter iudi- 
cant! mures, hirundines, milui non sentire eos sciunt: rodunt, 
inculcant, insident, ac nisi abigatis, in ipso dei uestri ore nidifi- 
cant: araneae uero faciem eius intexunt et de ipso capite sua fila 

2 suspendunt. uos tergetis, mundatis, eraditis et illos, quos facitis is 
protegitis, et timetis, dum unusquisque uestrum non cogitat prius 
se debere deum nosse quam colere , dum inconsulte gestiunt pa- 
rentibus oboedire , dum fieri malunt alieni erroris accessio quam 
sibi credere , dum nihil ex his quae timent norunt. sic in auro et 
argento auaritia consecrata est , sic statuarum inanium consignata 20 
forma , sic nata Romana superstitio : quorum ritus si percenseas, 

aridenda quam multa, quam multa Qtmm miseranda sunt ! nudi 
cruda hieme discurrunt, alii incedunt pilleati, scuta ueteracir- 
cumferunt, pelles caedunt, mendicantes uicatim deos ducunt: 



1 aereus Gelenius: ereus P, cereus r, aureus Gatdker 2 ut acce- 
pimus VonJc L, L. p. 56: ut saepius Pr ; iam GataJcertis ut legimus weJ 
ut scimus flagitauerat ; de re cf. Herodot. 2, 1,72 3 in* addidit Mewr- 
sius ; cf. p. 33, 12,Arnob. I, 39; in inc. {sine et) Wowerus 4 deus addidit 
VaMen || sculpitur de Murdlto, operanm ut uidetu/r errore \\ impurato P: 
imperito r 8 scalpitur r 10 illum P: iUe r || uohiit P: uouit 3fewr- 
siws, coluit Dauisius 11 Quanto uerius Vrsinus: quanta uero Pr, quam 
uero Donibart; Vrsini coniectu/ram ita probabai Heumanntts, ut natura- 
liter delendum censeret 12 milui (nam non s. eos sciunt) Heumann || 
rodunt TFbwcrtts: norunt Pr 13 insultant (i, e, conspurcant) Wowerus 
15 tergitis r || quos facitis et protegitis, timetis Mewrsius 18 mal- 
lunt P 22 quam multa quam multa Heum>ann: quam multa Pr, quam 
multa, multa Gelenius 23 discurrunt alii, alii inc. Heumann \\ pil- 
leati P: pileati edd, 24 pelues MonacUus (ad Polycarpi epist, II, 366)^ 
peltas Cuperus \\ uicatim Gelenius: uicantes Pr 



Octauius c. 23—25. 35 

quaedam fana semel anno adire permittunt, quaedam in totum 
nefias uisere : est quo uiro non licet , nonnuUa absque feminis 
sacra sunt, etiam seruo quibusdam caerimoniis interesse pia- 
culare flagitium est: alia sacra coronat uniuira, alia multiuira, 

5 et magna religione conquiritur quae plura possit adulteria nu- 
merare. quid, qui sanguine suo libat et uulneribus suis supplicat, 4 
non profanus melius esset quam sic religiosus? aut cui testa sunt 
obscena demessa, quo modo deum non uiolat qui hoc modo placat, 
cum si eunuchos deus uellet, posset procreare, non facere? quis5 

lonon intellegat male sanos et uanae et perditae mentis in ista desi- 
pere et ipsam errantium turbam mutua sibi patrocinia prae- 
stare? hic defensio conamunis fiiroris est fnrentium multitudo. 

At tamen ista ipsa superstitio Bomanis dedit , auxit, fundauit 2S 
imperium, cum non tam uirtute quam religione et pietate polle- 

isrent. nimirum insignis et nobilis iustitiaBomana ab ipsis imperii 
nascentis incunabulis auspicata est. nonne in ortu suo et scelere 2 
collecti et muniti immanitatis suae terrore creuerunt? nam asylo 
primiaplebs congregataest: confluxerant perditi, facinerosi, in- 
cesti, sicarii, proditores, et ut ipse Eomidus imperator et rector 

sopopulum suum facinore praecelleret, parricidium fecit. haec prima 
sunt auspicia religiosae ciuitatis. mox alienas uirgines iam de- 3 
sponsatas, iam destinatas et nonnullas de matrimonio mulierculas 
sine more rapuit, uiolauit, inlusit, et cum earum parentibus, id 
est cum soceris suis bellum miscuit, propinquum sanguinem ^udit. 

25quidinreligiosius, quid audacius, quid ipsa sceleris confidentia 
turpius? iam finitimos agro pellere , ciuitates proximas euertere 4 
cum templis et altaribus, captos cogere, damnis alienis et suis 

2 quo uiro ire non licet Dawmws, at facUe stippleas adire expraece- 
dentibus ) licet Gelenius: licet et Fr 5 adulteria quam partus nume- 
rare VoMen coU. Laet. D. Inst. 1, 17: etiamne haec habet aliquid numinis, 
cuius plura numerantur adulteria quampartus? 7 nonne VMen coU. 
jp. 18, 1. U2, 5. 23, 8 etc. \\ testa Gelenius: exta Pr; cf. Plin. N. H. 35 § 165: 
Samia testa Matris deum sacerdotes qui Galli uocantur uirilitatem ampu- 
tare etc» 8 non uiolat Perisonius: uiolat Pr 10 in ista] ita, Heumann 
12 Sic defensio Wopkens 13 At enim Heumann, at cf. 26, 7 at nonnum- 
quam tamen || ausit P 15 inperii P 18 facinerosi P: facinorosi edd. 
21 uirginis P || iam desponsatas obelo notauit Vsener 24 id est cum 
soceris Wowero immerito glossema uidebcftur 26 turpius Dombart : tutius 
Pr, atrocius Heimann ; possis etiam taetrius 27 rapta congerere Heumann 

3* 



36 Mi^ucii Felicis 

sceleribus adolescere cum Romulo regibus ceteris et posteris du- 

5 cibus disciplina communis est. ita quicquid Eomani tenent , co- 
lunt, possident, audaciae praeda est: templa omnia de manubiis, 
id est de ruinis urbium , de spoliis deorum, de caedibus sacerdo- 
tum : hoc insultare et inludere est , uictis religionibus seruire, cap- * 
tiuas eas post uictorias adorare. nam adorare quae manu ceperis, 

6 sacrilegium est consecrare, non numina. totiens ergo Romanis in- 
piatum est quotiens triumphatum, tot de diis spolia quot de gen- 
tibus sunt tropaea. igitur Romani non ideo tanti, quod religiosi, 

7sed quod inpune sacrilegi. neque enim potuerunt in ipsis bellisio 
deos adiutores habere, aduersus quos arma rapuerunt, sed quos 
prostrauerant, detriumphatos colere coeperunt. quid autem isti 
dii proRomanis possunt, qui nihil pro suis aduersus eorum arma 
ualuerunt? Romanorum enim uernaculos deos nouimus: Romulus, 

8 Picus, Tiberinus et Consus et Pilumnus ac Volumnus dii. Cloa- is 
cinam Tatius et inuenit etcoluit, PauoremHostilius atquePallo- 
rem, mox a nescio quo Febris dedicata : haec alumna urbis istius 
superstitio , morbi et malae ualetudines. sane et Acca Larentia 
et Flora, meretrices propudiosae, inter morbos Romanorum et 

9 deos computandae. isti scilicet aduersus ceteros, qui in gentibus 20 
colebantur, Romanorum imperium protulerunt: neque enim eos 
aduersum suos homines uel Mars Thracius uel luppiter Creticus 
uel luno nunc Argiua, nunc Samia, nunc Poena, uel Diana Tau- 
rica uel Mater Idaeauel Aegyptia illa non numina, sed portenta 

lOuuerunt. nisi forte apud istos maior castitas uirginum aut religioss 

1 posteris JDauisvus: postremis Pr, postumis Wowerm, post reges 
WopJcens et Vonck L. L. 57 5 seruire et capt. Wowents 7 a Eomanis 
Krsinus 8 quod de P || gentibus sunt (si) nos : gentibus et Pr, et del. 
Hetm. 9 tropea P', trophea PV 11 fort, rapuerant || sed quos nos: 
et quos P pr. m. corr, ex et quod 12 prostrauerant Dombart et censor in 
Z, f, Philos, u, Jcath, Theol, (18, 171): postulauerant Pr 15 teuerinus P, 
Tyberinus r \\ Volumnus Eigaltius: polumnus P, Picumnus r; Cyprianus 
2, 5 neutrum nomen hdbet, sed sdlum Pilumni 17 haec almae urbis 
Hevmann 18 laurentia Pr, em, Vrsinus; cf, Liuii I, 4 19 inter 
probra Rom. Heumann 23 uel Diana Gelenius: nunc diana Pr; cf 
Cypr, 2, 9: Mars Thracius et luppiter Creticus et luno uel Argiua uel 
Samia uel Poena et Diana Taurica etc, || tauriga P 24 deum mater 
Idaea Cyprianus \\ idea P \\ sed et portenta P, sed et erasum 25 casti- 
tatis r 



Octauius c. 25—26. 37 

sanctior sacerdotum, cum paene in pluribus uirginibus, set quae 
inconsultius se uiris miscuissent, Yesta sane nesciente, sit ince- 
stum uindicatum, in residuis inpunitatem fecerit non castitas tu- 
tior, sed inpudicitia felicior. ubi autem magis a sacerdotibusll 

^quam inter aras et delubra conducuntur stupra, tractantur leno- 
cinia , adulteria meditantur ? frequentius denique in aedituorum 
cellulis quam in ipsis lupanaribus flagrans libido defungitur. et 12 
tamen ante eos Deo dispensante diu regna tenuerunt Assyrii, 
Medi, Persae, Graeci etiam et Aegyptii, cum Pontifices et 

loAruales et Salios et Vestales et Augures non haberent nec pullos 
cauea reclusos, quorum cibo uel fastidio res publica summa 
regeretur. 

lam enim uenioad illa auspicia et auguria Bomana, quae summo 2( 
labore collecta testatus es et paenitenter omissa et obseruata 

ufeliciter. Clodius scilicet et Flaminius et lunius ideo exercitus2 
perdiderunt, quod pullorum soUstimum tripudium exspectandum 
non putauerunt. quid Regulus? nonne auguria seruauit et captus3 
est? Mancinus religionem tenuit, et sub iugum missus est et de- 
ditus. puUos edaces habuit et Paulus , apud Cannas tamen cum 

somaiore populi Eomani parte prostratus est. Gaius Caesar, ne ante4 
brumam in Africam nauigia transmitteret, auguriis et auspiciis 
renitentibus, spreuit: eo facilius et nauigauit et uicit. quae ueros 
et quanta de oraculis prosequar? post mortem Amphiaraus uen- 
tura respondit, qui proditum iri se ob monile ab uxore nesciuit. 

1 set quae VaMen : et quae Pr, ut quae Vrsinits 2 Vesta sane nesciente 
obelo notauit Hewmann 4 magis quam a sacerdotibus ^eumann 5 in- 
terras et P pr, m, \\ condicuntur Vrsinm 10 et (ante Vest.^ om. r 
11 ciuo P* II res summa Vrsinvs, rei p. summa Wowents 14 es Gelenim: 
estPr; cf, cap, 7 \\ penitenter P, poenitenter r 15 Claudius Meursitts 
16 soliBtimom Gelenitts : soUemnisimum P, solemnissimum r 17 ar- 
guria P, auspicia Cyprianus lc. 3,6 18 habuit Paulus et apud Wopkensf 
ut Cyprianus 3, 6; habuit et Paulus apud Cannas, tamen uulgo; uerho- 
rum distinctionem correodt Meursius 19 pop. Eo. P. Daniel: reip. Pr \\ 
Caius r 21 nauigio Dauisius, at u. Cypr. 22 retinentibus Vrsinus, 
at Ur, Cypr. 3, 6 \\ spr^uit P || felicius Heumann, at u. Buenem. ad 
Lctctant. D. L 6, 34, 2 23 euentura malim, cf. tamen Lact. de mortt. 
persec. 10 24 proditum iri se P corr. ex prodituis rise; proditus est 
ipse r II nesciuit ire sias P, nescius. Tiresias r 



38 Minucii Pelicis 

GTiresias caecus fatura uidebat, qui praesentia non uidebat. de 

, Pyrro Ennius Apollinis Pythi responsa confinxit, cum iam Apollo 
uersus facere desisset: cuius tunc cautum illud et ambiguum de- 
fecit oraculum, cum et politiores homines et minus creduli esse 
coeperunt. et Demosthenes, quod sciret responsa simulata, (pi" 5 
ItftTtit^etv Pythiam querebatur. 

7 At nonnumquam tamen ueritatem uel auspicia uel oracula te- 
tigerunt. quamquam inter multa mendacia uideri possit indu- 
striam casus imitatus, adgrediar tamen fontem ipsum erroris et 
prauitatis, unde omnis caligo ista manauit, et altius eruereetio 
aperire manifestius. spiritus sunt insinceri, uagi, a caelesti uigore 

Sterrenis labibus et cupiditatibus degrauati. isti igitur spiritus, 
posteaquam simplicitatem substantiae suae onusti et inmersi ui- 
tiis perdiderunt, ad solacium calamitatis suae non desinunt per- 
diti iam perdere et deprauati errorem prauitatis infundere et alie- 15 

9 nati a Deo inductis prauis religionibus a Deo segregare. eos spi- 
ritus daemonas esse poetae sciunt, philosophi disserunt, Socrates 
nouit, qui ad nutum et arbitrium adsidentis sibi daemonis uel de- 
lOclinabat negotia uel petebat. magi quoque non tantiim sciunt 
daemonas , sed etiam quicquid miraculi ludunt, per daemonas fa-20 
ciunt: illis adspirantibus et infundentibus praestigias edunt, uel 

11 quae non sunt uideri, uel quae sunt non uideri. eorum magorum 
et eloquio et negotio primus Hostanes et uerum Deum merita 
maiestate prosequitur et angelos, id est ministros et nuntios Dei 
sed ueri, eius uenerationi nouit adsistere, ut et nutu ipso et uultU25 
domini territi contremescant. idem etiam daemonas prodidit ter- 

12 renos, uagos, humanitatis inimicos. quid Plato, qui inuenire Deum 

1 caecus sv^pectum Daimio 2 phyrro P \\ pyti P, Pythii r || con- 
fincxit P 3 illuc r 5 philippi zaeno phytiam P, Philippizin pytiam r 
6 quaerebatur P 7 tetigerunt P: tetigere edd, 11 insingeri P || et 
uagi VrsintiSf ut habet Cypr, 3, 8 12 lauibus P pr. m. 15 perditi 
perdere Vrsinus eum Cypriano 19 appetebat P. Daniel et Elm^nhorsty 
gerebat Heumann 20 miraculis P. Daniel 21 praest. cdunt et efii- 
ciunt uel quae n. sunt uideri Vahlen 22 magnorum P ante rasuram (quo- 
rum tamen praecipuus Hostanes Cypr, 4, 1) 23 primus sosthenes Fr, em* 
Gelenim 25 sed et ueri P, sed et erasum \\ eius Vrsinus: eiusq. Pr; 
cf. Cypr, 4, 2: Hostanes et formam ueri Dei negat conspici posse et ange- 
los ueros sedi eius dicit adsistere 27 inueniri P Im, corr, in inuenire 



Octauins c. 26—27. 39 

negotinm credidit, nonne et angelos sine negotio narrat et dae- 
monas? et in Symposio etiam suo naturam daemonum exprimere 
conititiir? uult enim esse substantiam inter mortalem inmorta- 
lemqne, id est inter corpus et spiritum mediam, terreni ponderis 

5 et caelestis leuitatis admixtione concretam, ex qua monet etiam 
t nos procupidinem amoris, et dicit informari et inlabi pectoribus , 
humanis et sensum mouere et adfectus fingere et ardorem cupi- 
ditatis inftmdere. 
Isti igitur impuri spiritus, daemones , ut ostensum a magis, a27 

lophilosophis et aPlatone, sub statuis et imaginibus consecratis 
delitescunt et adflatu suo auctoritatem quasi praesentis numinis 
consequuntur , dum inspirant interim uates , dum fanis inmoran- 
tur, dum nonnumquam extorum fibras animant, auium uolatus 
gubemant, sortes regunt, oracula efficiunt , falsis pluribus inuo-^ 

i5hataJ nam et falluntur et &llunt , ut et nescientes sinceram ueri- 2 
tatem et quam sciunt, in perditionem sui non confitentes. sic a 
caelo deorsum grauant et a Deo uero ad materias auocant, uitam 
turbant, somnos inquietant , inrepentes etiam corporibus occulte 
ut spiritus tenues morbos fingunt, terrent mentes, membra dis- 

2otorquent, ut ad cultum sui cogant, ut nidore altarium uel hostiis 
pecudum saginati, remissis quae constrinxerant , curasse uidean- 



1 angelos esse in negotio Vsener \\ aut daenionas Dauisim 3 coniti- 
tur P; connititur edd. 5 laeuitatis P \\ monet etiam nos procupidinem 
P, manare in nos procupidinem r, manet etiam in nos porro cupido 
Meursius, monet etiam nasci pruriginem amoris Dauisius, monet etiam 
nos promere cupidinem Vonck, fort monet etiam in nobis promi cupidinem ; 
61 quo mouent {sc. daemones) etiam nos per cupidinem amoris censor in Z, 
f. PM, u, lcath. Theol 18, 173 6 illabi Gelenim: labi Pr 9 dae- 
mones spurium esse existimabat Vrsinus (cf Cypr. 4, 3: hi ergo spiritus 
sub statuis atque imaginibus consecratis delitescunt), sed locus sic intelle-^ 
gendus esse uidetur: isti spiritus, qui, ut ostensum est a magis, daemones 
sunt II ostensum magis Pr, em, Gelenius 10 a philosophis inelusit Heu* 
mann \\ consecrati Pr, em, Balduinus ex Gypriamo 11 delitiscunt P 
12 inspirant i. uates Dornbart: inspirantur i. uatibus Pr, inspirant i, ua^ 
tibus Heummn; cf Cypr, l, c. hi afflatu suo uatum pectora inspirant 
11 sanis Gtlenius 15 ut in P s. l. sed Im. 17 ad materiam Ouzelius 
18 somnos Vrsinus (ex Cypr. 4, 4) : onmes Pr || occultae P 19 ut 
sunt spiritus Vonck L. L. 58 20 alterium uel hostis P pr. m, 
21 remissis P* (ut Cypr\ hahet) : remissius P corr, 2 m. et r 



40 Minucii Felicis 

3 tur. hinc sunt et furentes , quos in publicum uidetis excurrere, 
uates et ipsi absque templo, sic insaniunt , sic bacchantur, sic ro- 
tantur: par et in illis instigatio daemonis, sed argumentum dispar 

4furoris. de ipsis etiam illa, quae paulo ante tibi dicta sunt, ut 
luppiter ludos repeteret ex sonmio , ut cum equis Castores uide- 5 

5rentur, ut cingulum matronae nauicula sequeretur. haec onmia 
sciunt pleraque pars uestrum ipsos daemonas de semetipsis confi- 
teri , quotiens a nobis tormentis uerborum et orationis incendiis 

6 de corporibus exiguntur. ipse Saturnus et Serapis et luppiter et 
quicquid daemonum colitis, uicti dolore quod sunt eloquuntur, 10 
nec utique in turpitudinem sui, nonnullis praesertim uestrum ad- 

7 sistentibus, mentiuntur. ipsis testibus, esse eos daemonas, cre- 
dite fassis: adiurati enim perDeum uerum et solum inuiti miseris 
corporibus inhorrescunt et uel exiliunt statim uel euanescunt gra- 
datim , prout fides patientis adiuuat aut gratia curantis adspirat. 15 
sic Christianos de proximo fugitant , quos longe in coetibus per 

8 uos lacessebant. ideo inserti mentibus imperitorum odium nostri 
serunt occulte per timorem: naturale est enim et odisse quem ti- 
meas, et quem metueris infestare, si possis. sic occupant animos 
et obstruunt pectora, ut ante nos incipiant homines odisse quam^o 
nosse, ne cognitos aut imitari possint aut damnare non possint. 

28 Quam autem inicum sit, de incognitis et inexploratis iudicare, 
2 quod facitis, nobis ipsis paenitentibus credite. et nos enim idem 
fecimus et eadem uobiscum quondam adhuc caeci et hebetes sen- 
tiebamus , quasi Christiani monstra colerent, infantes uorarent, as 

1 hinc sont Dauisitis: hi sunt Pr, de his sunt Heumann 2 uacchan- 
tur P* 7 pleraque pars Dawmws : plerique pars P, plerique r et cod. Bmx. 
II ipso daemonas de semet ipsos P pr. m. sed corr. m. 2 8 orationis incen- 
tiuis Vsener 12 credite fassis Anonymus in Miscell. Ohservv. IV, 423 : cre- 
dite fessis P pr. m. sed fessis erasum, de se uerum confitentibus credite P 
corr. etr; cf. Cypr. hi tamen adiurati per Deum. . statim cedunt et faten- 
tur etc. 13 miseris Gelenius : miseri Pr(Cypr. obsessa corpora) ; cf. Wopk. 
p. 43 16 quos longe a coetibus per uos lacessant Vahlen coll. Lact. I. D. 4, 
c. 27 in. 18 timens P littera n pimctata, times r; timeas iam habet apo- 
graphum Parisini Bruxellense 19 quem oderis Freinshemius ad Curt. 
VIII, 10, 1. coll. dc. de off. II, 7 || infestares sXPpr. m. 22 quam a. ini- 
€um P: Quantum autem uitium r |j de incognitis Carrio Emend. 2, 18 : de 
om. Pr, in incogn. Meu/rsius 23 penitentibus P, poenit. r 24 fecimus 
Wopkens: fuimus Pr; cf. infrap. 41,15 |j haebet see esP^sedsee expunctum 



Octauius c. 27—28. 41 

conuiuia incesta miscerent, nec intellegebamus ab his fabulas istas 
semper uentilari et numquam uel inuestigari uel probari, nec 
tanto tempore aliquem existere qui proderet, non tantum facti 
ueniam, uerum etiam indicii gratiam consecuturum: malum 

sautem adeo non esse, ut Christianus reus nec erubesceret nec 
timeret, et unum solummodo , quod non ante fuerit, paeniteret. 
nos tamen cum sacrilegos aliquos etincestos, parricidas etiam3 
defendendos et tuendos suscipiebamus, hos nec audiendos in totum 
putabamus, nonnumquam etiam miserantes eorum crudelius sae- 

louiebamus, ut torqueremus confitentes ad negandum, uidelicet ne 
perirent, exercentes in his peruersam quaestionem, nonquae uerum 
erueret, sed quae mendacium cogeret. et si qui infirmior malo* 
pressus etuictus Christianum se negasset, fauebamus ei, quasi 
eierato nomine iam omnia facta sua illa negatione purgaret. ad- 5 

ugnoscitisne eadem nos sensisse et egisse, quae sentitis et geritis? 
cum si ratio, non instigatio daemonis iudicaret, urguendi magis, 
non ut diffiterentur se Christianos, sed ut de incestis stupris, de 
inpiatis sacris , de infantibus inmiolatis faterentur. his enim et 6 
huiusmodi fabulis idem daemones ad execrationis horrorem impe- 

joritorum aures aduersus nos referserani nec tamen mirum, quo- 
niam fama, quae semper insparsis mendaciis alitur, ostensa ueri- 
tate consumitur. sic est negotium daemonum ; ab ipsis enim rumor 7 
falsus et seritur et fouetur. inde est quod audire te dicis, caput 
asini rem nobis esse diuinam. quis tam stultus, ut hoc colat? 

25quis stultior, ut hoc coli credat? nisi quod uos et totos asinos in 
stabulis cum uestra uel sm Epona consecratis et eosdem asinos 
cum Iside religiose decoratis, item boum capita et capita uer- 

1 ab his Pr: anilis Vsenerj ab bis del, Heumann 2 uenditari Heu- 
mann 3 extitisse malim 4 iudicii r 5 reus esse nec Vsener 6 so- 
lumodo P II peneteret P 7 aliquos delehat Hewmann 9 miserentes 
Heumann 10 ut urgeremus r 11 perient P 12 si quis r 13 praes- 
sus P, oppressus Heum^nn 14 Agnoscitisne r 15 gessisse Anonymus 
Parisiensis \\ et agitis JJcwwawn 16 arguendi r; ipse cum Cellario mdlim: 
essent urguendi 20 referserant VaMen : referserunt Pr \\ quoniam VaUen : 
cum onmium Pr, cum hominum Bigaltius 22 sic est Pr, sit et J, Fr, 
Gronouim Obseru, c, 7 26 sua addidit Bigdltitis coll, TertuU. Apol 16: 
uos tamen non negabitis et iumenta omnia et totos cantherios cum sua Epona 
coli a uobis || Hippona r 27 decoratis Bigaltius: deuoratis Pr, deuotatis 
Memsius, adoratis Heinsius Syll, epist. IV, 260 \\ uerbecum P pr, m. 



42 Minucii Felicis 

aecum et imiuolatis et colitis, de capro etiam et homine mixtos 

8 deos et leonum et canum uultibus deos dedicatis. nonne et Apim 
bouem cum Aegyptiis adoratis et pascitis? nec eorum sacra dam- 
natis instituta serpentibus, crocodillis, beluis ceteris et auibus et 
piscibus, quorum aliquem deum si quis occiderit, etiam capite & 

9 punitur. idem Aegyptii cum plerisque uobis non magis Isidem 
quam ceparum acrimonias metuunt, nec Serapidem magis quam 

10 strepitus per pudenda corporis expressos contremescunt. etiam ille, 
qui de adoratis sacerdotis uirilibus aduersum nos fabulatur, temp- 
tat in nos conferre quae sua sunt. ista enim inpudicitiae eorum la 
forsitan sacra sint, apud quos sexus omnis membris onmil^us pro- 
stat, apud quos tota inpudicitia uocatur urbanitas, qui scortorum 
licentiae inuident , qui medios uiros lambunt, libidinoso ore in- 
guinibus inhaerescunt, homines malae linguae etiam si tacerent, 

11 quos prius taedescit impudicitiae suae quam pudescit. pro nefashs 
id in se mali facinoris admittunt, quod nec aetas potest pati 
mollior nec cogi seruitus durior. 

29 Haec et huiusmodi propudia nobis non licet nec audire, etiam 
pluribus turpe defendere est : ea enim de castis fingitis et pudicis, 

2 quae fieri non crederemus, nisi de uobis probaretis. nam quod re-aa 
ligioni nostrae hominem noxium et crucem eius adscribitis, longe 
de uicinia ueritatis erratis , qui putatis Deum credi aut meruisse 

snoxium aut potuisse terrenum. ne ille miserabilis, cuius in ho- 
mine mortali spes omnis innititur ; totum enimeius auxilium cum 

4extincto homine finitur. Aegyptii sane hominem sibi quem colants^ 
eligunt : illum unum propitiant, illum de omnibus consulunt, illi 
uictimas caedunt. at ille, qui ceteris deus, sibi, certe homo est, 
uelit nolit: nec enim conscientiam suam decipit, si fallit alienam. 

5 etiam principibus et regibus, non ut magnis etelectis uiris, sicut 

2 uultibus nos: uultus Pr, uultu GelenmSj cf, Terttdl ApoL 16 || 
Apim r: apen P, fort, Apin, ut hdbet cod, Eiccard, in Plin, JV. H, 8, 46, 
§ 184 4 crocodilis edd, \\ beluis ceteris ohelo notauit VoncJc L. L. 58 
6 uobis Vrsinus: uobiscum Pr, uostrum Bursian {Lindnerus ctim pleris- 
que dbelo notauit) 8 crepitus Vrsinus; at cf Petron, Sat 117 : strepitu 
obsceno.. uiam implebat 10 inpuditiae P aeJd sA, ci: deleuit HeU' 
mann; ipse malim inpudica 11 omnis del, Heumann \\ praestat r 
15 tedescit P \\ proh r 16 pessimi facinoris r || nec et aetas r 23 nec 
P, nae edd, 27 at Vahlen: et Pr 28 conscentiam P 



Octauius c. 28—30. 43 

fas est, sed ut deis turpiter adulatio falsa blanditur, cum et prae- 
claro uiro honor uerius et optimo amor dulcius praebeatur. sic 
eorum numen uocant, ad imagines supplicant, genium, id est 
daemonem eorum implorant, et est eis tutius per louis genium 

speierare quam regis. cruces etiam nec colimus nec optamus. uos G 
plane, qui ligneos deos consecratis, cruces ligneas ut deorum ue- 
strorum partes forsitan adoratis. nam et signa ipsa et cantabra et 7 
nexilla castrorum quid aliud quam inauratae cruces sunt et or- 
natae? tropaea uestra uictricia non tantum simplicis crucis faciem, 

louerum et adfixi hominis imitantur. signum sane crucis natura-8 
liter uisimus innaui, cum uelis tumentibus uehitur, cum ex- 
pansis palmulis labitur: et cum erigitur iugum, crucis signum 
est, et cum homo porrectis manibus Deum pura mente ueneratur. 
ita signo crucis aut ratio naturalis innititur aut uestra religio 

isformatur. 

nium iam uelim conuenire, qui initiari nos dicit aut credit de3* 
caede infantis et sangnine. putas posse fieri, ut tam moUe, tam 
paruulum corpus fata uulnerum capiat? ut quisquam illum rudem 
sanguinem nouelli et uixdum hominis caedat, fundat, exhauriat? 

2onemo hoc potest credere nisi qui possit audere. uos enim uideo2 
procreatos filios nunc feris et auibus exponere, nunc adstrangulatos 
misero moi-tis genere elidere: sunt quae in ipsis uisceribus medi- 
caminibus epotis originemfuturi hominisextinguantetparricidium 
faciant, antequam pariant. et haec utiqtte de deorum uestrorum 3 

asdisciplina descendunt: nam Satumus filios suos non exposuit, sed 
uorauit. merito ei in nonnullis AMcae partibus a parentibus in- 
fantes immolabantur, blanditiis et osculo comprimente uagitum, 
ne flebilis hostia immolaretur. Tauris etiam Ponticis et Aegyptio 4 
Busiridi ritus fuit hospites immolare, etMercurio Gallis humanas 

1 ut de eis P 3 nomen malehat LuebJcert \\ inuocant Gelenius 
4 eorum VaMen: eius Pr, uerba id est daemonem eius Wowerus obelo 
notau4t 5 nec oramus Vrsinus; ^at nec colimus nec optamus dicU respon- 
dens CaecUi uerbis (c. 9, 4) ut id colant quod merentur.' VaJden 7 labara 
Vrsinus 9 tropea P , trophea r 12 crucis signum est deleuit Vonck 
L. L, p. 58 16 de deleuit Heumann 19 exauriat P , 20 audere Ge- 
lenius: audire Pr \\ uideo modo ^TOciea.tos Heinsius Aduers. 3, 2 21 nunc 
in aqua strangul. Heumann coll Tertull Apohg. 9 23 epotis r: et 
potisP 26 ei Gelenius: et P 28 immolaretur Vrsinus: immolaetur P, 
immoletur r 29 Oallis Woplcens: gallos Pr, Gallos constat Heurmnn 



44 Minncii Felicis 

uel inhumanas aictimas caedere, Bomanis Graecum et Graecam, 
Gallum et Gallam sacrificii loco uiuentes obruere, hodieque ab ipsis 
Latiaris luppiter homicidio colitur , et quod Satumi filio dignum 

5 est, mali et noiii hominis sanguine saginatur. ipsum credo do- 
cuisse sanguinis foedere coniurare Catilinam, et Bellonam sacrum 5 
suum haustu humani cruoris imbuere, et comitialem morbum 

6 hominis sanguine, id est morbo graviore sanare. non dissimiles et 
qui de harena feras deuorant inlitas et infectas cruoreuel membris 
hominis et uiscere saginatas. nobis homicidium nec uidere fas nec 
audire, tantumque ab humano sanguine cauemus, ut nec edulium 10 
pecorum in cibis sanguinem nouerimus. 

31 Et de incesto conuiuio fabulam grandem aduersum nos daemo- 
num coitio mentita est , ut gloriam pudicitiae deformis infamiae 
aspersione macularet, ut ante exploratam ueritatem homines a 

2 nobis terrore infandae opinionis auerteret. sic de isto et tuus 15 
Fronto non ut adfirmator testimonium fecit, sed conuicium ut 
orator adspersit : haec enim potius de uestris gentibus nata sunt. 

3 ius est apud Persas misceri cum matribus, Aegyptiis et Athenien- 
sibus cum sororibus legitima conubia , memoriae et tragoediae 
uestrae incestis gloriantur, quas uos libenter et legitis et auditis ; 20 
sic et deos colitis incestos, cum matre, cum filia, cum sorore 

4 coniunctos. merito igitur incestum penes uos saepe deprehenditur, 
semper admittitur. etiam nescientes, miseri, potestis in inlicita 
proruere: dum Venerem promisce spargitis, dum passim liberos 



1 uel inhmnanas glossema uidetur || cedere P || Romanis Vonck Lectt 
Lat 58: romani Pr 2 sacrificii P, sacrifici r, sacrificio Wowerus, 
sacrificiis Rigaltius, in sacrificiis Vonck et Wophens, sacri uice Jac. 
Chronouius; nos loco addidimus 5 uellonam P || seruum suum r 
6 austu P 7 non dissimile est , cum Heumann coll Tertull Apol 9 
8 harena P: arena edd. || infectas r: infactus P 9 uideret P, sedt 
erasa \\ nec audire obelo notauit Heumann 12 demonum P 13 coitio 
Vrsinus: cotio P, contio P corr. manu 2 et r 14 aspersione Wo- 
werusx auersione Fr 15 terror Heumann 16 fronto non ut adfir- 
mator P corr. 1 manu ex fronte non ut adfirmor || conuitium Pr 
17 aspersit r \\ sentibus VoncTc L. L. p. 59 coll. Sedulii Pasch. III, 249 
II nota sunt Heumann 18 Atheniensibus Wowerus: Athenis Pr (Aegypti' 
et Athenis Lindner) 19 conubia P corr. ex conbuia , connubia edd. \\ 
comoediae et tragoediae Vrsinus 24 promisces P ante rasuram, pro- 
miscue r 



Octftuins c. 30—32. 45 

seritis, duin etiam domi natos alienae misericordiae frequenter 
exponitis, necesse est in uestros recurrere, in filios inerrare. sic 
incesti fabulam nectitis, etiam cum conscientiam non habetis. at 5 
nos pudorem non facie, sed mente praestamus: unius matrimonii 

suinculo libenter l^inhaeremus , cupiditatem procreandi aut unam 
scimus aut nullam, conuiuia non tantum pudica colimus sed et 
sobria: nec enimindulgemus epulis aut conuiuium mero ducimus, 
sed grauitate hilaritatem temperamus: casto sermone, corpore 
castiore plerique inuiolati corporis uirginitate perpetua fruuntur 

lopotius quam gloriantur: tantum denique abest incesti cupido, ut 
nonnullis rubori sit etiam pudica coniunctio. nec deultima statim & 
plebe consistimus, sihonores uestros et purpuras recusamus, nec 
factiosi sumus, si omnes unum bonum sapimus eadem congregati 
quiete qua singuli, nec in angulis garruli, si audire nos publice 

uaut erubescitis aut timetis. et quod indies nostri numerus augetur, t 
non est crimen erroris, sed testimonium laudis; nam in pulcro 
genere uiuendi et perstat et perseuerat suus et adcrescit alienus. 
sic nos denique non notaculo corporis, ut putatis, sed innocentiaeS 
ac modestiae signo facile dinoscimus: sic nos mutuo, quod doletis, 

2oamore diligimus, quoniam odisse non nouimus: sicnos, quod 
inuidetis, fi^tres uocamus , ut unius Dei parentis homines, ut 
consortes fidei, ut spei coheredes. uos enim nec inuicem adgnoscitis 
et in mutua odia saeuitis, nec fratres uos nisi sane ad parricidium 
recognoscitis. 

85 Putatis autem nos occultare quod colimus, si delubra et aras 32 
non habemus? quod enim simulacrum Deo fingam, cum, si recte 
existimes, sit Dei homo ipse simulacrum? templum quod ei 
extruam, cum totus hic mundus eius opere fabricatus eum capere 
non possit? et cum homo latius maneam, intra unam aediculam 

2 incurrere Pricaem ad AptU, Metam, VII, p, 379 || in filias Feri' 
zonius S fibulam Wowerus et Vonck L. L, 59; cf, Heum, VIII, 125 
5 cupiditatem HerMus: cupiditate Fr 7 aepulis P 13 factiosi He- 
raidus: fastidiosi Pr \\ bonum deleuit Vrsinu^; cf, PauU ep, ad Phil 2, 2 
et ad Bom. 15,5 15 noster Heumann 17 perstat Geknius: praestat 
Pr II et perseuerat Heu/numno glossem>a uidehatur 18 non nota occulta 
Vrsinus 19 nos addidi 20 amore deleuit Heumann 21 dei spitrium 
esse putabat Heumann \\ homines] onmes Cellarius 22 ^oscitis PV 
29 laxius Vrsinus; at u, Cypr. l. c. 5,6: et cum homo latius maneat, 
intra unam aediculam uim tantae maiestatis includam? 



46 Minacii Felicis 

Sniin tantae maiestatis inclndam? nonne melins in nostra dedi- 
candus est mente? in nostro immo consecrandus est pectore? 
hostias et uictimas Deo offeram, qnas in usum mei protulit, ut 
reiciam ei suum munus? ingratum est, cum sit litabilis hostia 

Bbonus animus et pura mens et sincera conscientia. igitur qui 5 
innocentiam colit, Deo supplicat , qui iustitiam, Deo libat, qui 
fraudibus abstinet, propitiatDeum, quihominempericulo subripit, 
opimam uictimam caedit. haec nostra sacrificia, haec Dei sacra 

4sunt: sic apud nos religiosior est ille qui iustior. at enim quem 
colimus Deum, nec ostendimus nec uidemus. immo ex hoc Deum to 
credimus, quod eum sentire possumus, uidere non possumus. in 
operibus enim eius et in mundi omnibus motibus uirtutem eius 
semper praesentem aspicimus, cum tonat, fulgurat, fulminat, cum 

5 serenat. nec mireris^ si Deum non uides : uento et flatibus omnia 
impelluntur, uibrantur, agitantur, et sub oculis tamen non uenit 15 
uentus et flatus. in solem adeo , qui uidendi omnibus causa est, 
uidere non possumus, radiis acies submouetur, obtutus intuentis 

-ehebetatur, et si diutius inspicias, omnis uisus extinguitur. quid? 
ipsum solis artificem, illum luminis fontem, possis sustinere, cum 
te ab eius fulgoribus auertas, afulminibus abscondas? DeipiLao 
oculis camalibus uis uidere, cum ipsam a.nimam tuam, qua uiuifi- 

7 caris et loqueris, nec aspicere possis nec tenere? sed enim Deus 
actnm hominis ignorat et in caelo constitutus non potest aut 
omnes obire aut singulos nosse. erras, homo, et falleris: unde 
enimDeus longe est, cum omnia caelestia terrenaque etquae extra^s 



2 imo GeUnius, item Heumann, sed hic deleto nostro; ai apte confert 
VaMen Cypr, de eccL cath unit c. 9 : non ablnuntur illic homines , sed 
potius sordidantur, nec purgantur delicta, sed immo cumulantur 3 et 
uictimas do {i. e, deo) P sup, L habet, sed a 1 manu, et u. domino r 
4 reiiciam r \\ ingratum est deleuit Heumann \\ litalis mailehat Heinsius 
ad Omd, Fast, 6, 629 5 conscientia Vrsinus: sententia Pr 6 Do- 
mino supplicat r 8 optimam Pr, em, Gelenius; Deo {om, optimam) uic- 
timam caedit VaJden 14 mereris T,em,inr 15 oculos jffeMwaww; sequi 
ndluimus, cum in Lactcmtii quoque I, B. 7, 9, 2 codd, meliores habea/nt: 
deum, licet sub oculis non ueniret , de sua tamen ui — cerneremus 16 in 
solem CeUarius: in sole Pr, solem Gelenim 18 Qui ipsum Vrsinus 
20 fulguribus Meursim, at u, 5, 9 22 nec tueri Vrsimis, nec cernere 
Dauisius; at u, Wophensp, 46 sq. 



0<5tauiu8 c. 32—34. 47 

istam orbis proainciam sunt, Deo plena sint? ubique non tantum • 
nobis proximus, sed infusus est. in solem adeo rursus intende: s 
caelo adfixus, sed terris onmibus sparsus est: pariter praesens 
nbique interest et miscetur onmibuS; nusquam eius claritudo 

5 uiolatur. quanto magisDeus auctor omniumac speculatoromnium, 9 
a quo nullum potest esse secretum, tenebris interest, interest 
cogitationibus nostris, quasi alteris tenebris ! non tantum sub illo 
agimus, sed et cum illo, ut prope dixerim, uiuimus. 

Nec nobis de nostra frequentia blandiamur: multi nobis uide- 83 

lomiur, sed Deo admodumpauci sumus. nos gentes nationesque 
distin^mus : Deo una domus est mundus hic totus. reges statum 
regni sui per officia ministrorum diuersa nouerunt: Deo indiciis 
opus non est: non enim solum in oculis eius, sed in sinu uiuimus. 
sed ludaeis nihil profuit, quod unum et ipsi Deum aris atque tem- 2 

isplis maxima superstitione coluerunt. ignorantia laberis, si prio- 
rum aut oblitus aut inscius posteriorum recordaris. nam et ipsi 3 
Deum nostrum, idem enim omniumDeus est, experti sufd: quam- 
diu enim eumcaste, innoxie religioseque coluerunt, quamdiu prae- 
ceptis salubribus obtemperauerunt, de paucis innumeri facti, de 

80 egentibus diuites, de seruientibus reges : modid multos, inermi 
armatos, dum fugiunt insequentes, Dei iussu et elementis adniten- 
tibus obruerunt. scripta eorum relege, uel si Komanis magis gau- 4 
des, ut transeamus ueteres, [Flaui Josephi uel] Antonii luliani de 



1 Deo plena Vrsinm: deo cognita plena Pr, Deo cuncta plena P. Da- 
niel €t Meursius; cf, Hcmd, ad Wopkensii lectt, Tull, p. 314 not 2 in 
eole Pr, em. Gelemus 3 celo P, coelo r 4 ei P {ut eius infra quoque 
u. 13in P scriptum est) : enim r 8 sed cum r et Heumann \\ illo prope 
dixerim Vrsimts 11 statum — diuersa Meursius : taiii — uniuersa P, tan- 
tom — uniuersa r, statum — uniuersum conieeeram, antequam Memsii 
emendationem cognoscerem 12 nouerunt P: nouere edd. \\ iudiciis r 
13 non enim solum in oculis nos: non in solum oculis P, Solum in o. r, Nec 
solum in oc. Sdbaeus in praefatione, non solum in o. wdgo \\ sed in in sinu 
P, sed in erasumy sed et in sinu edd. 14 iudeis P 17 eiperti sunt nos 
suppleuimus; adhuc locus sic scribehatur: nam et ipsi Deum nostrum, idem 
enim o. Deus est, quamdiu eum caste . . coluerunt etc. (quamdiu enim eti 
hdbet P) 22 gaudes P corr, e gaudis 23 iosaepi P\ iosepi P corr.; 
Flaui los. uel glossema esse intelUxit Daudsius (relege, ut transeamus uete- 
res, uel Flaui losephi, uel si B. magis gaudes, Ant. luliani Lindner) \\ 
ahtonii P, sed ii in rasura ex antonini , ut uidetur 



48 Minucii Felicis 

ludaeis require: iam scies, nequitia sua hanc eos meruisse for- 
tunam, nec quidquam accidisse quod non sit iis, si in contumacia 

5perseuerarent, ante praedictum. ita prius eos deseruisse conpre- 
hendes quam esse desertos nec, ut impie loqueris, cum Deo suo 
captos, sed a Deo ut disciplinae transfugas deditos. ^ 

34 Ceterum de incendio muiidi, aut inprouisum ignem cadere aut 

2 1 difficile, non credere uulgaris erroris est. quis enim sapientium 
dubitat, quis ignorat, omnia quae orta sunt , occidere., quae facta 
sunt, interire? caelumquoquecum omnibus quae caelo continentur, 
ita ut coepit, si desierit fontium dulcis aquamaria nutrire, in uim lo 
ignis abiturum, Stoicis constans opinio est, quod consumto umore 

3 mundus hic omnis ignescat. et Epicureis de elementorum confla- 

4 gratione et mundi ruina eadem ipsa sententia est. * * loquitur Plato : 
partes orbis nunc inundare dicit, nunc alternis uicibus ardescere, 
et cum ipsum mundum perpetuum et insolubilem diceret esseis 
fabricatum, addidit tamen , ipsi artifici Deo soli et solubilem et 

5 esse mortalem. ita nihil mirum est, si ista moles ab eo, quo ex- 
structa est, destruatur. animaduertis philosophos eadem disputare 
quae dicimus, non quod nos simus eorum uestigia subsecuti, sed 
quod illi de diuinis praedictionibus profetarum umbram inter- ao 

6 polatae ueritatis imitati sint. sic etiam condicionem renascendi 
sapientium clariores, Py thagoras primus et praecipuus Plato, cor- 
rupta et dimidiata fide tradiderunt: nam corporibus dissolutis 
solas animas uolunt et perpetuo manere et in alia noua corpora 



2 quicquam P corr, etr \\ iis Heumann: his Pr 3 conpraehendes 
P, compraehendes r, deprehendes J3ewmaww 4 suo esse captos r 7 diffi- 
cile P corrupte, dissilire Jac. Gronouius, dissici illo OeUer, possis etiam, 
cum uerhap. 15, 2 resptdantur , smpicari dirui illum; uerisimUius tamen 
uidetur quaedam interddisse 10 coepit, si desierit Domftar*: coepisse 
desinere P, coepisset, desinere? r; ipse malim ita ut coepisse, desinere, et 
si desierit etc. de re cf. Cic. de deor. nat. II, 46,118 \\ dulcis aqua. maria 
nutrire P: dulci aqua marisue nutriri r; in edd. prioribus locus misere 
deprauatus legitur 11 consumpto humore r 13 eadem ista s. Vsener 
II loquatur Vsener, loquitur Heumanaio, dicit Vrsino delendum udde- 
hatur; prdbaMlius VaMen: similiter loquitur Plato 14 inundari Wo- 
pJeens \\ docet Heumann 16 addidit nos: addit Pr \\ ipsi et deo Heu- 
mannus ohelo notamt \\ esse et mort. Wowerus 18 filosofos P 19 quae 
docemus nos, non quod Heumann 20 praedicationibus Pr, em, Gele- 
nius 21 an imitati sunt.? 22 pytagoras P 



Octauius c. 33-34. 49 

saepius commeare. addmit istis et illa adretorquendamueritatem, 7 
in pecudes, aues, beluas hominum animas redire. non philosophi 
sane studio, sed mimi conuicio digna ista sententia est: sed ad 9 
propositum satis est, etiam in hoc sapientes uestros in aliquem 

5 modum nobiscum consonare. ceterum quis tam stultus aut brutus 10 
est, ut audeat repugnare, hominem a Deo, ut primum potuisse 
fingi, ita posse denuo reformari? nihil esse post obitum, et ante 
ortum nihil fuisse? sicut de nihilo nasci licuit, ita denihilo licere 
reparari? porro difficilius est, id quod non sit incipere, quam id 

10 quod fiierit iterare. tu perire et Deo credis, si quid oculis nostris 
hebetibus subtrahitur? corpus onme siue arescit in puluerem siue 
in umorem soluitur uel in cinerem comprimitur uel in nidorem 
tenuatur, subducitur nobis , sed Deo elementorum custodi reser- 
uatur. nec, ut creditis, ullum danmum sepulturae timemus, sed 

isueterem et meliorem consuetudinem humandi frequentamus. uide 11 
adeo, quam in solacium nostri resurrectionem futuram onmis 
natura meditetur. sol demergit et nascitur, astra labuntur et 
redeunt, flores occidunt et reuiuescunt, post senium arbusta fron- 
descunt, semina nonnisi corrupta reuirescunt: ita corpus in sepul- 

3ocro , ut arbores in hiberno: occultant uirorem ariditate mentita. 12 
quid festinas, ut cruda adhuc hieme reuiuescat et redeat? expe- 
ctandum nobis etiam corporis uer est. nec ignoro plerosque con- 
scientia meritorum nihil se esse post mortem magis optare quam 
credere: malunt enim extingui penitus quam ad supplicia repa- 

25 rari. quorum error augetur et in saeculo libertate remissa et Dei 
patientia maxima, cuius quanto iudicium tardum, tanto magis 
iustum est. 

1 detoiqviendam BaJduinits 2 abes neliias P jjr. w. 3 mimi conuicio 
Vrsimis: mimico uitio P, inimico uitio r, mimi officio Gelenius 7 nihil 
esse — nihil foisse glossema esseputabat Heumann; (xt sententia haec est: 
hominem (carnalem), ut nihil sit post obitum, ita et ante ortum nihil 
fuisse? quodsi de nihilo nasci licuit, eundem de nihilo licere reparari? cf, 
Tertull, Apol c. 48 9 difficilius eBse Dombart 11 corpus onmino 
Wopkens lectt. TtUl 1, 9 p, 65 12 humorem P corr, et r || nidore P, 
em. in r 13 custodi Wowerus: custodia Pr 17 sol se mergit Heu- 
mann || mdlim renascitur 18 redunt P, sed corr. m, 2 19 in se« 
pulcro HeumMnn: in saeculo Pr 20 in hibemo occultant edd.; nosin- 
terpunctionem addidimus {| occultat Woplcens 24 supliciaP 25 auge- 
tur in saeculo Wowerus 

4 



50 Minucii Felicis 

9S Et tamen admonentur homines doctissimorum libris et ear- 
minibns poetarum illius ignei fluminis et de Stygia palude 
saepius ambientis ardoris, quae cruciatibus aetemis praeparata et 
daemonum indiciis et de oraculis profetarum cognita tradi- 

2 deront. et ideo apud eos etiam ipse rex luppiter per torrentes s 
ripas et atram uoraginem iurat religiose: destinatam enim sibi 

3 cum suis cultoribus poenam praescius perhorrescit. nec tormentis 
aut modus ullus aut terminus. illic sapiens ignis membra urit et 
reficit, carpit et nutrit. sicut ignes fulminum corpora tangunt nec 
absumunt, sicut ignes Aetnaei montis et Vesuui montis et arden- lo 
tium ubique terrarum flagrant nec erogantur: ita poenale illud 
incendium non damnis ardentium pascitur, sed inexesa corporum 

4laceratione nutritur. eos autem merito torqueri, qui Deum 
nesciunt, ut impios, ut iniustos, nisi profenus nemo deliberat, cum 
parentem omninm et omnium dominum non minoris sceleris sit n 

5 ignorare quam laedere. et quamquam inperitia Dei sufficiat ad 
poenam, ita ut notitia prosit ad ueniam, tamen si uobiscum Ghri- 
stiani comparemur, quamuis in nonnullis disciplina nostra minor 

6 est^ multo tamen uobis meliores deprehendemur. uos enim aklul- 
teria prohibetis et facitis, nosuxoribus nostris solummodo uiri so 
nasdmur: uos scelera admissa punitis, apud nos et cogitare pec- 
care est: uos conscios timetis, nos etiam conscientiam solam, sine 
qua esse non possumus : denique de uestro numero carcer exae- 
stuat, Ghristianus ibi nullus nisi aut reus suae religionis aut 
profugus. »5 

36 Nec de fato quisquam aut solacium captet aut excuset euentum : 
sit sors fortunae, mens tamen libera est, et ideo actus hominis, 

1 hominnin Gelenius \\ libris r ; liris P 2 de Stygia palude uit glos- 
9ema auspectum Domisio 3 saepius ambientis ardoris] sic P, quam scrip^ 
ttvram tuentur interpretes coU. Verg, Aen, 6, 439 nonies Styx interfosa, 
ubi Sermus: nouem circuli Stygis inferos, id est terram cingnnt; Vsen^ 
tewtauit', illius i. fluminis et in inpios saeuientis ardoris 4 iudiciis P 
6 destinata P 8 rapiens Meursius; at u, Bigdttium et locos db Elmen- 
horstio cdllatos 10 Aetnaei OeUer: hennei P, Aetnae r || montis deleuit 
Vrsinus, wtroque loco Wowerus || lesui P, Vesuuii r 12 inexaesa P 
15 minoris**sceleris P 16 ledere P 18 inor P, sed addita m s. l. 
prima (?) manu 20 solumodo P * 21 noscimur Wawerus; at u TertuU. 
ApcH. 4&;'Cniristianus uxori suae soli masculus nascitur 27 sors fortunae 
Seumann: sortis fortunae Pr, sortis fortuna Lindner, Fortis Fortunae 



Octauius c. 35—36. 51 

non dignitas iudicatur. quid enim aliud est fatum quam quod de 2 
unoqnoque nostrum Deus fatus est ? qui cum possit praescire 
materiam, pro meritis et qualitatibus singulorum etiam fata de- 
terminat. ita in nobis non genitura plectitur, sed ingenii natura 

spunitur. ac de fato satis, uel si pauca pro tempore, disputaturi 
alias et uberius et plenius. ceterum quod plerique pauperes dici- 3 
mur, non est infamia nostra, sed gloria: animus enim ut luxu 
soluitur, ita frugalitate firmatur. et tamen qui potest pauper esse 4 
qui non eget, qui non inbiat alieno, qui Deo diues est? magis 

lopauper ille est, qui cum multa habeat, plura desiderat. dicam5 
tamen quemadmodum sentio: nemo tam pauper potest esse quam 
natus est. aues sine patrimonio uiuunt et in diem pascuntur: et 
haec nobis tamen nata sunt, quae omnia, si non concupiscimus, 
possidemus. igitur ut qui uiam terit, eo felicior quo leuior incedit, 6 

i5ita beatior in hoc itinere uiuendi, qui paupertate se subleuat, non 
sub diuitiarum onere suspirat. et tamen facultates, si utiles puta- 7 
remus, a Deo posceremus : utique indulgere posset aliquantum 
cuius est totum. sed nos contemnere malumus opes quam con- 
tingere, innocentiam magis cupimus, magis patientiam flagitamus, 

aomalumus nos bonos esse quam prodigos, et quod corporis humana 
uitia sentimus et patimur, non est poena, militia est. fortitudo 8 
enim in infirmitatibus roboratur et calamitas saepius disciplina 
uirtutis est. uires denique et mentis et corporis sine laboris exer- 
dtatione torpescunt: omnes adeo uestri uiri fortes, quos in exem- 

ssplum praedicatis, aerunmis suis inclyti fioruerunt. itaque et nobis 9 
Deus nec non potest subuenire nec despicit , cum sit et omnium 
rector et amator suorum, sed in aduersis unumquemque explorat 

Vrsintis (ant se ezcuset! euentum sit sortis forfcunae Dauisius) ; cf. c. 11, 16 
igitur iniquum iudicem fingitis, qui sortem in hominibus puniat, non 
noluntatem. 

1 non natiuitas FerreriTM coll uersu 4 2 fatus Sdbaeus (in pra^efat 
ed. Bom.): fatum P || praescire meiitvaa. {u£l Imerita,) Heyne , p. futura 
Heumann 5 fort.sMa, etsi. pauca || disputatum jBeimann 6 ube- 
rius Meursius: uerius Pr 8 qui Wowerus et Perizonius: quis Pr 
11 tamen P: tandem r 12 in diem pascuntur Vrsinus: in diem pascua 
pascuntur Pr, in d. pecua pasc. Gelenius; cf adp. 28, 14 13 qui omnia 
Perieanius; cf Wopk, lectU TuM, 2, 13 p, 201 15 itmeri P» 18 con- 
tingere OeJUer: continere Pr 20 corporis humani Heimann 22 in 
<iddidit Vrsinus, cf, Pauli II ad Corinth. 12, 9 27 sed aduersis Heu- 
mann 

4* 



52 Minncii Felicis 

et examiiiat, ingenium singulomm periculis pensitat, usque ad 
extremammortemuoluntatemhominis sciscitatur, nihil sibi posse 
perire securus. itaque ut aurum ignibus, sic nos discriminibus 
krguimur. 
37 Quam pulchrum spectaculum Deo , cum Christianus cum do- s 
lore congreditur, cum aduersum minas et supplicia et tormenta 
componitur, cum strepitum mortis et horrorem camificis inri- 
dens inculcat, cum libertatem suam aduersus reges et principes 
erigit, soli Deo, cuius est, cedit, (?um triumphator et uictor ipsi, 
qui aduersum se sententiam dixit, insultat! ^icit enim qui quod lo 

2 contendit obtinuit. quis non miles sub oculis imperatoris auda- 
cius periculum prouocet? nemo enim praemium percipit ante ex- 
perimentum. et imperator tamen quod non habet, non dat: non 

3 potest propagare uitam, potest honestare militiam. at enim Dei 
miles nec in dolore deseritur nec morte finitur. sic Christianus is 
miser uideri potest, non potest inueniri. uos ipsi calamitosos uiros 
fertis ad caelum, Mucium Scaeuolam, qui cum errasset in regem 

4:perisset in hostibus, nisi dexteram perdidisset. et quot ex nostris» 
non dextram solum, sed totum corpus uri, cremari sine ullis 
eiulatibus pertulemnt, cum dimitti praesertim haberent in sua^o 

5 potestate! uiros cumMucio uel cum Aquilio autEegulo comparo? 
pueri et mulierculae nostrae cmces et tormenta, feras et omnes 

6 suppliciomm terriculas inspirata patientia doloris inludunt. nec 
intellegitis, o miseri, neminem esse qui aut sine ratione uelit 

7 poenam subire aut tprmenta sine Deo possit sustinere: nisi fortess 
uos decipit, quod Deum nescientes diuitiis afiuant, honoribus flo- 
reant, polleant potestatibus. miseri in hoc altius toUuntur, ut de- 
cidant altius. hi enim ut uictimae ad supplicium saginantur, ut 

2 uirtutem hominis Heumann 7 inripiens Pr, em. Gelenim; arri- 
piens inculcat Dauisius 8 inculcat P: insultat WoweruSy exultat Heu-- 
mann; ipse malim auscultat 9 engens Heumanny an erigit et.^ 
10 insultat r: stultat P 14 ad enim P' 15 nec in morte JElmen- 
horst 17 ut Mucium Heumann \\ sceuolam P \ in rege Heumann 
19 non dextram solum uri, sed totum corpus cremari Heumann 20 dis- 
mitti P 21 cum Atilio Regulo Balduimus 23 inspiratas Pithoeus; at 
u, Lactant. B. I. V, 13, 12: uincuntur enim dolore (latrones), quia deest 
illis inspirata patientia 25 possit r:JposseP 26 afluant P: affluant 
edd.; cf. Cic, p. Sest. § 18. Lact. D.L V, 21, 8 27 miseri! in hoc uulgo 
distinguitur 28 suplicium P 



Octauius c. 37—38. 53 

hostiae ad poenam coronantur : in hoc adeo quidam imperiis ac 
dominationibus eriguntur, ut ingenium eorum perditae mentes li- 
centiapotestatis libere nundinentur. absque enim notitia Dei quae 8 
potest esse solida felicitas , cum mors sit? sonmio similis an- 

5 tequam tenetur, elabitur. rex es? sed tam times quam timeris, 9 
et quamlibet sis multo comitatu stipatus , ad periculum tamen 
solus es. diues es ? sed fortunae male creditur et magno uiatico 
breue uitae iter non instruitur, sed oneratur. fascibus et purpuris 10 
gloriaris? uanus error hominis etinanis cultus dignitatis, fulgere 

lopurpura, mente sordescere. nobilitate generosus es? parentes tuos 
laudas? omnes tamen pari sorte nascimur, sola uirtute distin- 
guimur. nos igitur, qui moribus et pudore censemur, merito malis 11 
uoluptatibus et pompis uestris et spectaculis abstinemus, quorum 
et de sacris originem nouimus et noxia blandimenta damnamus. 

15 nam in ludis currulibus quis non horreat populi in se rixantis in- 
saniam? in gladiatoriis homicidii disciplinam? in scenicis etiam 12 
non minor furor et turpitudo prolixior: nunc enim mimus uel ex- 
ponit adulteria uel monstrat, nunc eneruis histrio amorem dum 
fingit, infligit: idem deosuestros induendo stupra, suspiria, odia 

20 dedecorat , idem simulatis doloribus lacrimas uestras uanis ge- 
stibus et nutibus prouocat: sic homicidium in uero flagitatis, in 
mendacio fletis. 

Quod uero sacrificiorum reliquias et pocula delibata contemni- 38 
mus, non confessio timoris est, sed uerae libertatis adsertio. nam 

25 etsi omne quod nascitur ut inuiolabile Dei munus nullo opere con- 
rumpitur, abstinemus tamen, ne quis nos existimet aut daemoniis, 
quibus libatum est, cedere aut nostrae religionis pudere. quis2 



2 perditae mentis licentiae Pr, em. BigaUius (ut interitum eorum per- 
ditae mentes licentia potestatis 1. nundinentur lo. JDan. db Houen) 4 mors 
deleuit Gelenius, res Heraldu^, prorsus VoncJc L. L. 60; at Mimicius 
ignorantiam dei dicit mortem 5 es sed Itigaltius'. esset P pr. m., es et 
P corr. m. 2, esse r 10 nobilitates P', sed s erasa 15 currulibus P : 
curulibus edd. \\ inter se Heumann 17 furor et Meursius: furore P, 
furor r, furor est Heraldus 19 infigit anonymus Parisiensis recte, ut 
uidetur; cf. Lact. D. I. VI, 20, 29: histrionum . . motus quid aliud nisi 
libidines docent et instigant ? || inducendo, FoncA; (L. L. 60) et Heumann 
23 contemnim' P, sed im* in ras. m. 2 26 nos addiditHeumann 27 cre- 
dere Meursius 



54 Minucii Fclicis 

autem ille qui dubitat, uemis iudulgere nos floribus, cum carpa- 
mus et rosam ueris et lilium et quicquid aliud in floribus blandi 
coloris et odoris est? his enim et sparsis utimur mollibus ac so- 
lutis et sertis coUa conplectimur. sane quod caput non coronamus, 
ignoscite : auram bonam floris naribus ducere, non ocdpitio ca- & 

3 pillisue solemus haurire. nec mortuos coronamus. ego uos in hoc 
magis miror, quemadmodum tribuatis exanimi aut sentienti facem 
aut non sentienti coronam, cum et beatus non egeat et miser non 

4 gaudeat floribus. at enim nos exsequias adomamus eadem tran- 
quillitate qua uiuimus, nec adnectimus arescentem coronam, sed lo 
a Deo aetemis floribus uiuidam sustinemus : quieti, modesti, Dei 
nostri liberalitate securi spem futurae felicitatis fide praesentis 
eius maiestatis animamus. sic et beati resurgimus et futuri con- 

5 templatione iam uiuimus. proinde Socrates scurra Atticus uiderit, 
nihil se scire confessus, testimonio licet fallacissimi daemonisi& 
gloriosus, Arcesilas quoque et Cameades et Pyrro et onmis Aca- 
demicomm multitudo deliberet, Simonides etiam in perpetuum 
conperendinet : philosophomm supercilia contemnimus, quos cor- 
ruptores et adulteros nouimus et tyrannos et semper aduersus sua 

6 uitia facundos. nos , qui non habitu sapientiam sed mente prae- 30 
ferimus , non eloquimur magna sed uiuimus , gloriamur nos con- 
secutos quod illi summa intentione quaesiuerunt nec inuenire po- 
tuerunt. quid ingrati sumus, quid nobis inuidemus, si ueritas 

1 carpamus Stewechius (ad Apul. Metam. X, p, 382) : capiamus Pr 
3 mobilibus ac solutis Vahlen coll. Tertull. Apol c. 42 5 bonam scripsi: 
bona P pr. m. boni P corr. m. 2 etr \\ capillis sue olemus P, em. in r 
7 exanimi aut sentienti facem Vrsinu^s et Salmasius (Exerce. Plin. p. 963 
ed. Par.): exanimi aut non sentienti facem Pr, exanimi ut non sentienti f. 
Heraldus; (exanimi, aut non sentienti ut sentienti QXiTOHBxn. Meursius , exa- 
nimi aut non sentienti facem aut sentienti coronam Dauisius) cf. 11, 4. Si 
sentit m^rtuuSy ait SalmasiuSy cur illi facem suhjicitis? si non sentit, cur 
coronam tlli tribuitis , cuius odorem non potest perdpere ? 9 ad enim P 
II adoramus r 11 quieti, modesti Rigaltius: qui et modestiP 12 securi 
in spem — animamur Dauisiu^ 13 animamus Vahlen : animamur Pr ; 
cf. TertuU. Apolog. c. 19 16 Arcesilas r: arcaesilaus P \\ Pyrrho r 
18 comperendinet Sahaeu^ : conpraehendi nec P 20 qui addidit Vrsinus ex 
Cypriani libro de bono patientiae c.2vn.\\ raeferimusP, addita p 2 manu 
22 sumam P 23 uobis Vrsinus; 'at hoc dicit: si ueritas nostro tempore 
maturuit, quid nobis iniqui sumus, quominus fruamur bono nostro ? cf. Lac^ 
tantii Diu. Inst. III, 30, 7.' VafUen \\ inuidemur P 



Octauius c 38—40. 55 

diainitatis nostri temporis aetate maturait? fruamur bono nostro 
et recti sententiam temperemus: cohibeatur superstitio, impietas 
expietur , uera religio reseruetur. 
Cum Octauius perorasset, aliquamdiu nos ad silentium stupe- 3* 

5 facti intentos uultus tenebamus, et quod ad me est, magnitudine 
admirationis euanui , quod ea, quae facilius est sentire quam di- 
cere, et argumentis et exemplis et lectionum auctoritatibus ador- 
nasset , et quod maleuolos isdem illis quibus armantur , philoso- 
phorum telis retudisset, ostendisset etiam ueritatem non tantum- 

lomodo facilem sed et fauorabilem. Dum istaec igitur apud me4d 
tacitus euoluo, Caecilius erupit: Ego Octauio meo plurimum 
quantum, sed et mihi gratulor nec expecto sententiam. uici- 
mus et ita: uel improbe usurpo uictoriam. nam ut ille mei 
uictor est, ita ego triumphator erroris. itaque quod pertineat2 

15 ad summam quaestionis, et de prouidentia fateor et de Deo cedo 
et de sectae iam nostrae sinceritate consentio. etiam nunc tamen 
aliqua consubsidunt non obstrepentia ueritati sed perfectae in- 
stitutioni necessaria, de quibus crastino, quod iam sol occasui 
decliuis est , ut de toto congruentes promptius requiremus. At 3 

soego, inquam, prolixius omnium nostrum uice gaudeo, quod 
etiam mihi Octauius uicerit, cum maxima iudicandi mihi in- 
uidia detracta sit. nec tamen possum meritum eius uerborum 
laudibus repensare : testimonium et hominis et unius infirmum 
est: habet Dei munus eximium, a quo et inspiratus orauit et 
obtinuit adiutus. 

1 iimotuerit Dauisim; at u, Wopkens p. 54 2 recte sentientibtis ob- 
temperemns Heumann 3 seruetnr Vrsinus, restauretur Heumann 
4 aliquandiu P corr. etr 5 intenti r \\ est deleuit Lindner , ex Heu- 
mann 8 maleuolos P corr. ex maleuolis 9 retudisse P 10 fabora- 
bilem P |1 istaecr: iste haec P 11 reuoluo, Caecilius sic erupit r \\ 
plur. quantum , sed et mihi Vrsinus : plur. quantum eadem tranquillitate 
qua uiuimus sed et mihi Pr; uerha aliena ex p. 54, 9 repetita sunt 
13 uel improbe scripsi: utimprobe P, ut improbus r; sententia est: usurpo 
uictoriam, si uel impudens uidear 14 triumfator P || pertinet Vrsi- 
nus 15 de {ante deo) addidit Vrsinu^Sy de Deo credo Woweru^s, Deo credo 
Heumann 16 subsidunt ITetimann 19 congruentes Fa/ifew: congruen- 
tius Pr II ad egoP^ 20 mcemHeumann coll. J.Fr. Gronou. adlAu. 1, 9 
et 25 II Octauius mihi r 23 infirmium P, sed tertia i erasa 24 a quo 
inspiratus Lindner 



56 Minucii Felicis Octauius c. 40. 

Post haec laeti hilaresque discessimus, Caecilius quod credi-4 
derit, Octauius gaudere quod uicerit , ego et quod hic crediderit 
et hic uicerit. 

2 gaudens Orelli; P. Daniel et Vrsinus gaudere ohelo notarunt \\ ego 
quod et Heumann. 



I. INDEX SCEIPTOEVM. 



Antonias Julianus 33, 4 

Cassius (Hemina) 21, 4 

Chrysippus 19,11 

Demosthenes 26, 6 

Biodorus Siculus 21, 4 

Ennins 26, 6 

Euhemerus 21, 1 

Flauius Josephus 33, 4 

Fronto Cirtensis 9, 6. 31, 2 



Nepos 21, 4 

Plato in ciuitate 23, 2 

in Symposio 26, 12 

in Timaeo 19, 4 

ThaUus 21, 4 

Vergilius Aen. 1, 743 19, 2 

6,724 19, 2 

Georg. 4,221 19, 2 



n. INDEX NOMINVM ET EEEVM. 



Abderites u. Protagoras 

abortiua 30, 2 

Academici 13, 3. 38, 5 

Acca Larentia 25, 8 

Admetus 23, 5 

aedituorum cellulae 25, 11 

Aegyptia numina 25, 9. 28, 8 ; sacra 

22, 2. 28, 8; sacra Romam de- 

ducta 22, 2; Aegyptius rex (= 

Amasis) 23, 12 
Aegyptii 25, 12. 28, 8; homines ut 

deos colunt 29, 4; iis legitima cum 

sororihus conuhia 31, 3 
Aegyptus 18, 3 
Aeneas 23, 6 
aer deus Anaiimeni 19, 5 



Aesculapius Epidaurius 6, 1; harbatus 

22, 5; fulminatur 22, 7 
Aetnaeus mons 35, 3 
Africa 26, 4; 30, 3 
Alexandri Magni ad matrem de diis 

hominibus epistola 21, 3 
AlHa 7, 4 

(Amalthea) capella 22, 3 
Amasis ex immundo uasculo deum 

fecit 23, 12 
amicitia pares aut accipit aut facit 

4,6 
Amphiaraus 26, 5 
Anaxagorae sententia de deo 19, 6 
Anaximenis deus 19, 5 
ancilia 24, 4 



58 



Ad Minucitim Felicem 



angeli 26, 11 

animantimn aduersus sese tutela mnl- 

tiformis 17, 10 
animamm in alia corpora commeatio 

34,6 
Antisthenis de diis sententia 19, 7 
apibus rex unus 18, 7 
Apis 28, 8 
ApoUo Delphicus 21, 1; Pythius 26, 

6 ; leuis (= inberbis) 22, 5 ; pastor 

23,5 
Apolloniates u, Diogenes 
(M/) Aquilius 37, 5 
arae nullae Christianis 10, 2 ; 32, 1 
Arcesilas 13, 2. 38, 5 
Ariston Stoicus deum comprehendi non 

posse censebat 19, 13 
Aristotelis de deo sententia 19, 9 
Aruales fratres 25, 12 
asini caput uenerari Christiani insi- 

mulati 9, 4 28, 7 
Assyrii 25, 12 
Astarte 6, 1 
asylum Romuli 25, 2 
Athenienses 8, 3; iis legitima cum 

sororibus conubia 31, 3 
atheos cognomen Diagorae 8, 2 
atomi 19, 8; cf. 5, 7 
augures 25, 12 
auguria 26 
auspicia Eomana 26 ; non impune con- 

tempta 7, 4 

Babylonius u. Diogenes 
Bellonae cruenta sacra 30, 5 
beluae numina 28, 7 sq. 
Belus 6, 1 

boum^capita culta 28, 7 
Briareus 23, 4 
Britannia sole deficitur 18, 3 
Busiris 30, 4 
busta 8, 4 

Caecilius Natalis 2, 4 et saepe 
Caelum 21, 7 



C. Caesar felix spretis auguriis 26, 4; 
eius cum Pompeio bellum 18, 6 

calamitas disciplina uirtutis 36, 8 

Camillus exul 5, 12 

canis tamquam leno 9, 6 

Cannae 26, 3 

cantabra 29, 7 

canum uultibus dii dedicati 28, 7 

capella, louis nutrix 22, 3 

caper : deus de capro et homine mixtus 
= Pan 28, 7 

Capitolium obsessum 6, 2 

Cameades 13, 3. 38, 5 

castitas Christianorum 21, 5 sqq. 

Castores 27, 4; equestres fratres 7, 3 ; 
altemis moriuntur 22, 7 

Catilina 30, 5 

centauri 20, 3 

cepae sacrae apud Aegyptios 28, 9 

Ceres 21, 2; Eleusinia 6, 1. 21, 1; 
eius faces et serpentes 22, 2 

certamina sacra, i. e. ludi publici 12, 5 

Chaldaei 6, 1 

Chimaera multiformis 20, 3 

Christi supplicium 9, 4. 29, 2 

Christiana sacra per orbem difFusa 9, 1 

Christiani aras et delubra non habe- 
bant 10, 2. 32, 1 ; mortuos non co- 
ronabant 38, 3 ; initiari caede infan- 
tis insimulati 9, 5. 30, 1 ; pauperes 
dicti 36, 3; crimina in eos congesta 
8 sqq. 28, 2 sqq. eorum multitudo 
9, 1. 31, 7. 33, 1 

Chrysippi de deo sententia 19, 10 sq. 
Hesiodi, Homeri Orpheique carmina 
physiologice interpretatus 19, 11 

(Claudia Quinta) 7, 3 

(P.) aaudius (consul 249 a. Chr.) 
auspiciorum contemptor 7, 4. 26, 2 

Cleanthi quis deus 19, 10 

Cloacina dea 25, 7 

comitialis morbus hominis sanguine 
sanatus 30, 5 

congregationes noctumae Christiano- 
rum 4, 8 



Index nominum et rerum. 



59 



Consus deus 25, 7 

conuiuia incesta 9, 6. 28, 2. 31, 1 

corona capitis Christiani abstinebant 

12, 6, 38, 2 
coronae sepulcrorum 12, 6. 38, 3 
coronare sacra 24, 4 
coronati lapides 3, 1 
coronatio hostiarum 37, 7; mortuo- 

rum 38, 3 
Corybantum cymbala 22, 3 
corporis dissolutio 34, 10 
Crassus a Parthis caesus 7, 4 
Creta 21, 5. 8; 23, 6 
cruciatus aetemi 35, 1 
crux num adorata 9, 4. 12, 4. 29, 6 ; 

cruces uariae 29, 6 sqq. crucis sig- 

num 29, 8 
Curtius eques 7, 3 
currules ludi = circenses 37, 11 
Cybelae sacra 22, 4. 24, 4; eorum 

origo 22, 4 cf, Mater magna 
Cyclops 23, 6 
Cynocephalus 22, 1 

daemones 26, 9 sqq. 

daemonia 38, 1 

Deciorum deuotio 7, 3 

Democritus atomorum inuentor 19, 8 

Deus inaestimabilis et incomprehensi- 

bilis 18, 8; inuisibilis 18, 8. 32, 4 

sq. unus est mundi rector 18, 5 sqq. 

nec principium habet nec terminum 

18, 7 ; Deus Christianorum 10, 5 ; 

Dei uomen 18, 10; magnitudo 18, 8 ; 

uirtus 32, 4; cf. dii 
Diagoras Melius 8, 2 
Diana alte succincta uenatrix 22, 5; 

Ephesia mammis multis exstructa 

22, 5; Taurica 6, 1. 25, 9; Triuia 

triceps 22, 5 
Dictaeus luppiter 21, 1 
dii hospites 6, 2; incesti 31, 3 ; muni- 

cipes 6, 1; uemaculi Romanorum 

25,7 
Dindyma («c. sacra) Cybelae 22, 4 



Diogenes ApoUoniates a6ra deum sta- 

tuit 19, 5 
Diogenes Babylonius fabulas de diis 

allegorice interpretatur 19, 12 
Dionysius tyrannus 5, 12 
dirarum imprecationes 7, 4 
diuinum quid 21, 10 • 
dubitatio Academicorum 13, 3 

Eleusinia 22, 2 

Eleusinii Cererem colebant 6, 1 

Ephesia Diana 22, 5 

Epicurei 34, 3 

Epicuri de diis sententia 19, 8 

Epidaurii Aesculapium colebant 6, 1 

Epona stabulorum dea 28, 7 

InoaxQaxtafiov descriptio 3, 6 

equestres fratres = Castores 7, 3 

equi suis hominibus inplexi 20, 3 

Erigone 22, 7 

Euhemerus deorum natales, patrias, 

sepulcra dinumerat 21, 1 
eunuchi 24, 4 
Euphrates 18, 3 
expositio infantium 30, 2. 31, 4 

fana quaedam non omnibus adire lice- 

bat 24, 3; fanorum sanctitas 6, 3 
fatum 11, 5. 36, 1; quid sit 36, 2 
Febris numen 25, 8 
Feretrius luppiter 22, 6 
feriae (iudiciariae) ad uindemiam 2, 3 
(C.) Flaminius (consul 217 a. Ch.) au- 

guriorum contemptor 7, 4. 2^^ 2 
Flora 25, 8 

flores sparsi et serti 38, 2 
formac et habitus deomm 22, 5 
Fortuna uariis et lubricis casibus do- 

minatur 5, 13 
fratres et sorores Christiani se pro- 

misce appellabant 9, 2. 31, 8 

Galli 6, 2; Mercurium colebant 6, 1; 
humanas uictimas caedebant 30, 4 
Galli Cybeles sacerdotes 22, 4 



60 



Ad Minucium Felicem 



Gallus et Galla a Bomanis sacrificii 

loco uiuentes^ obruti 30, 4 
Ganymedes 23, 7 

gemini = Romulus et Remus 18, 6 
per genium iurare 29, 5 
gladiatorii ludi 37, 11 
Graeci 25, l^ 
Graeculus 21, 5 
Graecus et Graeca a Romanis sacrificii 

loco uiui obruti 30, 4 

Hammon luppiter comutus 22, 6 
Heraclidis Pontici de deo sentential9,9 
Hercules concrematus 22, 7 ; stercora 

egerit 23, 5 
Hesiodus 19, 11 
Hiero tyrannus 13, 4 
histrio 37, 12 
Homerus 19, 11; Plato Homerum ob 

turpes de diis fabulas de ciuitate 

sua eiecit 23, 2 
liomicidium Christianis nec uidere fas 

nec audire 30, 6 
homo a Deo factus 17, 1; homo Dei 

simulacrum 32, 1 ; hominum formae 

pulchritudo 17, 11; hominum sacri- 

ficia 30, 3 sq. 
hospites dei = peregrini 6, 2 
Hostanes magus 26, 11 
Hostilius rex 25, 8 
humanae uictimae 30, 4 
humandi consuetudo 34, 10 
Hydi-a 20, 3 

laniculum 21, 6 
lanuarius u, Octauius 
lanus 21, 5 sq. bifrons 22, 5 
Idaea mater = Cybele 7, 3. 25, 9 
ieiunia sollerania Christianorum 8, 4 
igneum flumen 35, 1 
ignis sapiens 35, 3 
ignium sepulturae 11, 4 
ignota numina 6, 2 
immortalitas animae- a philosophis 
adserta 34, 6 



imprecationes dirarum 7, 4 
incendium mundi 11, 1. 34, 1; inc. 

poenale 35, 3 
incesta gentium 31, 3 sq. cf, con- 

uiuium 
incesti dii 31, 3 
Indus flumen 18, 3 
infans farre contectus 9, 5 
infantes Satumo inmiolati 30, 3 
infanticidium Christianis obiectuiu 

9, 5. 28, 2 et 5 
initiatio tirunculorum 9, 5 
Isiaci 22, 1 
Isis 22, 1. 28, 7 et 9; Isis Pharia 

21,1 
Itali 21, 7 
Italia 21, 5 

iteratio ludorum = instauratio 7, 3 
luba Mauris deus 21, 9 
ludaei unum deum colunt 10, 4. 33, 2 ; 

ob contumaciam a Deo puniti 33, 4 
lugum, crucis signum 29, 8 
(L.) lunius (Pullus) contemptor auspi- 

ciorum 7, 4. 26, 2 
luno 23, 4 ; luno aer 19, 10; eflfeta 

21, 11 ; oculis bubulis 22, 5 ; Ar- 
giua, Samia, Poena 25, 9 

luppiter 7, 3. 19, 12. 21, 3 et 11. 
27, 4 et 6. 35, 2; luppiter caeluin 
19, 10; Capitolinus 22, 6; Creti- 
cus 25,9; Dictaeus 21, 1; Fere- 
trius 22, 6; Hamjnon 22, 6; La- 
tiaris 22, 6; idem homicidio cultus 
30, 4; princeps deorum 18, 11 ; 
multiformis 22, 6; Cretae natus 
23, 6; ibidem regnauit 21, 8; a 
Briareo Uberatus 23, 4; cruentis 
imbribus fleuit 23, 4; per Stjgem 
iurat 35, 2; louis antrum et se- 
pulcrum Cretae 21, 8; eius sacra 

22, 3; stuprum in Ganymedem 

23, 7; iusiurandum per louis ge- 
nium 29, 5 

iusiurandum per genium principis 
29,5; perStygem 35,2 



Index nominum et rerum. 



61 



lacns lutnrnae 7, 3 

Laomedon rex 23, 5 » 

lapides effigiati, uncti, coronati 3, 1 

Larentia u. Acca 

Latiaris luppiter 22; 6. 30, 4 

Latium unde uocatum 21, 6 

leomim uultibus dii dedicati 28, 7 

Liber 21, 2 

Libera 22, 2 

lorum Veneris 23, 4 

ludi ex somnio repetiti 7, 3. 27, 4; 
currules, gladiatorii, scaenici 37, 
11 sq. scaenicorum turpitudo 37, 12 

lunae uices 17, 5 

lupanaria 25, 11 

(Luperci) 24, 3 

lusus testarum in mare iaculationum 
3,5 

magi 26, 10 sq. 27, 1 

Magna Mater 6, 2 cf. Cybele et Idaea 

mater 
Mancinus 26, 3 
Manes 6, 3 

Mantuanus Maro 19, 2 
manubiae 25, 5 
maris tepor 19, 3 
Maro (Vergilius) 19, 2 
Mars uinctus et uulneratus 23, 3; 

Thracius 25, 9; Martis cum Venere 

adulterium 23, 7 
Mauri suos reges ut deos colebant 21, 9 
Medi 25, 12 

medius locus honoratissimus 4, 6 
Melius u. Diagoras 
mendicantes dii 24, 3 
Mercurius alatis pedibus 22, 5; Gal- 

lorum deus 6, 1 
Mesopotamia 18, 3 
metempsychosis 34, 7 
miles Dei 37, 3 
Milesius u. Thales 

mimus 34, 7 ; mimorum lasciuia 37, 12 
Minerua 21, 11; caesiis oculis 22, 5; 

eius ortus 19, 12 



miracula monstruosa 20, 3 

morbus comitialis homiais sanguine 

sanatus 30, 5 
Mucius Scaeuola 37, 3 
mulieres credulae 8, 4 
multiuira 24, 3 
muudus diuina ratione perfectus 17^ 

3 sqq. mundi inccndium 11, 1 ;, 

34,1 
municipes dei 6, 1 
mysteria 22, 1 

natales deorum 7, 5. 21, 1 

Natalis u. Caecilius 

Neptunus mare 19, 10; glaucis'oculis 

22, 5; muros Laomedonti instituit 

23,5 
Nilus amnis 18, 3 
nocturna sacra Christianorum 9, 7 
nummos signare Saturnus docuit 21, 5 

obscena Christianis obiecta 9, 6 sq, 

Oceanus 6, 2 

Octauius lanuarius 1, 1 et saepius 

Oetaei ignes 22, 7 

oracula 26, 5 sq. 27, 1 ; oraculum So- 

crati datum 5, 5 
ordo temporum ac frugum 17, 7 
Oriens 18, 3 
Orpheus 19, 11 
osculum simulacris dare 2, 4 
Osiris 22, 1 
Ostia 2, 3 

Pallor numen 25, 8 

Pan ungulatis pedibus 22, 5 

par Thebanorum = Etcocles et Poly- 

nices 18, 6 
Parthi 7, 4 

(Aemilius) Paulus 26, 3 
Pauor numen 25, 8 
pauper quis sit 36, 4 
paupertas Christianorum 36, 3 
Persae de equorum hinnitu principa-^ 

tum aug,urantes 18, 6; Persaruro 



62 



Ad Minucium Feliccm 



principatus 25, 12; eonun mos in- 

cestus 31, 3 
Persaei philosoplii de diis sententia 

21,2 
Perses rex 7, 3 
Phalaris tjrannus 5, 12 
Pharia Isis 21, 1 
philosophi fuerunt ueteres Christiani 

20,1 
philosophorum de deo summo opinio- 

nes 19, 3 sqq. eorum supercilia 38, 5 
PhrygesMagnam Matrem colentes 6, 1 
physiologica deorum interpretatio 

19,11 
Picus deus 25, 7 
pilleati sacerdotes 24, 3 
Pilumnus deus 25, 7 
pisces, numina Aegyptiorum 28, 8 
Plato inueniri deum posse negat 26, 

12; de ciuitate sua Homerum eiecit 

23, 2; eius de deo sententia 19, 13 

sq. de animarum immortalitate 34, 

6; de daemonum natura 26, 12. 27, 

1 ; de mundo 34, 4 
Plautina prosapia 14, 1 
pocula delihata 38, 1 
Poeni 7, 4 
poetae ueritati fahellis suis nocuerunt 

23,1 
pomparum osores Christiani 12, 5. 

37,11 
Pompei et Caesaris hellum 18, 6 
pontifices 25, 12 
populares dii 19, 7 
Proculus 21, 9 
Prodici de diis opinio 21, 2 
Protagorae scripta deusta 8, 3 
Protesilaus 11, 8 
prouidentia diuina negatur cap. 5, ad- 

seritur cap, 17 sq. 
pulli in auspiciis 25, 12; edaces 26, 2 
Pyrro academicus 38, 5 
de Pyrro rege oraculum 26, 6 
Pythagorae de deo sententia 19, 6; 

metempsychosis 34, 6 



Pythia (filmn^C^i 26, 6 
Pythius Apollo 26, 6 

regni societas intuta 18, 6 
Regulus 26, 3. 37, 5 
rcnascendi condicio 11, 2 sqq. 34, 6 
resurrectio animarum inrisa 11, 2 sqq. 

adserta 34, 6 sqq. eius similia in 

natura 34, 11 
ritus deorum Romanorum 24, 3 
Eomae initia iniusta 25, 1 
Eomani uniuersarum gentium sacra 

colehant 6, 1 et 3; eorum iniustitia 

25, 2 sqq. superstitio 24, 2. 25, 1 
Romulus 21, 9. 25, 2. 4. 7 

ruina mundi 34, 3 
Kutilii exilium 5, 12 

Sahinarum raptus 25, 3 

sacra uaria 24, 3 

Salii 25, 12. 24, 3 

Sarpedon 23, 4 

Saturnia urhs 21, 6 

Satumus 21, 4 sq. 22, 5, 27, 6. 30, 4; 

in Africa infantes ei immolati 30, 3 
scaenici ludi 37, 12 
Scaeuola u. Mucius 
scurra Atticus (Socrates) 38, 5 
Scylla multiplex 20, 3 
sepulcra deorum 21, 1; louis 21, 8 
sepultura antiquissima inhumatio 34, 

10; sepulturae ignium a Christianis 

improhatae 11, 3 
Serapis 22, 1. 27, 6, 28, 9; eius si- 

mulacrum 2, 4 
serpentihus sacra instituta 28, 8 
sertorum usus 38, 2 
Simonides melicus 13, 4. 38, 5 
sistrum Isidis 22, 1 
Socrates sapientiae princeps 13, 1; 

scurra Atticus dictns 38, 5 ; ueneno 

exstinctus 5, 12 ; eius daemonium 

26, 9; de rehus caelestihus respon- 
sio 13, 1 

Socraticus 19, 3 



Index nominam et rernm. 



63 



solistimum tripudium 26, 2 
spectacnlis Christiani abstinebant 12, 

5. 37, 11 
Speusippi de deo sententia 19, 7 
spiritns insinceri = daemones 26, 

7 8qq. 
Stoid 21, 1. 34, 2 
Stratonis de deo sententia 19, 8 
Stygia palus 35, 1 ; per Stygom iusiu- 

randum 35, 2 
Syri Astarten colentes 6, 1 

Tatius rei 25, 7 

Tauri Dianam colebant 6, 1 ; hospites 

immolabant 30, 4 
templa de manubiis 25, 5; t. Chri- 

stiani nulla habebant 10, 2. 32, 1; 

cf. etiam fana 
Terra 21, 7; terrae filii 21, 7 
testarum in mare iaculationum lusus 

3,5 
Thaletis Milesii de deo opinio 19, 4 
Thebanorum par = Eteocles et Poly- 

nices 18, 6 
Theodoms Cjrenaeus 8, 2 
Theophrastus unum deum statuit 

19,10 
Tiberinus deus 25, 7 
Tiresias uates caecus 26, 5 
tinmculorum(Christianorum) initiatio 

9,5 
Trasymenus 7, 4 



tripudium solistimum 26, 2 

Triuia Diana 22, 5 

Troicum bellum 23, 3 

tropaea 25, 6; eorum forma 29, 7 

YenuB uulnerata 23, 3 ; Veneris lorum 
23, 3; eius cum Marte adulterium 
23,7 

Vergilii de deo sententia 19, 2 

ueritas obuia requirentibus 23, 7 

uemaculi dii Bomanorum 25, 7 

Vesta 25, 10 

Vestales 25, 12; impudicae 25, 10 

Vesuuius mons 35, 3 

ueiiUa 29, 7 

uictimae humanae 30, 4 

uindemiales feriae 2, 3 

uirgo inter astra 22, 7 

uncti lapidcs 3, 1 

unguenta funerum 12, 6 

unicus deus 10, 3 

uniuira 24, 3 

Volunmus (dl. Picumnus) 25, 7 

Vulcanus ignis 19, 10; princeps deo- 
rum 21, 3; claudus et debilis 22, 
5; falminis fabricator 23, 6 

Xenophanis deus 19, 7 
Xenophontis de deo sententia 19, 13 

Zenonis de deo opinio 19, 10 sq. 



m. INDEX VEEBORVM ET LOCVTIONVM. 



Absque 12, 5. 24, 3. 27, 3. 37, 8 
accedere: Satumus Italiam accesserat 

21,5 
accessio alieni erroris fieri malunt 

24,2 
acrimoniae ceparum 28, 9 
adcrescere 31, 7 



adeo sensu peculiari 6, 2 «f 7, 6 (inde 
adeo cf, 11, 4 inde uidelicet). 16, 5. 
34, 11. 36, 8. 37, 7 

adfectio = studium, amor: tanta dul- 
cedo et adfectio hominis inhaesit 

1,1 
adfirmator 31, 2 



64 



Ad MinuciTim Felicem 



adhuc : nsqne adhnc 5, 4 

adinrati per denm 27, 7 

adlndere flnctns transitiue: qnod 

(aeqnor) nicissim nnnc adpnlsnm 

nostris pedibns adlnderet flnctns, 

nnnc relabens in sese resorberet 3, 3 
adolescere: sic exalatis terrae napori- 

bns nebnlas semper adolescere 5, 9; 

tener fetns nbertate lactei roris ado- 

lescit 18, 2 ; damnis alienis et snis 

sceleribns adolescere cnm Bomnlo 

regibns ceteris . . disciplina commn- 

nis est 25, 4; per nninersnm orbem 

sacraria ista taeterrima impiae coi- 

tionis adolescnnt 9, 1 
adposita coratio 2, 3 ; noctnmis sacris 

adp. snspicio 9, 4 
adsensionem alicni praebere 23^ 3 
adsertio libertatis 38, 1 
adsenerationes 'znversicbtliche Be- 

hanptnngen' 14, 5 
adstrangnlare : nos nideo procreatos 

filios adstrangnlatos misero mortis 

genere elidere 30, 2 
adsnmi in deos 21, 2 
adusque 31, 8 
aedicnla = sacellnm 32, 1 
aestnare = dnbitare 16, 4 
aetatis robnr 23, 8; per nninersam 

connictns nostri aetatem 1, 5; no- 

stri temporis aetate 38, 7 
altera pars = alterntra 5, 1. 13, 5 
altemis mori 22, 7; alternis nicibns 

34,4 
altins moneor 14, 3; altins emere 

26,7 
ambitio: adsedimns ita, nt me ex tri- 

bns medinm lateris ambitione pro- 

tegerent 4, 6 
ambnlacmm *Spazierweg' 3, 3 
anceps (=geminnm) malnm et gemina 
. dementia 11, 3 

angit et remordet me Octani oratio 4, 3 
aniles fabnlae 11, 2. 20, 4; anilis 

snperstitio 13, 5 



animare spem 38, 4 

argncre aliqnem inscientiae 4, 3 ; ar* 
gni infirmitatis 12, 3; ipsis sacris 
snis (Inppiter) hnmanitatis argni- 
tnr 21, 8; nt anmm ignibns, sic 
nos discriminibns argnimnr (*. e» 
^ examinamnr) 36, 9 

aniditatem desiderii implere 2, 3 

anra floris 38, 2 

anspicari: insignis iustitia Romana 
ab ipsis imperii nascentis incnna- 
bnlis anspicata est 35, 2 

anspiciis renitentibns 26, 4 

antnmnitas 2, 3 

blandiri sibi de aliqna re 33, 1 ; illis 
panorem fallax spes solacio redinino 
blanditnr *beschwichtigt' 8, 5 

bonns = beatns (*selig') 1, 1 

caeca nnlnera 9, 5 

caedere pectora 22, 1; seges grandine 

caeditur 5, 13 
calescere : nbi connininm calnit 9, 6 
cana seges 5, 13; cani flnctns 3, 3 
camales ocnli 32, 6 
cassa nota 12, 1 
cantelam dare pericnlis 7, 6 
cibi inhnmani 8, 4 
cinilia {opp, dinina) intellegere 12, 7; 

qnae tota (Platonis oratio) esset cae- 

lestis, nisi persnasionis cinilis non- 

nnmqnam admixtione sordesceret 

19,13 
coaeqnare 7, 3 
cogere : exercentes . . qnaestionem, non 

qnae nernm emeret, sed qnae men- 

dacinm cogeret 28, 3 
cogitatio: cnm per nninersam connic- 

tns nostri aetatem mea cogitatio 

nolneretur 1, 5 
cognomen adponere alicni 8, 2 
coheredes spei 31, 8 
coire et conspirare in nnam sententiam 

19,3 



Index uerborum et locutionum. 



65 



coitio (= coetus) impia 9, 1 ; daemo- 

num coitio 31, 1 
colere innoccntiam 32, 3 
commercium: antequam commorciis 

orbis pateret 20, 6 
in compendium commune protuli 15, 2 
comperendinare 38, 5 
componere paria (pugnantium) 23, 3; 

quam pulchrum spectaculum Deo, 

cmn Christianus aduersum minas et 

snpplicia et tormenta componitur 

37, 1 
computari inter deos 25, 8 
concatenata 17, 2 
concinere pari cum aliquo uoluntate 

1,3 
concretio elementorum 5, 8 
conflagratio elementorum 34, 4 
conscius in amoribus alicui 1, 4; con- 

scium lumen 9, 7 
conserere sapientiam 4, 4 
consistere; qui ordo facile turbaretur, 

nisi maxima ratione consisteret 

17^ 7 ; nec de ultima statim plebe 

Gonsistimus , si honores uestros re- 

cnsamus 31, 6 
consortes fidei 31, 8 
consnbsidere 40, 2 
contemplatio = imago 1, 2 
contremescere aliquid 28, 9 
conniuia incesta miscere 28, 2 
crastino {sc, die) 40, 2 
crispi fluctuum errores 3, 3 
cmda hieme 24, 3. 34, 12 
cum animo suo recensere 1, 1; cum 

sermone spatium consumere 3, 5 
cupere sectae uestrae non -spontaneos, 

sed electos 11, 6 
curmles (t. e. circenses) ludi 37, 11 

datitnis graecus cf. ad p. 33, 5 

de: de marinis lauacris curatio 2, 3; 

de libris memoria 7, 2; ludorum de 

somnio hominis iteratio 7,3; prae- 

dicta de oraculis fata 7, 5; de ora- 



culis prophetarum cognita 35, 1; 
de oraculo testimonium meruit 13,2; 
de matrimonio muliercnlae (i. e, nup- 
tae) 25, 3; templaomnia de manu- 
biis 25, 3 ; de suis dictis sapientes 
esse meruerunt 19, 4; de harena 
f erae 30, 6 ; initiari de caede infantis 
30, 1 ; de uestro numero carcer exae- 
stuat 35, 6; requiescere de itinere 
4, 5; de paucis innumeri facti 33, 3; 
de hominibus aues 20, 4; de cajffo et 
homine mixti dei 28, 7 ; de integro 
mihi cumOctauio res est 4, 4; Chri- 
stianos de proximo fugitant 27, 7; 
non dubitandum ei de cetero estl6,4 

decliuis: quod iam soloccasui decli- 
uis est 40, 2 

decurrere: ea quae iam transacta et 
decursa sunt 1, 1 

deficitur sole Britannia 18, 3 

defungi: frequentius in aedituorum 
cellulis quam in ipsis lupanaribus 
flagrans libido defungitur 25^ 11 

degrauare 26, 7 

delibata pocula 38, 1 ; delibatos alta-^ 
ribus potus abhorretis 12, 5 

demergit sol 34, 11 

denotare = animaduertere 2, 4 

denuntiare interitum 11, 3 

desponsatae uirgines 25, 3 

despuere deos 8, 4 

destinatae uirgines=desponsatae25, 3 

destruere : ne omnis religio destruatur 
13,5 

determinat Deus fata 36^ 2 

detinere memorias defunctorum in sta- 
tuis 20, 5 

detriumphatos (deos) colere 25, 7 

dies: aues in diem (i. e. cotidie) pa*- 
cuntur 36, 5; caelum in noctem 
astris distinguitur.., in diem sole 
lustratur 17, 5 

diffinditur una uia in plures 16, 3 

dimidiata uerba temptare {de infante} 
2, 1 ; corrupta et dimidiata fide 34, G* 

5 



66 



Ad Minucium Felicem 



Dindyma 8c. sacra 22, 4 

disciplina uirtutis est calamitas 36, 8 

disserere diuina 12, 7 

dissimulanter (i. e. 'indirect') 4, 3 

domi forisque 3, 1 

dominari cum genetmo 12, 5 

dorsum maris 3, 6 

dulcedo hominis 1, 1; carminis 11, 9 

edulia pecora 30, 6 

efferari 14, 6 

effigiati lapides 3, 1 

effiisa oratio 14, 1 

eierare nomen Christiani 28, 4 

eloquium: magorum et eloquio et ne- 

gotio primus Hostanes 26, 11 
emergere in lucem sapientiae de tene- 

brarum profundo 1, 4 
erigi imperiis 37, 7 
erogare : ignes Aetnaei montis . . fla- 

grant nec erogantur (i. e. absumun- 

tur) 35, 3 
errare longe de uicinia ueritatis 29, 2 
errores fluctuum 3, 3 
erubescet timere se (= quod timeat) 

materiem 23, 10 
erupit (»c. uoce) 40, 1 ; erupit aegre 

se ferre 16, 5 
euagari ultra terminos 5, 6 
euanescere : quod ad me est, magnitu- 

dine admirationis euanui 39, 1 
euoluere tacitum aliquid apud se 40, 1 
exaestuat carcer de numero uestro 35, 6 
examen deorum (cf. examen apium et 

similia) 21, 4; nullo ordine uel exa- 

mine (i. e. indiscrete) 5, 10 
€xire in memorias 16, 5 
experimentum capere de praesentibus 

12, 1 
exsultare impatienti gaudio 1, 2 
exsecare hominem = eunuchum facere 

22,4 
exstructa mammis multis Ephesia 

(Diana) 22, 5 
fabricari passiue 23, 13. 32, 1. 34, 4 



fabula mortua 18, 6; fabulae aniles 

11, 2. 20, 4; fabulae=8ennone8 uel 

colloquia 3, 4 
facile {i. e. feliciter) nauigare 26, 4 
fallentes {%. e. *kurzend') iter £&bulae 

3,4 
fama sagax 9, 3 

familiarius nosse aliquem 5, 5. 6, 1 
fateri uultu aliquid 4, 1 ; de proui- 

dentia fateor 40, 2; forma nostra 

Deum fatetur artificem 17, 11 
fauorabilis 39, 1 
febribus uri 12, 3 
ferale naufragium 7, 4; crucis ligna 

feralia 9, 4 
ferociente adhuc uictoria 6, 3 
fides facilis in aliqua re 20, 3; ad 

fidem = ad probationem 21, 9 
figmenta male sanae opinionis 11, 9 
fiagitium piaculare 24, 3 
flexa collium 17, 10 
forsitan cum indicatiuo 29, 6 {dliter 

28, 10) 
fragmen: loquellam ipso offensantis 

linguae fragmine dulciorem 2, 1 
frequentare consuetudinem 34, 10 
frusta = atomi 17, 3 
fumantes equi 7, 3 
fundatae ungulis animantes 17, 10 

genitura 36, 2 

gentiles sacrorum ritus, *. e. cuiusque 

gentis proprii 6, 2 
gentilitas ludaeorum 10, 4 
Graeculus et politus 21, 5 
grandines increpant 5, 9; seges gran- 

dine caeditur 5, 13 
grauant (daemones) a caelo deorsum 

27,2 

hibemum, i. e. hib. tempus 34, 11 

in hodiernum 21, 7 

homo (= humanitas): ut hominem 

exuat 22, 7 ; optant in homine per- 

seuerare 21, 8 



Index nerborum et locutionum. 



67 



lionestare corpus odoribus 12, 6 

honore praefanda 9, 3 

humanitas == genus humanum 8, 2. 

26,11 
humilitas nostra (i, e, hominum) 5, 6 

iaculationes testarum 3, 5 

iaculum de testa iacta dictum 3, 6 

id temporis 2, 3 

ignescere 34, 2 

ignis sapiens 35, 3; ignium sepul- 

turae 11, 3 
in publicum muta natio 8, 4; in pub- 
licum dicere 19, 14; in hodiemum 
21, 7; in aliquem modum (=quo- 
dammodo) 34, 8; intotum (=om- 
nino) 24, 3. 28, 3 
in pueris = inter pueros 3, 6, et sic 
in contubemalibus 4, 4 , in genti- 
bus 25, 9 ^ in hostibus 37, 3 
inambulando litore ad mare pergere 

2,4 
incendia (incentiua?) orationis 27, 5 
inclinis 3, 6 
incertum sortis 9, 7, propositionum 

16,2 
increpant grandines 5, 9 
inculcare (= conculcare ?) 24, 1 
incumbere propensum in alteram par- 

tem 5, 1 
indolescendum est 5, 4 
inerrare in aliquos 31, 4 
inexesus 35, 3 
infirmitates 36, 8 
infligere (infigere?) amorem 37, 12 
ingerit sese oculis et sensibus nostris 

caelestis claiitas 17, 2 
inhaerere lateri alicuius 3, 1; unius 
matrimonii uinculo 31,5; dulcedo 
hominis inhaesit (animo) 1, 1 
inhorrescere 27, 7 
inhumani cibi 8, 4; inh. uictimae 

30,4 
initiari de caede 30, 1 
inlibatus = integer IB, 1 



innocentes anni = innoxia aetas 2, 1 
innouare 11, 7 
inopinata praesentia 2, 2 
inopinato uisi 21, 7 
inpatiens gaudium 2, 2 
inperitia dei (opp. notitia) 35, 5 
inpiata sacra 28, 5; inpiatum est 

25,6 
inpingere in lapides intransitiue 3, 1 
inplicare errorem uanis opinionibus 
5, 6 ; eius contemplatio pectori meo 
implicata est 1, 2 
in praesentiarum 5, 1 
inprecationes dirarum 7, 6 
inprobe = inpudenter 40, 1 
inpuratus homo 23, 12 
inquirere in mores 10, 5; inquirere 
(anquirere?) causas 13,4; Isis filium 
inquirit 22, 1 
inrotare testam super undas 3, 6 
inruere: fulmina montes inruunt 5, 9 
insinceri spiritus 26, 7 
insitus: sciat omnes homines rationis 
et sensus capaces^ procreatos, nec 
fortuna nanctos, sed natura insitos 
esse sapientiam 16, 5 
insparsis mendaciis 28, 6 
inspirata patientia 37, 5 
instigatio daemonum 28, 5 
insultare alicui 37, 1 
intende mari (= aspice mare) 17, 9, 
intende templis 7, 5 {sed 32, 8 in 
solem intende); nihil intendere 4, 1 
intentius disputare 4, 5 
intentio mentis resedit in aliqua re 
1, 5; dum uerborum lenocinio a 
rerum intentionibus auocantur 14, 
4; intentione summa quaerere 38, 6 ; 
ut propositionis incerto incertior 
responsionis nostrae intentio {i. e. 
propositio contraria) fundaretur 
16,2 
intercessio 9, 2 

intererrare locis omnibus 10, 5 
intergressus 15, 1 

5* 



68 



Ad MinaciTim Feliccm 



interpolata neritas 34, 5 

interprimere 10, 2 

intexnnt araneae f aciem dei (in statua) 

24,1 
intimi sensns 1, 2 
innndare : partes orbis nnnc innndare 

(innndari?) dicit Plato, nnnc alter- 

nis nicibns ardescere 34, 4 
innolnere nexus infandae cnpiditatis 

9, 7; inuolnta falsis oracula 27, 1 
indiciaria cura 2, 3 

labes: subductae nauiculae substratis 
roboribus a terrena labe suspensae 
quiescebant 3, 5 ; spiritus insinceri, 
a caelesti uigore terrenis labibus et 
cupiditatibus degrauati 26, 7 ; con- 
uiciorum amarissimam labem uer- 
borum ueracium flumine diluere 
16,1 

labor lunae (quo tempore non apparet) 
17,5 

lactescunt ubera partu maturescente 
18,2 

lapsus: fluuii eunt semper exercitis 
lapsibus 17, 9 

latebrosa et lucifuga natio 8, 4 

latus : ex altera parte — ex altero la- 
tere 14, 7 

lauacra marina 2, 3 

leuamentum dare laboribus 7, 6 

lex: mare lege litoris stringitur 17, 9 

libere {opp, occulto) congregari 10, 2 

libram ten^re aequissimi iudicis 5, 1 

librare metaphorice (*abwagen') 15, 2 

libratio 17, 5 

liniamenta deflexa 18, 1 

litabilis hostia 32, 2 

lubrici casus 5, 13 

lucifuga (lucifugax cod.) et latebrosa 
natio 8, 4 

luculentus dies 3, 1 

ludere: magi quicquid miraculi lu- 
dunt 26, 10 

ludicra et seria 1, 3 



machinator 5, 7 
manere = habitare 32, 1 
matnritas autumni 17, 7 
matumit neritas diuinitatis nostra 

aetate 38, 7 
mediocritas humana 5, 5 
meditari ^o^^tue 25, 1 
medium spatium = dimidium 3, 2 
memoriae (=annales) et tragoediae 

31, 3; si qui in memorias erierunt 

= clari facti sunt 16, 5 ; ciuis bonae 

memoriae 20, 6 
miscere bellum 25, 3; conuiuia in- 

cesta 28, 2; antequam gentes ritus 

suos moresque miscerent 20, 6; 

(Homerus) deos in hqminum rebus 

et actibus miscuit 23, 3; pleni et 

mixti deo uates 7, 6 
modus: -in aliquem modum 34, 8; 

magnum in modmn = magno opere 

14,3 
moliii ruinam 11, 1 
monstruosa miracula 20, 3 
mugire tonitrua 5, 9 
municipes dei 6, 1 

naribus ducere auram bonam floris 

38,2 
natales mundi 6, 1 
natio = secta 8, 4 
natiuitatem deus omnibus praestat 

18, 7; natiuitatis iniuria 23, 12 
natura, i. e, pars corporis nostri secre- 

tior 9, 4 
natus cum infinitiuo 17, 2 
nec = ne — quidem 20, 4. 28, 3. 29^ 

1. 30, 6 
nectere caput floribus 12, 6; n. fabu- 

lam incesti 31, 4 
nescio an = uix 9, 4 
nidor altarium 27,2; corpus omne 

siue . . in cinerem ^comprimitur uel 

in nidorem tenuatur 34, 10 
notaculum corporis 31, 8 
nouellus = infans 30, 1 



Index uerborum et locutionum. 



69 



nundinari ingenium 37, 7 
nutauit lubrica sententia 16, 1 

obices petrarum (*Steindamm') 4,>5 
obire: deus in caelo constitutus non 
potest omnes obire 32, 7 ; ne lon- 
gius multos loues obeam 22, 6 
obiurgare aliquem alicuius rei 4, 3 
obstrepere ueritati 40, 2 
obtinere = uincere 40, 3 
obuia ueritas requirentibus 23, 7 
odores = unguenta 12, 6 
offensans lingua 2, 1 
oliuitas hibema 17, 7 
orare imagines deorum 23, 9 
osculum labiis pressit(inpressit?) 2, 4 
otiosum est ire per singulos 21, 9 

paenitenter omissa auspicia 26, 1 
paenitentes 28, 1 

palam est = manifestum est 18, 7 
palmulis expansis nauis labens 29, 8 
passim omnes loquuntur 9, 6 
patere: antequam commerciis orbis 

pateret 20, 6 
patrocinia mutua sibi praestare 24, 5 
pelles caedere 24, 3 
penitus toUere 8, 2; p. extingui 34, 

12; p. consonare 19, 4 
pensat Euphrates Mesopotamiam pro 

imbribus 18, 3 
pensitat deus ingenium singulorum 

periculis 36, 9 
perierare 23, 1 {sed 7, 6 et 29, 5 

codex peierare) 
periniurium 15, 1 
perpetem uitam (= aetemitatem) sibi 

polliceri 11, 5 
perpetuitas 18, 7 

petere {opp. declinare) negotia 26, 9 
piaculare flagitium 24, 3 
piaculum : non sacro quodam, sed pia- 

culo foederantur 8, 4 
pignerari ad mutuum silentium 9, 5 
plaudere in aliquem 14, 2 



plebs ultima 31, 6; plebs profanae 

coniurationis 8, 4 
plurimum quantum 23, 1. 40, 1 
poenale incendium 35, 3 
pompa facundiae 16, 6 
porrecta camporum 17, 10 
postuma immortalitas 12, 3 
praecerpunt uates futura 7, 6; prac- 

cerpti cibi 12, 5 
praefanda honore 9, 3 
praemicant fulmina 5, 9 
principalis philosophus 19, 4 
profane=impie 8, 3 
profani litterarum 5, 4; plebs pro- 

fanae (». e. impiae) coniurationis 

8, 4; profanus homo {i. e. 'gottlos') 

35, 4 
profugus (= apostata) 35, 6 
profundum tenebrarum 1, 4 
proiecti in terram caelum ipsum . . 

audaci cupiditate transcendimus 

5, 6 
prolixior turpitudo 37, 2 
prolixius gaudere 40, 3 
propudia 29, 1 
propudiosae raeretrices 25, 8 
proruere in inlicita 31, 4 
prosapiae Plautinae homo , i. e. h. fa- 

cetus festiuique sermonis 14, 1 
prouincia orbis 32, 7 
proximus: quid Mantuanus Maro? 

nonne apertius, proximius, uerius 

ait? 19, 2 
publicus : lucifuga natio , in publicum 

muta, in angulis garrula 8,4; in 

publicum dicere 19, 14; publicum 

= *die Oeffentlichkeit' 10, 2 
pudenda corporis 28, 9 
purpura fulgere 37, 10; honores et 

purpuras despicere (recusare) 8, 4. 

31,6 

qualitates 16, 2 

quamquam cum coniunctiuo 14, 3. 
26,7 



70 



Ad Minuciam Felicem 



quantmn potest 14, 7 
quatenns = quoniam 5» 6 
quati periculo 12, 3 
quicumque = quilibet 16, 6 
quisque = quicumque 13, 1 

recensere memoriam alicuius cum 

animo suo 1, 1 
reciprocis aestibus refluit oceanus 17, 9 
recta montium 17, 10 
recursantes uices tenebrarum et lu- 

minis 17, 6 
redire in praeterita 1, 1 
rediuiuum solacium = soL resurrec- 

tionis post mortem 8, 5 
reformare aliquem ad ueram religio- 

nem 1, 5 ; ista figmenta . . a uobis in 

deum uestrum reformata sunt 11, 9 
religio praua 10, 1; religiones tra- 

ditas colere 6, 1 
remordet me oratio 4, 3 
TemxmeT&n passiue 7, 2 
renitentibus auspiciis 26, 4 
reparari = resuscitari post mortem 

34,12 
reparatio operis etquietis altema 17, 6 
repetere Parthos signa 7, 4 
repromittere 11, 3 
res: quid hoc est rei? 4, 1 
residui = reliqui 25, 10 
retorquere ueritatem 34, 7 
rigidus status (hominis) 17, 10 
rotari : sic insaniunt, sic bacchantur, 

sic rotantur 27, 3 
rudis studiorum 5, 4 
runcinai-e 23, 11 

sacraria = loca ad sacra peragenda 9, 1 
saeculum = mundus 34, 11 et 12 
scrupulosum examen 15, 2 
sed = at 33, 1 ; sed enim = at enim 

32,7 
seges cana 5, 13 
senium lunae {opp^ auctus) 17, 5; 

senium arbustorum 34, 11 



sensus intimi 31, 4 

sepulturae ignium 11, 3 

simulata philosophia 'Scheinphilo- 

sophie' 8, 2 
sitienter sanguinem lambere 9, 5 
soliditas rerum (opp. eloquentiae tu- 

mor) 15, 2 
solitarius deus 10, 3 
sordescere mente {opp. purpura ful- 

gere) 37, 10 
spargere promisce uenerem 31, 4 
spatium ciuitatis emensi iam liberum 

litus tenebamns 3, 2 « 
spicatae aculeis animantes 17, 10 
statim = continuo: nec de ultima sta- 

tim plebe consistimus, si honores 

uestros recusamus 31, 6 
status rigidus (hominis) 17, 10 
strepitus per pudenda corporis expressi 

28,9 
structor murorum 23, 5 
subsistere: nec de ipsis, nisi subsi- 

steret ueritas, maiime nefaria fama 

loqueretur 29, 5 
supercilia philosophorum 38, 5 
supplicare ad imagines 29, 5 
suspectus nobis in caelum datus est 

17,2 
suspendere=in incerto relinquere 14,5 

tabe pestifera caelum inficitur 5, 10 
temperamentum autumni et ueris 

{contra hiemem et aestatem) 17, 8 
temperies 2, 3 
temulenta uindemia 5, 13 
tenor hinc perpetuus ucnerationis 

mansit 6, 3 
terriculae suppliciorum 37, 4 
tirunculi 9, 5 
tonsi fluctus 3, 6 
tormenta uerborum 27, 5 
tortuosi (torosi cod.) et crispi errores 

(undarum) 3, 3 
toto in ca^u datim 11, 1 ; in totum 

= omnino 24, 3. 28, 3 



Index aerbornm et locntionam. 



71 



transfaga disciplinae^desertor 33, 5 
triumphator erroris 40, 1 
tmnor indignationis 14, 1 ; t. eloqaen- 
tiae 15, 2 

nanitates snperstitiosae 1, 5 
nariare: interim deos credere, interim 

se deliberare uariaoit 16, 2 
nentilare fabulas 28, 2 
nestigare 22, 2 

de nicinia ueritatis longe errare 29, 2 
nindemia temolenta^ 5, 13 ; ad uinde- 

miam feriae = uindemiales 2, 3 
nirtus Dei, i, e. uis et potentia 32, 4 
uiscera terrae 17, 10 



uiuificari 32, 6 

ultima plebs 31, 6 

nnus ullus 11, 8 

uoluitur cogitatio per aliquid 5, 1 

uolutari 5, 10 

uorare infantes 28, 2 

urbanitas senm hypocorigtico 28, 10; 

= astutia 16, 2 
uri febribus 12, 3; hiems glacie urit 

17,8 
usque adhuc 5, 4 
uterque: qui {pro mHga/ri quorum 

uterque . . sustulerunt 8, 2 
utpote cum 5, 1. 



lYLn FIRMICJ^MATER]^^ 

LIBER 
DE ERRORE PROPANARVM RELIGIONVM. 

n 'i , 



P = codex Vaticanns inter Palatinos nnm. 165 saec. X. 
a =editio princeps Argentoratensis a. 1562. 



lYLIl FIEMICI MATEENI 

LIBEK 
DE EEROKE PKOFANAKVM KELIGIONVM. 

**if quod in fabricatione hominis arfi/ea; effedt, ut antea dixi- fou i», 
mus, annuis perditorum commonitiowi6t*s ** specialiter retexenda 1 
sunt. in testificationem ueritatis manifestis rationibus exemplo- 
rumque testimoniis diuinationem probabimus per diabolum esse 

5 inuentam et perfectam, ut per hoc spiritus maculata cogitatione 
spe fluxae felicitatis, peruersa discretione peruerteret miseros 
homines perpetuis calamitatibus impUcitos. 

Quattuor elementa esse principia creaturarum nemo inuenitur 2 
qui dubitet, id est ignem, aquam, aerem et terram. sed haec ele- 

10 menta diuersa suw^ uel in potestB,te contraria. in errore sunt itaque 

Primi quaternionis non supersunt in codice teste Wilmannsio nisi 
quattuor folia interiora (siu£ folia pristina 3 —6), primum et secundum 
et his conexwm septimwm et octauum interdderunt ; in priore pagina folii, 
quod nunc est primum, uetus scriptura manu recentiore partim alio atra- 
mento superinducto renouaia, partim, ubi nihil iam tum legi poteraty 
plane noua suppleta sunt; has scripturas littera p indicauimus, per 
totum autem Itbrum uocahula litterasue , quae in codice aut omnino fere 
euanuerunt aut alia manu renouata sunt, ut incerta litteris inclinatis 
exprimenda curauimus. 1 quod] quae coni. Bursian \\ artifex effecit 
nt antea p (effecit P non uidetur hdbuisse) 2 commonitionibus (com- 
mone»»»P) ac eicommunicationibus p uetertbus litteris prorsus deletiSy 
sed spatium breuius indicat a manu uetere aliud scriptum fuisse 3 in 
testificationem ueritatis j), in testificationum u. a 6 fluz^ P ut uidetwTr 
fluxe py fluxa OeMer 8 nemo a: om. P, non Bursian \\ inuenitur JBwr- 
sian: inueniri P {sed ri m. ^), est a 9 quis |> || id est — terram obelo 
notauit Wowerus \\ aerem et p; malim aerem, terram 



76 Firmici Materni 

gentes, quae cum elementis ^nbuant principatum, adhuc depur- 
tant ignem quasi summum deum, quasi cetera ex ipso habeant 
substantiam calore, nescientes quod omnia elementa ex ipsa sint 
sua contrarietate coniuncta et quod et ipsa habeant fabricatorem 
deum, qui singula suis locis ordinibusque constituens creauit, quod » 
aut mente aut cogitatione colligimus aut certe quod oculis cemi- 
mus diuina uerbi sui societate compositum, aequata corponun 
moderatione in hoc toto. 
% Aegypti incolae aquarum heneficia percipientes aquam colunt, 
aquae suppKcant, aquas supers^itiosa uotorum continuatione uene- lo 
rantur. sed in sacris suis , quae mysteria uocant, addimt tragica 
Foi.ib. funera et funesta calamitatis metuendae certamina: | incestum 
cum sorore adulteriumquecommissumethoc facinus seueris mariti 
animaduersionibus uindicatum. Isis soror est, Osiris frater, Tyfon 
2 maritus. is cum comperisset Isidem uxorem incestis fratris cupi- is 
ditatibus esse corruptam, occidit Osirim artuatimque lacerauit et 
per omnes Nili fluminis ripas miseri corporis palpitantia membra 
proiecit. Isis repudiato Tyfone, ut etfratrem sepeliret et coniugem, 
adhibuit sibiNephthum sororem sociam et Anubim uenatorem, cui 
ideo caninum caput inpositum est, quia lacerati corporis partes 20 
artificio canis uestigantis inuenit. sic inuentum Osirim Isis tra- 
. 3 didit sepulturae. fuerunt sane hi aput Aegyptum reges pariter ac 
fcyranni : sed Osiris iustus praeter illud quod cum sorore com- 
misit, Tyfon furiosus, impotens ac superbus : ideo ille colitur, iste 
uitatur. haec est Isiaci sacri summa: in adytis habent idolum25 
Osiridis sepultum, hoc annuis luctibus plangunt, radunt capita, 
ut miserandum casum regis sui turpitudine dehonestati defleant 
capitis, tundunt pectus, lacerant lacertos, ueterum uulnerum 
resecant cicatrices, ut annuis luctibus in animis eorum funestae ac 

1 principatusP 2 ignem manus rec. in marg. codicis et a: at P teste 
Bursiano (sed apographum quod misit Lorenz hanc Uctionem admodum 
incertam reddit) , aethera JBwman 8 toto a: loco P 10 aquae nos: 
aquis P corr. ex aqua et edd, \\ consignatione coni. Jac. Gronouius 
11 quae mysteria uocant Wowero ut glossema suspecta 14 osyris P et 
sic dlias, sed semel recte c. ^ osiridis 19 Nephtti P, Nephtuni a ope- 
rarumerrorCy Nephthen Wowerus \\ anube P, Annubem a 22 fuerant 
Pa, em. Bwrsian 24 iste eiuratur J. Fr. Crronmius 25 aditis a 
27 defleant. Capita tundunt. pectus lacerant. lacertos P, em. a 



Cap. 1-2. 77 

miserandae necis exitium renascatur: et cum haec certis diebus 
fecerint, tunc fingunt se lacerati corporis reliquias quaerere et cum 
inuenerint, quasi sopitis luctibus gaudent. o misera et caducamor- 4 
talitas !ut regibus tuis per annos singulos funestas mittas inferias, 

sneglecto Deo summo, qui omnia diuina artificii moderatione com- 
posuit, et spem tuam perdis et uitam, nec ostensi tibi luminis 
splendore corrigeris nec | recuperatae libertatis quaeris insignia foi. 2»- 
nec spem redditae tibi salutis agnoscis nec ex paenitentia praete- 
ritorum criminum indulgentiam postulas. frustra tibi hanc aquam 5 

10 quam colis putas aliquando prodesse : alia est aqua qua renouati 
homines renascantur. hanc aquam, quam colis per annos singulos, 
uis alia decoctis uenarum meatibus siccat aut certe funestus regis 
tui sanguis inmaculat: iUam quam despicis ignitam, uenerandi 
spiritus maiestate decoratur, ut ex ipsa per ueteres conscientiae 

15 cicatrices credentibus hominibus salutaris sanitas inrigetur. sed G 
in his funeribus et luctibus , quae uera sunt funera, quae facta 
sunt, quorum extant hodieque reliquiae — nam et sepulchrum 
Osiridis hodieque in Aegypto est et cremati corporis reliquiae 
cemuntur — defensores eorum uolunt addere physicam rationem, 

aofrugum semina Osirim dicente? esse, Isim terram, Tyfonem 
calorem: et quia maturg,tae fruges calore aduitam hominum colli- 
guntur et diuisae a ten-ae consortio separantur et rursus adpropin- 
quante hieme seminantur, hanc uolunt esse mortem Osiridis, cum 
fruges recondunt, inuentionem uero, cum fruges genitali terrae 

25fomento conceptae annua rursus coeperint procreatione generari. 
pone hanc ueram esse sacrorum istorum rationem, pone propter 7 
fruges uota reddi numinibus: quid addis incestum, quid adul- 

2 quaerere addidi: om. P, repperiri (sic) additum m. rec.sup. lin. in P, 
inueiiire JBt*man; cf. p. 78, 10 et 13 sqq. 5 artifici P 8 paenitentia P: 
poenitentia edd. et sic semper 9 aqua qua P 12 funestis a 13 com- 
maculat a \\ illam quam dispicis ignitam P, illa quam despicis ignita edd. at 
cf. c. 18, 6 illum quem despicis pauperem largus et diues est et u. Grron- 
Obseru. in scrippt. eccles. c. 14 16 uera Bu/rsian: ueraeP, uere a \\ fort, 
quiafacta sunt 18 hodie quoque a 21 etWowerus: utPa \\ homini a 
II colligunt** P 22 diuisae om. a (uocdbulum in cod. rasura faeta fere 
euanuit) 24 recondunt Meifferscheid: reddunt Pa, condunt J. Fr. Gro- 
nowius, recidunt OeUer \\ genitali Wowerus: genitalis Pa 25 fomento P 
ut coni. Wowerus : fiumejito a \\ annuaP: omniaa || c^perintP 27 adul- 
terum P 



78 Firmici Materni 

terium, quidmiserandaeanimaduersionisexitium? quiderrantibus 

hominibus et simpliciter peccare cupientibus de sacris tuis malum 

monstras exemplum? physica ratio quam dicis alio genere celetur. 

FoK3b. quid autem celari oportuit quod | omnibus notum est? cur 

8 plangitis fruges terrae et crescentia lugetis semina? ad substan- 5 
tiam generis humani haec omnia diuina summi Dei liberalitate 
donata sunt: agendae sunt summo Deo gratiae propter hoc, nec 
est summi Dei lugenda largitio. deflete potius quod erratis et 
errorem uestrum restauratis semper luctibus plangite: nolite 
annuis sacris quaerere funus alienum: uestris potius funeribusio 

9 parate solacia per annos singulos. miser homo ! inuenisse te 
nescio quid gaudes, cum animam tuam ex istis sacris per annos 
singulos perdas. nihil illic inuenis nisi simulacrum, quod ipse po- 
suisti, nisi quod iterum aut quaeras aut lugeas. quaere potius 
spem salutis, quaere exordium lucis, quaere quod te summo Deo 15 
aut commendet aut reddat, et cum ueram uiam salutis inueneris, 
gaude et tunc erecta sermonis libertate proclama: evQrptcc^ev^ 
avyx(xieoii€v y cum ab his calamitatibus post paenitentiam tuam 
summi Dei fueris indulgentia liberatus. 

3 Phryges, qui Pessinunta incolunt circa Galli fluminis ripas,2o 
terrae ceterorum elementorum tribuunt principatum et hanc uo- 
lunt omnium esse matrem. deinde ut et ipsi annuum sibi sacro- 
rum ordinem facerent, mulieris diuitis ac reginae suae amorem, 
quae fastus amati adulescentis tyrannice uoluit ulcisci, cum luc- 
tibus annuis consecrarunt, et ut satis iratae mulieri facerent aut 25 
ut paenitenti solacium quaererent, quem paulo ante sepelierant 
reuixisse iactarunt, et cuin mulieris animus ex impatientia | 
Poi.3a. nimii amoris arderet, mortuo adulescen^i fempla fecerunt. tunc 
(\uod irata mulier pro iniuria spretae fecerat formae, hoc ordi- 
natos a se pati uoluere sacerdotes. sic annuis sacris cum honore 30 
terrae istius funeris pompa componitur, et cum persuaderetur 
hominibus quod colant terram, miseri /wweris vmeranim exitium. 

4 nota P 5 litterae terrae et cres eitanuerunt inP \\ substantiam P: 
snstentationem a 14 nihil qnod OeMer; si quid mutandum, ipse malim: 
nihil nisi quod 17 erecta P || CYNXEPOf.iEN P 20 Pessinnnta P, 
Pessinuntem a 28 in fol. 3* multa uocaJbula exalbuerunt ac lectu diffi- 
ciUima simt 29 ordiiiantes a 31 persuaderetur P: persuadetur Wo- 
werus, persuadeatur Bursian; cf. Indicem III. s. u. modorum consecutio 



Cap. 2—3. 79 

hic quoque, sacratissimi imperatores , ut error iste celetur, etiam 2 
haec sacra physica uolunt esse ratione composita: amare terram 
uolunt fruges, Attin uero hoc ipsum uolunt esse quod ex frugi- 
bus nascitur, poenam autem quam sustinuit hoc uolunt esse, quod ' 
sfalce messor maturis frugibus facit: mortem ipsius dicunt, quod 
semina collecta conduntur, uitam rarsus, quod iacta semina 
annuis uicibus f reconduntur. uellem nunc mihi inquirenti respon- 3 
deant , cur hanc simplicitatem seminum ac frugum cum funere, 
cum morte, cum fastu, cum poena, cum amore iuncxerint? itane 

lonon era^ aliud quod diceretur? itane non erat quod in agendis 
Deo summo pro frugibus gratiis faceret misera mortalitas? ut gra- 
tias pro renatis frugibus agas ululas , ut gaudeas plangis, nec te, 
cum ueram rationem uideris^ hoc aliquando fecisse paenituit, sed 
hoc a^is id annuis luctibus occupatus uitam semper fugias, mor- 

istem requiras. dicant mihi: quid hoc frugibus profuit^ ut fetus4 
mos annuis ululatibus seminent , ut strati ftmeris calamitatibus 
ingemescant, quod dican^ physica ratione compositum? lugetis 
etplangitis et luctus uestros alia ratione celatis. nouit agricola 
quando terram aratro dimoueat, nouit quando sulcis | frumentaFoL 

8o«committat, nouit quando maturatas solis ardoribus colligat sege- 
tes, nouit quando tostas terat fruges: haec est physica ratio, haec 
sunt uera sacrificia, quae ab sanae mentis hominibus annuo labore 
complentur: hanc simplicitatem diuinitas quaerit, ut homines in 
colligendis fructibus ordinatis temporum legibus seruiant. cur 

55huic ordini miserae mortis figmenta quaesita Sunt? cur celatur 
lacrimis quod celari non debuit? unde confiteantur necesse est 
haec sacra non in honorem frugum, sed in honorem esse compo- 
sita mortis alienae. nam quod terram matrem esse onmium deo- 5 
rum dicunt qui huic elemento primas tribuunt partes, uere deorum 



2 physica nolnnt esse ratione composita F 3 atim (aut att in) P, ama- 
tnm a \\ hnc P 7 recidinantnr coni. Bursian, prdbahUius Beifferscheid 
reddnntnr; ipse tentatd renascnntnr, ut est poMlo post pro renatis fmgihns ; 
cf. svmile uitium librarii ad p. 93 , 5 || nelim Wower; at u. Bwrs. in 
praefat. p. VII 9 inncxernnt P, quod ferendum uidetwr, si sic distin- 
guas: respondeant : cnr etc. 12 planges P 15 fetns scripsi: fletns Pa 
16 nt strati P, sed litterae stra fere prorsus etuinuerunt, seminent in 
tristitia, interfecti fnneris a 17 ingeinisca.nt edd. 27 noninhonoreP 
II composita P 29 hinc a \\ deornm istornm coni. Bursian 



80 Pirmici Materni 

suorum mater est nec abnuimus aut recusamus , quia ab hac col- 
lectos deos suos aut lapideos faciunt semper aut ligneos. terram 
omnem circumfluunt maria et rursus inclusaOceani ambientis cir- 
culo stringitur, caeli etiam rotunda sublimitate operitur, perflatur 
uentis , aspergitur pluuiis et timorem suum assidui motus tremo- 5 
ribus confitetur. quid uos maneat qui haec colitis considerate, 
cum dii uestri infirmitatem suam uobis cottidianis confessionibus 
prodant. 

4 Assyrii et pars Afrorum aerem ducatum habere elementorum 
uolunt et hunc imaginata figuratione uenerantur : nam hunc eun- 10 
dem [id est aerem] nomine lunonis uel ^Veneris uirginis — si 
tameii Veneri placuit aliquando uirginitas — consecrarunt. lu- 
nonem sane, ne et hinc deesset incestum, louis uolunt ex sorore 
coniugem factam. eflfeminarunt sane hoc elementum nescio qua 
ueneratione commoti. num quia aer interiectus est inter mare et 15 
Poi. 4a. caelum, eflfeminatis eum | sacerdotum uocibus prosecuntur? dic 

2mihi: hoc numen est, quod in uiro feminam quaerit, cui aliter 
seruire sacerdotum suorum chorus nonpotest, nisi eflfeminent 
uultum, cutem poliant et uirilem sexum per omatum muliebrem 
dedecorent? uidere est in ipsis templis cum publico gemitu mi-aa 
seranda ludibria: uiros muliebria pati et hanc impuri et inpu- 
dici corporis labem gloriosa ostentatione detegere. publicant faci- 
nora sua et contaminati corporis uitium cum maxima delectationis 
macula confitentur: exomant muliebriter nutritos crines et deli- 
catis amicti uestibus uix caput lassa ceruice sustentant. deinde 25 
cum sic se alienos auiris fecerint, adimpleti tibiarum cantu 
uocant deamsuam, utnefario repleti spiritu uanis hominibus 
quasi futura praedicant. quod hoc monstrum est quodue prodi- 
gium?negant seuirosesse et non simt mulieres: mulieres se uolunt 

3 credi, sed aliud qualiscumque qualitas corporis confitetur. consi- 30 
derandum est etiam, quale sit numen, quod sic impuri corporis 

1 fort. matrem esse 5 plubiis P 11 id est aerem glossam esseper- 
spexit Wowerus 12 uirginitatis a 13 sane ne P: malim antem ne; 
nam sane ex uersu sequenti praeceptum u/idetur \\ hinc P: Imic a 
14 effeminamnt Wower : Et feminarum Fa 15 nnm Wower : Nam Pa 
17 hoc nnmen Bursian: hoc nomen P, hoccine a 19 per addidi \\ 
omatu muliebre P: omatu muliebri (muliebre Burs,) edd. 23 detesta- 
tionis com. Wower 29 mulieres: mulieres Oe^^cr : mulieres Pa 



f 



Cap. 3-5. 81 

delectatur hospitio , quod impudicis adhaeret membris, quod pol- 
luta corporis contaminatione placatur. erubescite, o miseri, sum- 
mitatem : aliter uos deus fecit. cum cohors uestra ad tribunal iu- 
dicantis Dei accesserit, nihil uobiscum referetis quod Deus qui 

5 uos fecit agnoscat. abicite hunc tantae calamitatis errorem et 
studia profanae mentis aliquandodeserite, nolite corpus quod 
Deus fecit scelerata diaboli lege damnare, calamitatibus uestris 
dum adhuc tempus patitur subuenite. misericordia Dei diues est, 
libenter ignoscit : relictis nonaginta nouem ouibus | amissam foi. 4b. 

loquaerit unam, et reuerso pater prodigo filio et uestem reddit et4 
parat cenam. nolo uos desperare faciat criminum multitudo: Deus 
summus per filium suum lesum Christum dominum nostrum uo- 
lentes liberat et paenitentibus libenterignoscit, nec multum exigit 
ut ignoscat: fide tantum et paenitentia potestis redimere quicquid 

15 sceleratis diaboli persuasionibus perdidistis. 

Persae et Magi omnes , qui Persicae regionis incolunt fiines, 5 
ignem praeferunt et omnibus elementis ignem putant debere prae- 
poni. hi itaque ignem in duas diuidunt potestates , naturam eius 
ad utrumque sexum transferentes et uiri et feminae simulacro 

aoignis substantiam deputantes: et mulierem quidem triformi uultu 
constituunt monstrosis eam serpentibus inligantes. quod ideo fa- 
ciunt, ne ab auctore suo diabolo aliqua ratione dissentiant, sed ut 
dea sua serpentibus pullulans macuiosis diaboli insignibus ador- 
netur. uirum uero abactorem bouum colentes sacra eius ad ignis 2 

25 transferunt potestatem, sicut propheta eius tradidit nobis dicens: 
MvoTa fioo^loTtirjg , vle di^ie TtaTqog ayavov. hunc Mithram 
dicunt, sacra uero eius in speluncis abditis tradunt, ut semper ob- 
scuro tenebrarum squalore demersi gratiam splendidi ac sereni lu- 
minis uitent. o dira numinis consecratio ! o barbarae legis fugi- 

2 sxipimt&temWowerus, insanitatem {uel stupiditatem) OeJiler 10 red- 
dit o: reddiditP 11 coenam a 13 mnlta a, unde Wowerus mnltam 
14 penitentia P 16 Persiae a 17 et om. a 18 ignem P: Jouem a 
19 ad utriusque sexus Pa, em.Bursian \\ simulacro P, ut coni. OeMeri si- 
mnlachra a 23 puUulans Bursian: poUulant P, polluta a ' 24 bonum 
P, hoMm edd. 26 vlk S4h^ Bursian: CYNJESlEP(Mixxa^(o fivaxaxv 
6 xXonCtig avv^€T€ narQog aydvov a) \\ mitram P 29 uitent P: uideant a 
II dira Bursian: uera P, caeca a; possis etiam peruersa uel uana, ut est 
p. 91,18 uanis consecrationibus || barbarae P teste Beifferscheidio : ne- 
fariae edd, an barbaricae ? nam spatium, quod indicat Lorem, maius est 

6 



82 Firmici Materni 

enda commenta! deum esse credis, cuius de sceleribus confiteris. 
uos itaque qui dicitis in his templis rite ** Magorum ritu Per- 
sico, cur haec Persarum sola laudatis? si hoc Komano nomine 
dignum putatis, ut Persarum sacris, utPersarum legibus seruiat** 
Fou 5a. **quae annata cUpeo lorica teda [gladio et hastali consecratur. s 
tertia etiam pars est quae in asperis secretisque siluarum agro- 
rum feramm sodetatem comprehendit, 

Fltima pars tnp&rtitae istius diuisionis aestimat libidinum 

3 uias quae praua iesiieria quaeque sopom cupiditaWs monstrat 

in tenebris. ideo unam partem ca^iti adsignant ut hom.inisaliamio 

quodB,mmodo renis esse uiden^w. aliam in corde ponunt ut di- 

uersarumcogitatiowum mnetatem qusua multiT^Uci intentione con- 

2 rite P, rite sacrificari a, rite sacra fieri ritu Bmsian ; an sufficit fieri 
post lite supplere? 3 solaP: sacra a || Scio lioc a 4 ac Persamm sa- 
cris. At Persarum a \\ seruiat P, ut legit Lorenz in loco admodum db- 
scurato: sequatur a, unde correctum est obsequatur; desuMt deinde in P 
duo folia; u. ad pag. 75 5 quae] de priore pagina foUi 5, quae om- 
nium difficUlima lectu est, haec ndbis scripsit Wilmanns: *Die sehr ver- 
zehrte und abgeschdbte schrift auf dieser seite ist zum grossen theU von 
einer modernen hand des XV. jahrhunderts nachgezogen imd so das 
alte vielfach gdnzlich unkennbar* Was nicht nachgezogen ist, konnte 
scJion zum theil der nachzieher nicht mehr lesen. Ich hahe auf der beifol- 
genden collation alles nachgezogene unterstrichen und die einzelnen unter 
oder neben seiner hand sicMbaren buchstaben der alten hand durch 
darubergesetzte buchstaben bezeichnet^ Nos in loco conclamato omnia, 
quae a manu recentiore renouata aut plane nouMa sunt, litteris incU- 
natis exprimenda curauimus \\ quae] ut a \\ tecta] thoracae a \\ gladio 
et hasta] haec inepte suppleuit ed. princeps; at uestigiaueteris scripturae 
aUud scriptum fuisse declarant; post tecta Lorenz sibi uisus est Utteras 
• ••eis (ocreis?) dispicerCf ut diuinare possis ocreis succinct^; extremae 
tamen Utterae ante consecratur uidentur te fuisse 6 tertia] altera 
coni. JBursian (uerba tertia etiam pars uetu^s quoque manus uidetur 
habuisse) \\ agrorumque ed. Burs. fort. agrestium 7 societatem com- 
prehendit manu^ rec. iis deletis quae a manu uetere scripta erant Cagre- 
stiumque ferarum sortita imperium a) 8 libidinum uias uettis quoque 
m, uidetur habuisse 9 quae] que P \\ quaeque praeposterae cupidi- 
tatis monstrant illecebras. Ideo a 10 capiti] m. rec. ante hoc uocab, in 
marg. addidit sopori (capitis a) \\ aliam et renis esse m. rec. uetusiis Ut- 
teris deletis (ut hominis iram quodammodo denotare uideatur a) 11 ponunt 
m, rec, statuunt a, cuiu^s uerbi nullum uestigium in cod. est \\ ut {uel at) 
diuersaru Pa : ut iecoris m, rec, 12 concipimus in modum tietus quoque 
manus ut uidetur 



Cap. 5—6. 83 

dpimus in modwm siluarum imere \Meatur, tertiapars construi- 
tur in iecore^ unde libiio nascitwr et mluptas. illic enim genita- 
lium seminum collecta fecundi^a^ naturalibus stimulis dmde- 
rium cwpidita^is eiagitat. quid etgo ij^eTficiat ista diuisio dili- 4 

5 genter aspictte, ut fa^ile commentum ra^io wertfatis impu^et. st 
iiuiditur animz, et substantia sua diu^rso etRcaGiae genere sepa- 
ratur et disso?uto ordine swo incipit esse quod fuerat. 2iliud enim 
imns est, aliud ira, aliud lHndo. 2Lnimam ergo separatio ista 
dissoluit et patitur maximBm ex ista partitione iacturam, nec in- 

lotegram sui speciem res ista Gustoiit^ quae per tres contrarias se- 
pardJba diuiiitux et , ut uerius dicam, fit ex ipsa diuisione mor- 
talis. etenim quod potest diuiAi corpus est: quod corpus, necesse 
est cBse mortale. ergo si anima diuiditur, corpus est: si corpus est, 
necesse est sit res ipsa mortalis, egregia erroris istius ac prae- 

15 clara comitantia. maximum nobis bene&cium ex ista consequentia 
co^^fer^wr : commentis istarum nugarum animas uolunt \ esse foi. 5b, 
mortalis. 

Sic sunt, sacratissimi imperatores, elementa a perditis homi-6 
nibus consecrata. sed adhuc supersunt aliae superstitiones, quarum 

2osecreta pandendasunt: Liberi etLiberae, quae omnia sacris sen- 
sibus uestris specialiter intimanda sunt, ut et inistis profanis re- 
ligionibus sciatis mortes esse hominum consecratas. Liber itaque 
louis fuit filius , regis scilicet Cretici. hic cum fuisset adultera 
matre progenitus , nutriebatur aput patrem studiosius quam de- 

25 cebat. uxor louis, cui lunoni fuit nomen, nouercalis animi furore 
conimota ad necem infantis omnifariam parabat insidias. profi- 2 
ciscens peregre pater, quia indignationes tacitas sciebat uxoris, ne 
quid ab irata muliere dolo fieret, idoneis, sicut sibi uidebatur, 
custodibus tutelam credidit filii. tunc luno opportunum insidiarum 

30 nancta tempus et ex hoc fortius inflammata , quia proficiscens 

1 construitur P: constituitur a 2 enim Pa: itti m. rec. 3 stimulis 

a: st m. uetiis, surculis m. rec. 4 per . . cit m. uetns, perficit a 5 ut 

cematis quam facile a 6 sua P: eius a 7 et om. a 10 que m. uetus, 
quo m. ree. \\ sftparatim a 11 et P non distincte \\ uerius P: uerum 
edd. 12 quod corpus P: quod autem corpus est edd. 14 res et Utteras 
mor, quae prorsm euanuerunt, restituit ed. princ. 15 c6....taP 
16 nugarum a. u. Bursian : absurditatum animas uolunt a ; scriptura in 
P prorsus euanuit 28 mulier P 29 filio P 30 nancta P; tracta a 

6* 



84 Pirmici Materni 

pater et sellam regni puero tradiderat et sceptnun, custodes pri- 
muin regalibus praemiis muneribusque corrupit, deinde satelUte» 
suos, qui Titanes uocabantur, in interioribus regiae locat partibus 
et crepundiis ac speculo adfabre facto animos ita pueriles inlexit, 
ut desertis regiis sedibns ad insidiarum locum puerilis animi de- s. 

3 siderio duceretur. illic interceptus trucidatur et, ut nullum posset 
necis inueniri uestigium, articulatim membra concisa satellitum 
sibi^diuidit turba. tunc, ut huic facinori aliud facinus adderetur, 
quia uehementer tyranni crudelitas timebatur , decocta uariis ge- 
neribus pueri membra consumunt, uthumani cadaueris inauditis i<>^ 

Foi. 6a. usque in illum diem epulis | uescerentur. cor diuisum sibi soror 
seruat, cui Minerua fuit nomen, quae et ipsa sceleris fuit par- 
ticeps, et ut maoifestum delationis esset indicium et ut haberet 
unde furentis patris impetum mitigaret. reuerso louifilia ordinem 

4 facinoris exponit. tunc pater funesta calamitate cladis et acerbi i» 
luctus atrocitate commotusTitanas quidemuario genere excrucia- 
tos necat nec praetermissum est in ultione filii aut tormentum 
aliquod aut poena, sed per omnia poenarum genera bacchatus 
necem qualiscumque filii uindicauit, affectu quidem patris, sed ty- 
rannica potestate. tunc, quiadiutius pater ferre lugentis animiso^ 
tormenta non poterat et quia dolor ex orbitate ueniens nullis so- 
laciis mitigabatur, imaginem eiusex gypso plastico opere per- 
fecit et cor pueri, ex quo facinus fuerat sorore deferente detectum, 
in ea parte plastae conlocat, qua pectoris fuerant liniamenta for- 
mata. post haec pro tumulo extruit templum et paedagogum ss^ 

spueri constituit sacerdotem: huic Silenus fuit nomen. Cretenses, 
ut furentis tyranni saeuitiam mitigarent, festos funeris dies sta- 
tuuntetannuum sacrum trietericaconsecrationecomponunt, omnia 
per ordinem facientes quae puer moriens aut fecit aut passus est. 
uiuum laniant dentibus taurum, crudeles epulas annuis comme-so 
morationibus excitantes , et per secreta siluarum clamoribus dis- 
sonis eiulantes fiingunt animi furentis insaniam, ut illud facinus 
non per fraudem factum sed per insaniam crederetur: praefertur 

1 sellam P: solium a 7 particnlatim Fa, em. WaJcefield SUu, crit 
IV. p. 249 II conscissa a 12 qnae Bursian: qnia Pa 13 iudicium a 

15 acerui P, acerba a 18 aut p^na P 19 neces P || qualitercum- 
que a 23 cor pueri Bursian: corpore P, cor a 24 plastes Bursian^, 
idem plasti coniciens \\ lineamenta edd, 26 Selenus P jpr. m. 



Cap. 6. 85 

<;ista, in qua cor soror iatenter absconderat, | tibiarum cantu etFoueb. 
cymbalorum tinnitu crepundia quibus puer deceptus fuerat men- 
tiuntur. sic in honorem tyranni a seruiente plebe deus factus est 
qui habere non potuit sepulturam. 

^ Fuit etiam alius Liber aput Thebas tyrannus magicae artis po- 6 
testate perspicuus. hic cum muliebres animos uenenis quibusdam 
et carminibus occupasset, pro arbitrio suo crudelia facinora furen- 
tibusimperabat, ut mente captas nobiles feminas et libidinum mi- 
nistras haberet et scelerum. qui qualia fecerit scelera uelquantum 

lomatri contra filium uel sororibus contra fratrem imperauerit faci- 
nus, in scaenis cottidie a tragici carminis auctoribus traditur, ut 
scelerati tyranni facinerosa crudelitas in animis audientium fu- 
nestis semper relationibus renascatur. hunc Lycurgus sobria ui- 7 
rorum coniuratione protectus regno exuit, pellitpatria: neque 

uenim effeminatus consensum uirorum potuit diutius sustinere. 
effeminatum enim eum fuisse et amatorum seruisse libidinibus 
Graecorum gymnasiis decantatur. nec fuga eius Lycurgus tantum 
est exilioque contentus, sed timens, ne fugiens et ab aliis recep- 
tus ludibriosa scelerum suorum etiam in alia regione conderet 

sosemina, succinctus ferro patriae dedecus minaci persequitur edicto. 
tunc Liber proiectis infulis, quas pampineis coronarum circulis 
inligabat, cum semiuiro comitatu fugiens — soli enim eum secuti 
suntstuprorumetflagitiorum aclibidinum socii — per omnes oras 
uicini maris | cum summa trepidatione desperationis errauit. illicFoi.7a, 

35 inter ebrias puellas et uinolentos senes , cum adhuc eum scelerum 8 
pompa praecederet, alter nigro amictu taeter, alter ostenso angue 
terribilis, alter cruentus ore, dum uiua pecudis membra discerpit, 
a Lycurgo [conprehensus per proximam rupem , quae inmensum 
praecipitium saxis inuiis fecerat, in mare praecipitatur, ut lacerum 

30 corpusmarinis diu iactatumfluctibus errantiumpopulorum animos 
ad sanitatis ac sobrietatis ordinem seuera animaduersione reuo- 



11 sc^nisP; scenis edd. 12 facinorosa edd. 15 effeminatusP; effoe- 
minatus ille a 16 enim eum -Bt*r«tan : cenatum enim eumP, enim a 
19 contenderet P 21 comarum P 23 struporum P 24 dispera- 
tionis P, item p. 87, 20 disp. 25 uinonettos P 26 praecederet et 
P, et deleuit Bwrsian \\ teter Pa 27 pecodis P, pecorisa 29 ut a: 
at P 



86 Firmici Materni 

caret. hunc finem Liberi Homerus, ut fugam et trepidationem 
detegeret et ut ostenderet mortem , ait : 

Ji(jjvvaoQ di (po^Yjd^elQ 
dvaad' dloQ naTcc ytv^ia* &€tiq d VTtede^ato 'mkniff 
deidiOTa ' nQaTeQOQ yaq e%ev tq6(.ioq avdQOQ o^iOTtXfj. s^ 

9 imitatur te, Lycurge, et sobrium institutum tuum sequitur nec a 
salutaribus tuis legibus exorbitat etiam consul noster Postumius. 
nam, sicut in libris annalibus inuenimus, Bacchanaliorum scelera 
Aebutio quodam adulescente deferente detecta sunt. erant adhuc 
in urbeKoma integri mores nec quisquam peregrinas superstitiones la 
dissolutis moribus appetebat. tunc nec senatus consuli nec leges 
rei publicae nec consul legibus defuit, sed inuestigatis omnibus 
qui huius sacri scelerata commenta tradebant contra omnes seuero, 
immo Bomano quaestionis examine capitalis poeha de consilii sen- 
tentia decreta est, nec tam diu uindices gladii consuli^ conqui-i^ 
erunt, quam diu hoc malum fuisset radicitus amputatum. o digna 
Somani nominis animaduersio ! o priscae uirtutis laudanda con- 
stantia! nec ciuibus suis consul parcere uoluit, cum ob purgandam 
Foi. 7b. patriam | peregrina uitia corriguntur. 

7 Sequitur hanc sacri contagionem et imltatur ordinem funeris2o 
a Cerere Hennensi muliere mors fiKae consecrata. nam quicquid 
in Creta pater circa fillium fecerat, hoc totum Ceres apud flennam 
amissa filia impatientia matemi doloris instituit: quod quatenus 
fectum sit breui sermone perstringam. unicam Cereris filiam, quam 
GraeciPersefonam, nostri immutato sermoneProserpinam dicunt,2s 
ad coniugale consortium plures petebant. mater soUicita de sin- 
gulorum meritis iudicabat, et cum adhuc omnibus matris sententia 
uideretur incerta, diues rusticus, cui propter diuitias Pluton fuit 
nomen, temerario cupiditatis ardore, cum iporas dilationis ferre 

1 11. 6, 135. 

1 ut et fugajn et trep. P 3 ^OBHGIC JYGEN P 4 KOAmo> 
P 5 EXENP: ^x^ edd, (ed, princ, uersus admodim corruptos habet) 

6 institiitum tuum P: tuum institutum edd, 8 libris P: Liuii /. Fr. 
Gronouius || bachanaliorum P 9 butio P, Ebutio a 13 seueros (ser- 
nos a) immoromanos Pa, em. Bursian 14 consilii P; senatus a 17 ro- 
mani nomini P, em. Bursian, Bomano nomine a 18 cum] malim dum 
22 circa P; ob a 23 quo quatenus P 26 sollicite a 



Cap. 6-7. 87 

non posset et cum praeposteri amoris coqueretur incendiis, prope 
Percum inuentam uirginem rapit. Percus est autem lacus in 
Hennae ciuitatis finibus satis amoenus et gratus , cuius amoenitas 
ex florum uarietatibusnascitur: nam per omnem annum uicissim 

5 sibi succedentibus floribus coronatur. iUic inuenies quicquid hya- 2 
cinthi turget in caulem, illic comam narcissi uel quod auream 
rosam desuper pingit , illic albae hederae per terram molliter ser- 
punt et cum purpureis uiolis suauiter rubens amaracus inuenitur, 
neccoronam istam alba deserunt lilia: prorsus aptus locus qui 

10 gratia sua puellares animos et inuitaret pariter et teneret. in hoc 
loco cum a Plutone uirgo prope uesperam fuisset inuenta, ui ra- 
pitur et superimposita uehiculo scissis uestibus laceratis crinibus 
ducitur : nec resecati ungues contra amatorem rusticum aliquid 
profuerunt | nec clamor atque ululatus adiuuit nec ceterarum poi. s» 

15 strepitus puellarum. tunc una celeri cursu, cum de ciuitate nemo 3 
succurreret, facta ex ipso timore uelocior matri raptum uirginis 
nuntiat. contra raptorem indignata mater armatam manum ducit : 
necPlutonem mulieris fefellit aduentus, sed ut retorsit ad ciui- 
tatem oculos et infinitos cuneos respexit uenire cum matre, fu- 

aonestum cepit ex desperatione consilium: quadrigam qua uehicu- 
lum trahebatur per medium lacum dirigit : is erat profundis uo- 
raginibus immersus. iUic cum amata submersus uirgine mise- 
randae matri de morte filiae funestum spectaculum praebuit. Hen- 4 
nenses ut possent maternis luctibus ex aliqua parte inuenire so- 

35 lacium, inferorum regem uirginem rapuisse fiincxerunt, et ut fides 
figmenta sequeretur, prope Syracusas eum per alium locum cum 
uirgine emersisse iactarunt. templum sane et raptori et uirgini 
accurate conlatis sumptibus faciunt et annua in templo uota de- 
cemunt: sed nuUo genere matris dolor uincitur nec muUebris in- 

3opatientiae tormenta curantur, sed credens uere fiUam prope Syra- 
cusas esse uisam, Triptolemo duce uiUco suo noctumis itineribus 
ad Syracusanae ciuitatis Utus cum lugubri ueste ac sordido squa- 
lore peruenit. nec iUic defuit qui credulam de calamitatibus suis 

1 cum de praep. a. conquereretur a 2 Pergus Ouid. Metam. V, 386 
5 yacinthi P, at cf, c, 12, 2 6 aureum P 13 resecati M. Haupt (in 
Herme II, 8) : reseruati Pa 16 ipso P corr, ex ipse 18 retrorsit P 
20 qua . . trahebatur nos : qua . . trahebat P, quae . . trahebat a 22 immen- 
sns J. F. Gronouius 27 mersisse P 30 filia. . uisa P 31 uiUico a 
33 illic P (teste Lorenzio) et OeMer: illi a 



88 Firmici Materni 

falleret matrem: ait sePandarus nescio qui uidisse non longe a 
Pachyno nauem raptorem ascendisse cum uirgine. persuasum est 
mulieri, quae, quoniam quolibet genere uiuere filiam cupiebat 

5audire, infinilis donis remunerat ciuitatem. Syracusani liberali- 
Foi. 8b. tate mulieris prouocati | raptum uirginis consecrant et mitigantes 5 
dolorem matris pompam miseri funeris excolunt honore templo- 
rum. sed nec hoc suflScit matri, sed ascensa naue per peregrina 
litora filiam quaerit. sic fiuctibus tempestatibusque iactata ad 
Atticae urbis locum peruenit : illic hospitio recepta iucolis inco- 
gnitum adhuc triticum diuidit. locus ex patria et ex aduentu mu- 10 
lieris nomen accepit, nam Eleusin dictus est, quod illuc Ceres 

6 relicta Henna uenerat. sic quod ipsa dispensato quod adtulerat 
frumento coUigendarum frugum tradiderat disciplinam, post mor- 
tem ob beneficium, quod ex frugum copia nascebatur, et sepulta 
in loco est pariter et consecrata et diuino cum filia appellata no- 15 
mine. amat enim Graecorum leuitas eos qui sibi aliquid contu- 
lerint uel qui consilio aut uirtute se iuuerint diuinis appellare 
nominibus, et sic ab ipsis beneficiorum ^ratia repensatur, ut deos 
dicant, deos esse credant, qui sibi aliquando profuerint. sic de 
Libero Nysa non dubitat nec de nouis ambigit Sparta sideribus : 20 
cremat et consecrat Herculem tristis Oeta et a uanis Cretensibus 

7adhuc mortui louis tumulus adoratur. additur tamen, sacratis- 
simi imperatores , ad huius profani erroris augmentum quod hos 
binomines, id est Liberum et Proserpinam, maiore quasi aucto- 
ritate defendat: nam Liberum ad solem uolunt referre commentaas 
Graecorum, Proserpinam uero Liberam dicentes lunam esse con- 
fingunt. quod quam absurdum et quam miserum sit ex ipsa ueri- 
tatis possumus ratione colligere. quis uidit puerum solem? quis 
Foi.9a. fefellit? quis occidit?.quis lacerauit?*| quis diuisit? quis mem- 



1 ait P: tunc ait a 3 quo {i e. quoniam) nos: quo Pa, quia Oehler 
4 donis Bursian: dotis P, dotibus a 12 dispensato — frumento J. Fr, 
Gronouimx dispensatio — frumenta P (Sicque tum ipsa dispensatio quod 
attulerat frumenta, tum quod colligendarum etc. a) 15 in eo loco a \\ 
numine Fa, ew. Wowerus 20 nisa Pa \\ spartha F 21 herculim P || 
Oetas Pa, em. Oehler 24 binomines Bursian: hihomines P, homines a \\ 
id est — Proserpinam ohelo notauit Wowerus 26 lihera P 29 mtilta 
uocdbula litteraeue fol. 9* et partim iam fol. 8^ in scriptura aUntudine 
fere extincta dlia manu renouata sunt 



Cap. 7-8. 89 

bris eius epulatus est? quis lunam rapuit? quis abscondit? quis 8 
Plutonis coniugem fecit? sed et errorem istum physica rursum 
uolunt ratione protegere: indiuisam mentem et diuisam, id est 
Tov af4€QiaTov xal tov fi€/A€Qia/Aevov vovv , hac se putant posse 

ftratione uenerari. dicite mihi, o miseri mortales, quid natura-9 
libus rebus additis funera? quid dei dispositionem crudelium 
mortium atrocitate polluitis? quid opus erat tam duro crudelique 
tormento ? quid sibi uult ista persuasio , ut diuinis rebus funestae 
calamitatis ordo societur? utnatura siderum, quamDeus summus 

locertis legibus fecit, mortalis calamitatis luctibus iungeretur? cui 
rei prodest quod facitis? miscetis terrena caelestibus, caduca 
superis, tenebrosa lucentibus, dolores ac luctus hominum diuinis 
honoribus consecrantes. 
Si conuocato omni genere humano sol habita contione loque- 8 

wretur, desperationem uestram hac forsitan oratione percuteret: 
^Quis uos , caduci homines et per dies singulos summo Deo uariis 
generibus rebellantes, ad hoc tantum facinus impegit, ut profano 
nefariae cupiditatis errore et mori me dicatis arbitrio et uiuere? 
atque utinam usitato more uel uno genere uaesanae cogitationis 

souestrae figmenta procederent, utinam sine contumelia mei scele- 
ratae cogitationis uestrae grassaretur inprobitas ! nunc uos per 
praecipitia iactantes mihi quoque non parcitis nec aliquam habet 
uester sermo reuerentiam, sed cum dedecore meo in exitium ue- 
strum mortemque properatis. | alii me aput Aegyptum undis Mli foi. 9b. 

25 et rapidis uerticibus obstinato mentis furore submergunt, alii2 
amputatis uirilibus plangunt , alii crudeli morte caesum aut in 
olla decoquunt aut septem ueribus corporis mei membra lacerata 
subfigunt. qui paululum mihi placida fuerit oratione blanditus, 
quadriiugi currus aurigam me esse confingit. proicite aliquando 

3otanti furoris exitium et salutari persuasione conuenti ueram salu- 
tis uiam quaerite. inimicus Dei est qui haec aut oogitauit aut 
fincxit, nec facinus eius simplex aut usitata poena comitatur, qui 

3 diuisa P 4 /JLENEPlCfAENON NOY P 5 o a: o dii P c/: !>. 104l, 21 
II miseri om. a 10 calamitas Pa, em, Bursian 15 forsan a 17 re- 
uellantes adhuc tantum P 18 uestro arbitrio a 19 u^sane P, uesanae 
edd. 21 cogitationes P |l uosmet a 25 uorticibus Wowerus 26 uiri- 
bus P II in P; ut a 27 decoquent P || uerubus a 30 conuicti a; at 
u. ind. III s, u. conuenire 



90 Firmici Materni 

secreta profanis persuasionibns poUuit, qm de praeclaro opere 

d Dei tanta confingit. Ingete mortuos uestros et ipsi simili morte 
morituri, mittite regibus uestris ut uultis inf erias et orbitates 
eorum alio remediorum genere mitigate. lugete Liberum, lugete 
Proserpinam, lugete Attin, lugete Osirin, sed sine nostrae oon- s 
tumelia dignitatis. nolo me per tumulos eorum fauillasque dn- 
catis, nolo ut errori uestro nomen meum fomenta subpeditet. ad 
initium diei a Deo factus sum, hoc milii sufficit solum : quid me 
honesti muneris dignitate priuatis ? aliud me Deus fedt, aliud esse 
iussit, et uos me pro libidine uestra diuiditis, pro arbitrii uestriio 
cupiditate laceratis. quicquid sum simpliciter pareo nec aliud uolo 
de me intellegatis nisi quod uidetis: hoc Deo gratum est, hoc 
Deus libenter amplectitur, hoc homines ad salutis uiam ducit, si 
proiectis erroribus Dei gratiam simpliciter ac fideliter hauriatis.' 

4Haecquidem, sacratissimi imperatores, ethopoeiaco misermoneis 
dixisse sufficiat. at ego nunc sacrarum lectionum institutione for- 
Foi.io*.ittatus perditos homines religioso sermone | conuenio. si dii sunt 
quos colitis, cur eos lugetis? cur eos annuis luctibus plangitis? 
si lacrimis ac luctu digni sunt, cur eos diuino honore cumulatis? 
unum itaque e duobus facite: aut nolite eos lugere, si dii sunt,3o 
aut si luctu eos dignos putatis ac lacrimis, deos eos appellare 
nolite, ne luctibus ac lacrimis uestris maiestas diuini nominis 

5 poUuatur. sed quia mens perdita et sceleratae cupiditatis laqueis 
implicata nulla potest ratione reuocari, persequar cetera, utpu- 
blicatis omnibus atque detectis quae profana consecrauit impro- 25 
bitas misericordia Dei nomine domini nostri lesu Christi lapsos 
erigat, fugientes ad se reuocet, dubitantes confirmet, errantes 
corrigat et quod est potissimum uitam morientibus donet. 

9 In plurimis orientis ciuitatibus, licet hoc malum etiam ad nos 
transitum fecerit, Adonis quasi maritus plangitur Veneris et per- «o 
cussor eius circumstantibus uulnusque monstratur. Mars enim in 
porci siluestris speciem formamque mutatus, ut sibi primas par- 
tes in amore Veneris uindicaret, incaute contra se ruentem percu- 
tit iuuenem. si deus erat Adonis, cur riualis insidias nesciebat? 



1 secreta P: sacra a 4 Ingite ter P 11 deo pareo a 14 andia- 
tis a 18 lugitis P 19 ac P: et a 26 in nomine a || lesn] ihtl P 
27 confirmat P 30 percnrsor P 33 contra serentem a 



Cap. 8-11. 91 

si homo, cur cum superiore certabat? sed et alium audio cumVe- 2 
nere coniugale habuisse consortium: Vulcanus, nisi fallor, ab his 
deorum cultoribus maritus Veneris esse perhibetur. o uanorum 
hominum ridenda persuasio ! inter duos maritos adulter positus ab 

5 uno capitur, alterum uincit. seduide: ut adulter deus maritum 
uinceret, quod sibi corpus elegit! porcus esse maluit: qui si ha- 
bebat mutandi corporis potestatem, leonis debuit potius speciem 
formamque suscipere. | sed leonem dicunt qui naturas animalium foi lobw 
norunt in illa agrestis animi feritate pudicitiae seruare uirtutem. 

10 merito ab adultero leonis spemitur forma et libidinosi animalis 
eligitur. 

Hic iam euangelicae traditionis secreta tractemus. eiecto dae- 3 
monio dominus porcorum gregem donat, nec inmerito: ut cum 
libidinosis animalibus per dura praecipitia fluctusque iactatus 

15 per mortes porcorum uarias digna nece inmundus spiritus car- 
peretur. audio Cinyram Cyprium templum amicae meretrici do- !• 
nasse — ei erat Venus nomen — , initiasse etiam Cypriae Veneri 
plurimos et uanis consecrationibus deputasse, statuisse etiam ut 
quicumque initiari uellet secreto Veneris sibi tradito assem unum 

somercedis nomine deae daret. quod secretum quale sit omnes taciti 
intellegere debemus, quia Jioc ipsum propter turpitudinem mani- 
festius explicare non possumus. bene amator Cinyras meretriciis 
legibus seruiit: consecratae Veneri a sacerdotibus suis stipem 
dari iussit ut scorto. Sebazium colentes louem anguem, cum ini- 

astiant, per sinum ducunt: adhuc primi erroris uitia grassantur et 
quicquid homines perdidit colitur et funesti anguis callida ac ma- 
litiosa crudelitas adoratur. in sacris Corybantum parricidium co- 1 1 
litur: nam unus frater a duobus interemptus est et ne quod indi- 
cium necem fratemae mortis aperiret, sub radicibus Olympi mon- 

sotis a parricidis fratribus consecratur. hunc eundem Macedonum 
colit stulta persuasio : hic est Cabirus, cui Thessalonicenses quon- 

1 alind a 8 leonum P 13 grege P 18 nauis a 19 assem nnum 
Wawemsi asse munfi {sicpoUus quam manii) P, asse, manum a 23 ser- 
uit Ptty em. Bursian 24 initiant P: initiantur a, haudscio an recte, 
cf. Clem. Alex. Protrept. c. 2: 2ۤa^(ov yovv fjLvairiQCfav avfx^oXov rotg 
(jLvovfi^vovg 6 SiA xoXnojv ^eog' ^Qaxtov ^i iarcv ovrog ^uXxofxevog tov 
xoXtiov Twr raXovfjLivmf 26 hominem a 30 parricidiis P 31 gabirus 
JPa, em. Wowerus 



92 Pirmici Materni 

Foi.ii*.da»m cruento ore^ cruentis manibus supplicabant. | considerandum 
itaque est, quale sit numen quod parricidalis amentia, ut parri- 
cidium celaret, inuenit. 
12 Quapropter quicumque haec sacra deuota mente ueneratur, cui- 
cumque placet superstitionis istius metuenda contagio , aut malis & 
suis solacium quaerit aut facinora eorum tacita cogitatione con- 
laudat hoc optans , hocquaerens, hoc utique magnopere deside- 
rans , ut et sibi liceat quod diis suis licuit, ut et se ad consortium 

2 talis uitae morum similitudo perducat. adulterio delectatur ali- 
quis: louem respicit et inde cupiditatis suae fomenta conquiritno 
probat, imitatur et laudat quod deus suus in cygno fallit, in tauro 
rapit, ludit in satyro et, ut liberalis in flagitiis esse consuescat, 
quod inclusam regiam uirginem auro largiter fluente corruperit. 
puerorum aliquis delectatur amplexibus: Ganymedem in sinu lo- 

- uis quaerat, Herculem uideat Hylam inpatienti amore quaerentem, 15 
Hyacinthi desiderio captum Apollinem discat, Chrysippum alius, 
alius Pelopem uideat, ut per deos suos sibi licere dicat quicquid 

3 hodie seuerissime Romanis legibus uindicatur. adulteria eorum 
omnia enumerare difficile est, quis Amymonen, quis Alopen, 
quis Menalippen, quis Chionen Hippothoenque corruperit: nempe^a 
deus uester haec fecisse memoratur. iUe, quem uolunt seueris ora- 
culis errantium hominum peccata corrigere, Steropen amat, 
Aethusam rapit, Zeuxippen stuprat, quaeritProthoen et Arsinoae 
adultera cupiditate blanditur. sed ex isto corruptarum mulierum 
grege una puella amatorem deum et uitauit et uicit : Dafnen di- 25 

Foi. iib. uinans deus et futura praedicens nec inuenire potuit nec stujprare. 
^muliebria patitur aliquis et effeminato corpori solacium quaerit: 
uideat Liberum amatori suo post mortem etiam promissae libi- 
dinis praemia imitatione flagitiosi coitus repensantem. si qui 
monstruoso cupiditatis ardore in paternae necis armatur exitium, 30 
a loue sumat exordium: qui fratemum desiderat sanguinem, Co- 
rybantum sequatur institutum, et incestum desiderantibus a loue 

1 ore addidimus 3 celaret] coleret Wowerus 15 inpatientiam 
mor6 P 16 apolline P 19 qnis amnmong quis alop6 quis menalippe 
quis chionS P 20 ippothoenque P, Hippogoemque a 23 aethyssam P, 
em. Wowerus \\ zeuxippg P \\ prothoc {sic) et arsinoe P 25 dafiiem P, 
Daphnem enim a 26 strupare P 29 'repraesentantem a 30 mo- 
struoso P 31 sumat exemplum a 32 sequitur P 



Cap. 11-12. 93 

STuiiantur exempla: cuin matre concubuit, sororem duxit uxo- 
rem et, ut integrum facinus impleret incesti, filiam quoque animo 
corruptoris adgressus est. inferiores aliqui aemulo stridore perse- ^ 
quitur et aduersarium cupit crudeli feritate torquere: ab Apol- 

5 line ex Marsyae casibus crudelium tormentorum cruciatus discat. 
alienum aliqui desiderat et hoc cum morte domini conatur im- 
plere: uideat ut Hercules occiso Geryone Hiberas abegerit boues. 
si qui promiscua hominum caede gaudet, praeposteras Martis 
cupiditates diligenter inspiciat. semina paene omnium scelerum 

10 a diis suis peccantium turba colligit et, ut perditus animus im- 
pune facinus possit admittere, ex praecedentibus facinorum exem- 
plis maiore se auctoritate defendit. si stupri praemia corruptor e 
inquirit, si uiam optat sollicitationis addiscere, in sinu corruptae 
mulieris aurum louis uideat. si publicus parricida conmiissam 

issibi regni custodiam nefaria prodere cupiditate desiderat, respi- 
ciat ad eos qui Saturnum filio prodiderunt. quatenus ius laedatur 
hospitii uel | quatenus amicitiae iura turbentur uel quatenus foi. i2k 
mensae conciliatio sancta uioletur si qui ad iniuriam pronus quae- 
rit, ecce ordinem scelerum de Tantali casibus discat. o facine- 7 

2orosae cupiditatis triste solacium! hominum deflenda persuasio! 
infelicis imitationis cruenta meditatio! scaenam de caelo fecistis 
et errantes animos per abrupta praecipitia crudeli calamitate du- 
xistis , cum hominibus peccare cupientibus facinorum uia de deo- 
rum monstratur exemplis. sed in ista criminum lege, in ista con- 

25 fessione scelerum gratias agamus illis, qui etiam exitia et mortes 
deorum istorum nobis nescientibus prodiderunt, ut disceremus 
omnia per tot opstantes. fuit enim et aput ueteres, licet nondum 
terram inluminasset domini nostri Christi ueneranda dignatio, in 
spemendis superstitionibus religiosa constantia. Diomedes pudi- 8 

30 cus ac sobrius Venerem uulnerat, Martemuincit et percutit: Oti et 

3 et 6 aliquis a 3 aemulos rigore OeMer; at cf.Firm.MatMathes, 
lib, IIII, 1 p, 86: inuido stridore 5 cruciatus Bursian (facinus idem 
hahet in v^rhorum contextu): casibus P, casus a 7 uidet P \\ Herculis 
Fa II iberas a \\ abigerit P 8 si quis a, item uersu 18, etp. 95, 18 
10 diis P: piis a \\ coUegit Pa 11 posset Pa \\ admitteret P 14 ui- 
deatlouisa 19 q(XQ Bursian: esse Pa || facinorosae edd, 21 scae- 
nam P, ut emend, Wowerus: coenam a 22 abruta a 28 lesu 
Ohristi a 29 Diomedis P 30 Oeti Pa, em, Wowerus 



94 Firmici Materni 

Efialtae edicto Mars belli potens temporali exilio damnatus ferrea 
catenarum uincla sustinuit: Sarpedonem filium mortuum in Troia 
luppiter plangit et mercedem fabricatorum murorum Neptunus 
a superbo rege non recipit: alterius regis ApoUo greges pascit et 
Soli omnia uidenti alius occisaxum boum nuntiat mortes : Casto- & 
res sepelitSparta, ardet aput Oetam Hercules etAesculapiusalibi 
fulminatur: Vulcanus a patre praecipitatus pedem frangit, Lycur- 
gum fugiens Liber moritur: Venus in adulterio deprehensa dete- 
Foi. i2b. gitur et post dei nuptias | Anchisae hominis cubile sectatur: Sa- 
turnus regno timens deuorat filios d filmm fugiens in Italia fuffi- lo 
tiuus absconditur: ob amorem Catamiti luno spemitur et ad En- 
dymionem Luna descendit et contra uoluntatem uxoris et filiae 
9 Troianis auxilium ferens deceptus luppiter dormit. o flagitiosa 
confessio! o ** deflendique cultual o durae seruitutis miseranda 
conditio! ad istorum cultum deorum sanctos homines et deo de-i& 
uota mente credentes sacrilegum tyrannorum traxit imperium, et 
ut huic facinori aliud facinus adderetur, mors est decreta nolenti- 
bus. ad theatrum potius templa transferte, ut in scaenis religio- 
num istarum secreta tradantur, et ut nihil praetermittat impro- 
bitas, histriones facite sacerdotes: alter dignior locus religioni-»o 
bus istis inueniri non poterit : ilKc amores deomm uilis turba de- 
cantet, illic casus mortesque saltentur, illic deorum ifemplis ab 
impiis et facinerosis msigistris melim mens perdita et advlterinm 
docetur et facinus. 
13 Discite etiam^ sacrosancti imperatores, uenerandww Alexan- »5 
drias nnmen unde sumpsit exordium , w^ communi nostra fmgi- 
litate detecta ad uentatis eiordium mor^aZitatis nostrae sermo 

1 fialtae P 4 recepit a 6 herculis et asculapius P 7 pede P 
10 et filiTim P ut uidetur: Hic ei Creta a; in fol. 12^ et 13* muUa dbscu- 
rata sunt et uix legi possunt \\ m**»] tiuus P, qmd recte Bursianus sup- 
plesse uidetur, a Spartanis a, unde J". Fr, Gronouius a patre lano 
13 deceptus in P fere eiuinuit 14 miserabiles suppleuit ed. princ. in loco 
plane ohscurato, sed monetLorenz hoc uocab. pro spatio longiu>s esse; hinc 
suppleas inpii uel nefandi 15 et Deum d. m. colentes a 22 saltentur 
scripsi'. saltatores P, litteris sic a manu recent. renouatis (ex uetere 
scriptura teste Lorenzio nihil apparet nisi extrema littera, qime r fuerat); 
saltatores eihibeant coni. Wowerus, salt. saltent OeJder; loci fere con- 
<ilamati qui sequitur emcndatio admodum incerta est || illic deorum in 
templis a, illis d. in templis Woweru^s 26 sumpserit a \\ ut communi 



Cap. 12-13. 95 

reuocetur. cum in egipt..aerisa arescentibus frugibus ma?i- 

ttosa famis anmi 5um reZigiosi ^a^riarchae semine procrea- 

tus iuuenis loseph m^erpretatus somniMm regis totum quicquid 
imnnnehat ostendit loseph erat lacob filius, qui ob pudicitiam 

sin carcerem missuSy ereptus post interprefationem somwii tuit 
par^iceps regni. \ nam septem awnorum coZlectis et serwatis fruc-Fouis». 
tibus alterius septennii egesteLtem diuiwo^ mentis prouidentia mi- 
tigmit. huic post mor^em Aegyptii patrio gentis suae instituto 2 
templa fecerunt, et ut iustae dispensationis gratiam post^nYas 

lodisceret, ille modius quo esurientibus frumenta diuiserat, capiti 
superpositus est. nomen etiam ut sanctius coleretur ex primo 
auctore generis accepit. nam quia Sarrae jpronepos fuera^, ex qua 
nottagenaria Abraham indulgentia Dei suscepera^ filiwm, Serapis 
dictus est graeco sermone, hoc est 2aQqag jtalg. sed hoc inuitos 

isloseph, immo mortuo: neque enim ad hoc facinus religiosus ani- 
mus et Deo summo dicatus adduci potuisset, ut erroris inlecebras 
ex nomine suo superstitiosis hominibus ipse praeberet, praesertim 
cum sciret haec esse in Dei sacrosanctis legihus, ne qui hominum 
tale aliqwid aut ueweraretwr aut coleret. hic in Aegypto colitur, 

2ohic adoratur, hmws simMlacrum neocororum turba custoc^it, et 
ad meftioriam uetustafis errans populus ordinem sacrorum in ho- 

Bursian , qui ac communis in P sibi dispexisse uidetur : ac communi a, ac 
(at?)*#*unis inepta {non nostra) f*«gilitate P, ut Lorenz testatur 

1 cum in Aegipto glisceret {an saeuiret?) coni. Bursian, cum in- 
grueret a 2 fames Jacobi patriarchae a 3 interpretatusque a 4 innue- 
bat a II er****cob.P, litteris post er (an es?) macula deletis; est Ja- 
cobi a, est Jacob ed. Burs. \\ Jacob filius Krdbinger (Munchner gel. An- 
zeigen 1848 n. 177) dbelo notauity contra Wowerus erat (est) Jacob filius 
delenda censuit 7 mentis P: manus a 9 num posteritas an poste- 
riores in P legatur duhitat Lorenz; quod deinde sequitur disceret, sic in 
P m. 2 scriptum est, cum aliud manum ueterem habuisse appareat 
10 ille modius quo] quomodo P (?) a, quo modio Wowerus; cum tamen 
Lorenzio et WUmannsio testibu^ constare uideatur quomodo in P non ex- 
stare, ipsi ille modius quo suppleuimus; obscurata^ sunt autem ante esu- 
rientibus duodedm fere Utterae \\ esurientibus P satis distincte (testibus 
Lorenzio et Wilmannsio): esurientibus et ementibus a, cuilectioni iam 
spatium in cod. refragatur \\ capitis P, cupitis a, capiti is Wowerus, ipse 
malim capiti eius 12 sarre P, Sarae a 13 Sarapis Hildebrand ad 
Apulp.1017 14 ^ccQQecg naig Bursian: GAPIOCTOC P, Za^Qag 
ttno a II inuitio P 20 neogrorum Pa, em, Wowerus 



96 Firmici Materni 

norm integerriini ac prudentissimi honiinis Gonstitutum conten- 
4 tiosa hodieque animositate custodit. sed et in ipso simulacro sicM^ 
in ce^s ex assiduis sacrificiis immundi daemonum spiritus colli- 
guntur: nihil enim operantur uidimsie et crtior ex assidua pecu- 
dum caede profusus nisi ut daemonum st«bstanha, q^idiaholi 5 
procreatione generantur, ex isto sanguine mUriatui, nam ista esse 
Porphyrius, defensor simulacronim, hostis dei, ueritatis immicuSj 
poi. isb. sceleratarum artium magister, manifestis nobis probationibus pro- 
didit. in libris enim, quos appellat TteQi r^g h Xoyiurv qptAo- 
Goq)iag^ maiestatem eius praedicans de infirmitate confessus est. 10 
in primis enim librorum partibus , id est in ipsis auspiciis f po- 
situs dixit: Serapis uocatus et intra corpus hominis conlatus 
5talia respondit. dicant nunc mihi perditi homines: quis potior 
est, qui uocat et imperat et includit, an qui uocatur et paret et 
cum uenerit in suscipientis hominis corpore potestate iubentis in- is 
cluditur? gratias agimus, Porphyri, libris tuis: deorum tuorum 
nobis substantiam prodidisti: didicimus per te quatenus dii tui 
hominibus iubentibus seruiant. Serapis tuus ab homine uocatur 
et uenit et cum uenerit statim iussus includitur et loquendi ne- 
6cessitas nolenti forsitan imperatur. sic aput nos deos uestros,2o 
cum hominibus nocere coeperint, religiosi sermonis flagella^asti- 
gant: sic in corpore hominum constituti dii uestri uerbo Dei spi- 
ritalium flammarum igne torquentur, et qui aput uos quasi dii 
coluntur, aput nos religiosae fidei medelas Christi gratia humano 
subiacentes imperio et tormenta repugnantes sustinent et uictiss 
poenis ultricibus subiugantur. 

2 hodie a 4 uictimae scripsi: ****me P, animae a et Burs,, sed 
negat Lorenz sic legiposse; idem codice iterum inspecto rescripsit scrip- 
turam a me propositam ex litterarum uestigiis certo confirmari \\ peco- 
dmn P 6 ittk ease Wowerm 7 simulacrorum nos : 8****r*rtl P (ut 
testatur Lorenz), Stoicorum a et edd. inepte, idolorum J. Fr. Gronouius 
II hostis.. magister P: hostis dei ueritatis in multis sceleratarum impie- 
tatum scriptis a; eoctrema primus WUmannsius dispexit, cum artium 
mag«ste» in P scriptum esse cognosset; BeifferscTieidius deinde loci 
emendationem consummauit, cum non inmultis, ut est in editionibuSy 
sed inimicus in P exstare uideret 9 AOriON P 11 auspiciis impo- 
sturae coni. G. Wolff (Porphyrii reliq. p. 111); Wowero uerba id est — 
positus glossem^a uidehantur; fort. auspiciis operis sui 12 coUocatus a 
13 quis a: qui P 16 Porphyri quod libris a 18 iuuentibusP, uiuen- 
tibus a, em.Bursian 22 spiritualium a 24 medelasP: medela a 



Cap. 13-15. 97 

Penates etiam qui sint explicare contendam, nequidamel4 
praetennissum esse uideatur. qui nihil aliud putant esse uitam 
nisi uescendi et potandi licentiam, hos sibi deos ex cupiditatis 
suae humilitate fincxerunt, nutrimenta corporis quae ex cottidianis 

5 epulis comparantur hoc nomine pro salute hominum consecrantes. 
quia per epulas corporis reficitur infirmitas, alimenta solum esse 
deum sancxerunt | nescientes diuini oraculi ueritatem. cumenimFoi.H» 
dominus lesus Christus cum diabolo pro nostra salute sollicitus 2 
diuina maiestatis suae conluctatione certaret , ut de faucibus eius 

10 quem gerebat hominem liberaret , hac eum responsione quassauit. 
nam cum diceret eidiabolus: *si filius dei es, fac ut isti 
lapides panes fiant,^ respondens ei dominus dixit: ^non 
in pane tantum uiuit homo, sed in omni uerboDei.' 
nescientes itaque substantiam generis humani cottidianas epu- 

i^las hoc nomine consecrarunt: nam onme quod uescuntur ho- 
mines penus uocatur: hinc et cella penaria, hinc et dii penates 
ab abiectis et prostratis hominibus misera sunt cogitatione 
compositi. 
Vesta autem quid sit discite, ne putetis antiquum aliquid aut3 

20 cum summo terrore religionis inuentum. ignis est domesticus, 
qui in focis cottidianis usibus seruit: quapropter cocos habeat, 
non miseras uirgines sacerdotes , quae contenmentes ignis ipsius 
fauillas aut prostituto corpore peccare coguntur aut in uirginitate 
perseuerantes perdunt honestam gloriosi nominis dignitatem. 

35 Palladii etiam quid sit numen audite: simulacrum est ex ossi- 15 
bus Pelopis factum, hoc Abaris Scytha fecisse perhibetur. iam 
quale sit considerate, quod Scytha barbarus consecrauit. estne 
aliquid aput Scythas humana ratione compositum et illa effera 

11 Matth. 4, 3. 

^ 1. POENATES P 2 praetermissum esse uitam P mance, sit prae- 
termissmn. Qni nihil aliud pntanta; nos Bursiani snpplementum rece- 
pimus 5 aepnlis et u. 14 aepnlas P, item cUias^ 9 certaret et nt Po, 
etdehBursian 10 quemo: quae P 13 uiuet P 16 j^ujxb P et paulo 
post p^nates 18 composita a 21 coquos a 22 contempnentes Pa 
23 prostituto Wowerus: constituto P, pro constituto a 25 immo quod 
sit 26 Abaris Jb8. Scaliger (apud Wowerum): auaris P, auarus a, et 
sic item p. 98, 3 27 post sit in P uocdb. erasum est qtdnque seocue lit- 
terarum, cuius prima littera & {Abaiis?) adhuc disptdtur 
II. 7 



98 Firmici Matemi 

gens homiiiuia et crudeli atque inhumana semper atrocitate gras- 
sata in constituendis religionibus rectum aliquid potuitinuenire? 

2 simulacrum hoc Troianis Abaris uendidit stultis hominibus uana 
Foi.iib.promittens. uendebatur deus | ut prodesset emptori, et emptor 

suppliciter adorabat quicquid paulo ante uiderat subhastatum. 5 
substantia autem simulacri ipsius ex ossibus Pelopis est. si hu- 
mana uis, Abari, miseros homines ossa uenerari, purioris saltim 
et castioris hominis reliquias collige: accedat idolo quod facis ex 
hominis uirtutibus meritum. Pelops in deliciis amatoris fuit et 
diu prostituti pudoris danma sustinuit. sed nec adulto ei scelus 10 
defuit: eum cuius filiam petebat fraude proditoris occidit, pro- 
ditorem etiam ipsum periuriis adgressus est et ne promissa red- 
. deret praemia, hunc eundem per abrupta praecipitia iactauit. en 
cuius electa sunt ossa ut deus fieret qui urbes et regna seruaret. 

3 sed nec seruauit aliquando nec profuit et quid se maneat ex 15 
urbium in quibus fuit casibus uidit : incensa est Troia a Graecis, 

a Grallis Koma et ex utroque incendio Palladium reseruatum est, 
sed reseruatum non propriis uirtutibus, sed humano praesidio : 
ab utroque enim loco homines liberarunt et translatum est ne 
humano flagraret incendio: tanto numini humana fuerunt prae-20 
sidia necessaria et ne arderet humanum quaesiuit auxilium. dila- 
tum est Palladium ab incendio, non liberatum: stat sententia, 
manet poena, ignis imminet, ignis urguet, quem uitare non po- 
4terit. iam parturit fiamma caelestis, iam diuinae animaduer- 
sionis monstratur aduentus, iam futurae cladis nuntiatur exitium : 25 
in hoc incendio Palladium latebras inuenire nonpoterit: ignis 
Foi.i5a.iste scrutatur abdita, quaerit absconsa | et quicquid errantes ho- 
mines uanis persuasionibus perdidit, rapida flammarum popula- 
tione complectitur. ^uenit enim'', inquit, ^dies domini ut 
ardens clibanus^ audisti quid ueniat: nihil est quod ex te3o 
collectum in apothecis dominicis reponi possit : ardebis ut stipula, 
cuius inanis uilitas in cineres fauiUasque seruatur, qua rapax 

29 Malach. 4, 1 (3, 19). 

1 homiimm Wowero glossa uidebatur 2 inueniri P 7 anari P, 
om. a 11 enm P: is enim a \\ emn fraude a 12 periuriis a: per- 
inrus P 19 liberant Pa^ em, Bursian 23 urget a 30 cliuanus P 
II audisti quid ueniat P his hahet 32 qua nos : que P, quam a 



I 



Cap. 15-16. 99 

ignis uiolentia cogente spiritus pascitur. hic est exitus finisque5 
uester, haec est poena quam pro deceptis hominibus Deus statuit: 
ut perpetuis ardeat flammis qui contra uoluntatem Dei miserum 
hominem aut decepit aut perdidit. uolo sane diligenter inquirere 

5 cuius Mineruae hoc uolunt esse signum: plures onim Mineruas 
faisse constat nec aliquis in ista parte dissentit. singulare itaque 
genus, institatum, artem propositumque dicamus, ut ex his 
omnibus inueniri possit Palladium cuius Mineruae sit nomine 
consecratum. 

10 Quinque Mineruas fuisse legentibus nobis tradit antiquitas. !• 
una estVulcani filia, quae Athenas condidit, quam ex agrestibus 
locis ad urbanae conuersationis ordinem rustica turba comitata 
est. fuit alia in Aegypto Nili regis filia, textrinae artis magistra: 
tertia uero patre Satumo genita est, sed hanc uiraginem fuisse 

15 commemorant : nam numquam se intra feminei sexus uerecun- 
diam tenuit, sed arma semper strepitumque pugnarum et cruenta 
secuta est studia bellorum. quarta louis Cretici regis fuit filia, 
quae occisum patri detulit Liberum. | quinta Pallante patre et foi. isb. 
Titanide matre orta est, quae patris appellata nomine Pallas est 2 

20 ab hominibus nuncupata. haec parricidalis amentia furoris et 
uaesanae temeritatis instinctu patrem Pallantem crudeli morte 
iugulauit nec simplici patris morte contenta, ut diutius malis 
suis frueretur et ut de morte patris crudelius triumpharet, exu- 
uiis corporis eius omatae sunt**, ut parricidii facinus ex cradeli 

25 ostentatione publicaret. huius est Palladium, pro nefas, nomine 
consecratum, haec est Pallas quae colitur, haec est quae ponti- 
ficali lege seruatur, et cuius facinus seuerius damnari debuerat, 
eius imago suppliciter adoratur. adponite ignem, augete flam- 
mas, ut cottidianis sacrificiis uestris discat ardere. quid enim 

30 meretur aliud parricida nisi ut perpetua imitatione flammaram 

1 cogente nos: cogentiP, congeniti a, cogentis Bursian 16 strepituqne 
P 19 Tritonide Jos. Scaliger ; at u, CMem.Alex.Frotr, 2 et Ampelium 9, 10 
21 n^sanae P: nesanae edd. 23 exnbiis P 24 ornat^ snnt P; ornata 
est a, ornat scntum com. Bursian; fort. ornatae snnt manns, ut Pallas 
in uasorum imaginibus repraesentatur hrachium asgide tectum gerens, 
quam hostihus ohuiam fert; cf 0. Mueller Denkmdler 1, 10,37. II, 21, 229 
25 proh a 29 discat Bursian: dicat P, dicatur a 30 mutatione a; 
fort. circumdatione 

7* 



100 Pirmici Materni 

ante sententiam dei cottidie flammis ultricibus concremetur? 

Sbusta sunt haec, sacratissimi imperatores, appellanda, non 
templa : rogi sunt potius dicendi miserorum : nam in honorem 
hominum perditorum aedes pro sepulchris miseranda hominum 
seruitus facit. hic crematorum corporum fauillae seruantur, hic s 
cineres mortuorum inreligiosa lege conduntur, ut acerbarum mor- 
tium casus cottidiano uictimarum sanguine recrudescant, ut 
tristis lamentationis exitus renouatus annuis luctibus renascatur, 
ut sopitos fletus recentior ululatus exagitet , ut parricidia uel 
incesta uel mortes ex sacrorum ritu misera mens hominum etio 

4 colere discat et facere. amputanda sunt haec , sacratissimi im- 
Foi.i6«.peratores, penitus atque delenda | et seuerissimis edictorum ue- 
strorumlegibus corrigenda, ne diutius Komanum orbem prae- 
sumptionis istius error funestus inmaculet, ne pestiferae con- 
suetudinis conualescat inprobitas, ne quicquid hominem dei cona- 15 
tur perdere diutius in terra dominetur. nolunt quidam et repug- 
nant et exitium suum prona cupiditate desiderant, sed subuenite 
miseris, liberate pereuntes: ad hoc uobis Deus summus conami- 
sit imperium , ut per uos uulneris istius plaga curetur. facinoris 
eorum periculum scimus , erroris notae sunt poenae , sed melius 30 
est ut liberetis inuitos quam ut uolentibus concedatis exitium. 

5aegrotantes contraria delectant, et cum corpus hominis aduersa 
ualitudo possederit , contra salutem suam a laborantibus peruersa 
poscuntur. capta mens languoris uitio morborum semper aug- 
menta desiderat et medelas artificum aspemata contemnit, re-25 
spuit remedium medicinae et in exitium suum prona animositate 
festinat. tunc, si malum morbi fortius creuerit , maiora remedia 
quaeruntur et pro salute hominis sollicita fortius se medicina com- 
ponit: asperi cibi, amari potus nolentibus ingeruntur et, si con- 
ualuerit malum, et ignis adhibetur et ferrum. sic homo recepta 30 
sanitate et salute sibi reddita quicquid aegrotantis corporis uitio 
inuitus passus est, hoc totum pro utilitate sua factum esse stantis 
animi iudicio confitetur. 

5 facit a: fit P 6 aceruarum P 7 recrudescat Fa, em, Bursian 
14 commacnlet a 15 ne ow. a 16 ne diutius a 23 ualetudo a \\ 
possiderit P 24 raoruorum P 25 aspernata P, ut coni. Oehler: asper- 
natas a 26 reraeditl P, sed corr. in remedia 1 m. ut uidetur 28 me- 
dicinae opponit a 29 ingerentur a 30 Si homo «_, 



Cap. 16-17. 101 

Accipite iam, sacrosancti principes, etiam nomina eorum qua 17 
sunt ratione composita. lumen hoc, quod hominibus iussu Dei 
fugatis tenebris diem reddit, quod per duodecim horarum spatia 
cursus sui ordinem dirigit, Solem dici uoluerunt, non quia solus 

5est, ut quidam uolunt — quia illic et caelum est et luna et alia ^oi.uk 
plurima sidera quae uidemus , ex quibus quaedam una serie et 
cohaerentia perpetua simulque coi^ulata lucent , alia toto sparsa 
caelo uagos cursus suis metiuntur erroribus — , sed ideo Sol ap- 
pella^«*r, quia cum ortus fuerit obscuratis ceteris siderifiws luceat 

losolus. Luna etiam — haec eadem Lucina — a noctumo lumine^ 
nomen accepit: hanc etiam quidam Dianam dici uoluerunt, quod 
per noctem lucens hominibus alterum paene diem faciat. mare 
nantes a natando Neptunum dici uoluerunt, et ex hoc quod liben- 
ter faciebant, substantiam nominis figurantes terrenam uim om- 

isnem atque naturam Ditem patrem dicunt, quia haec est natura 
terrae, ut et recidant in eam omnia et rursus ex ea orta proce- 
dant , quae res opulentiam terrae diuitiasque monstrauit. frugum 3 
substantiam uolunt Proserpinam dicere, quia fruges hominibus 
cum seri coeperint prosunt. terram ipsam Cererem nominant, 

2onomen hoc a gerendis fructibus mutuati. ex bellorum casibus 
Mauors nomen accepit quasi magna uertat. Minerua similiter bel- 
licum nomen est quasi aut 'minuat aut minetur. uenustas homi- 
num Venus dicta est. Apollinis nomen ex humanis fincxerunt ca- 
sibus sermone Graeco, quasi omnia commissa sibi aut amittat 

25aut perdat. solem etiam quidam Apollinem dicunt, quia cottidie 
in occasu constitutus splendorem luminis perdat : perdere autem 
Graeci aTtoleiv dicunt. uidetis | ut Ursstros ementiticios et fictos foi. 17 •» 
deos turbulentus error excogitauerit , ut Si*jperstitionibus anilibus 4 



1 iam nos: etiam Fa \\ etiam P: om. edd. 5 illic P; ibi a 
6 qued*»P; in fol, 16*» et 17^ extrema uerhapriorum septem uersuum 
fere euanuerunt charta pergamena adm^dum detrita 7 simulque a: 
semelque P, an ex semulque? 10 Luna etiam haec eadem L. edd, 
sine interpunctione ; cf. Cic. de deor. na/t. II, § 62: cum.. Luna a 
lucendo nominata sit; eadem est enim Lucina 11 dici uoluerunt Dia- 
nam a 12 mare nantes om. a 16 in ea P 19 proserpunt OeMer 
20 a om. P || gerendis P, ut coni. Creuzer (ad Cic. de d. nat. II, c. 26): 
serendis a \\ mutuatum a 24 ut aut a || omittat P 27 apoUin (sic) 
P, dnoXkHv a, em. Bursian \\ commentitos et ficticios a 



102 Pirmici Matemi 

et formae uobis iQorum traditae sint et nomiiia. sed haec omnia 
ueritas detoxit et ratio sanae mentis inuenit, ut inuestigatis om- 
nibus atque detectis quae sacrilegus error absconderat ueritas in 
liita luceret. haec enim omnia cum essent male comf osita terrori 
primum fuere mortalibus, dehinc consumpta nouitate quasi ex s 
longa aegritudine conualescentibus hominibus natus est quidam 
ex admiratione contemptus. sic paulatim quod stupebat animus 
ausus est diligenter inquirere et statim in arcana fictarum ac ua- 
narum superstitionum sagax misit ingenium. tunc ex assiduis 
tractatibus latentium ratione coUecta peruenit ad causas, ut pro- lo 
fanarum religionum miseranda commenta humanum genus pri- 
mum disceret, deinde contemneret, tertio recusaret. 
18 Libet nunc explanare quibus se signis uel quibus symbolis in 
ipsis superstitionibus miseranda hominum turba cognoscat. ha- 
bent enim propria signa, propria responsa, quae illis in istorum is 
sacrilegiorum coetibus diaboli tradidit disciplina. in quodam 
templo , ut in interioribus partibus homo introiturus possit ad- 
mitti, dicit: ^de tympano manducaui, de cymbalo bibi 
et religionis secreta perdidici^ quod graeco sermone 
dicitur: 6x Tv/nftavov fiifiQcoyta,, in xvjLifialov TtiTtojxa^ yeyova^o 
^ixvGTTfi ^^TT€cog, malo , miser homo, de admisso facinore confi- 
teris: pestiferum ueneni uirus hausisti et nefarii furoris instinctu 
Foi. i7b. letale | poculum lambisti: cibum istum mors sequitur semper et 
poena, hoc quod bibisse te praedicas uitalem uenam stringit in 
mortem et sedes animae contaminat et malorum continuatione 2& 
conturbat. alius est cibus, qui salutem largitur et uitam, alius 
est cibus, qui hominem Deo summo et commendat et reddit, alius 
est cibus, qui languentes releuat, errantes reuocat, lapsos erigit, 
qui morientibus aetemae inmortalitatis largitur insignia. Christi 
panem, Christi poculum quaere, ut terrena fragilitate contemptaso 

1 nobis Pa, em.Wowertis \\ litterae orum traditae siat in P etKmtterunt, 
deorum om, a 3 ueritas in uita Bursian: ueritatis semita a 8 inqui- 
reret P \\ hac uanarum P 15 quae P: quid a || in istis a 16 cetibus P 
17 introiturus Bursian: moriturus Pa, oraturus Lobeck Aglaoph, I, 24 
20 **rErO)NA P, fort. xttl yfyova 21 ftv(rTT]g'!ATT€(og P: fjivOTixog a 
22 ausisti P 23 lambis Pa, em. OeUer 24 poena aeterna a 25 con- 
taminata malorum te continuatione a 27 deo summo P (teste Lo^ 
renzio): summe deo a, summo deo OeUer 



Cap. 17-18. 103 

substantia hominis inmortali pabulo saginetur. quis est autem hic 3 
panis uel quod poculum in libris Salomonis sapientia magna uoce 
proclamat? aitenim: 'uenite, manducate de meis pani- 
bus et bibite uinum quod miscui^ et Melchisedech rex 

5 Salem et sacerdos summi Dei reuertenti Abrahae cum pane et 
uino benedictionis optulit gratiam. Isaac etiam cum lacob bene- 
dixisset, cum hoc idem Esau a patre suppliciter exigeret, respon- 
dit ei pater:Mominum\ inquit, 'illum feci tuum et om- 
nes fratres eius feci seruos, tritico et uino confir- 

lomaui illum^ tunc Esau casus suos misera lamentatione defleuit, 
quiatritici etuini, id est futurae felicitatis perdidit gratiam. 
quod autem consecratis hominibus a Deo panis diuinus iste prae- 4 
stetur. per Esaiam dicit spiritus sanctus: ^sic dicit dominus: 
ecce qui seruiunt mihi ijaanducabunt, uos autem 

isesurietis: ecce qui seruiunt mihi iocundabuntur, uos 
confundemini, uos interficiet dominus.' nonsolumpii- 
nis iste a Deo | summo sacrilegis et impiis denegatur , sed et vou i^*. 
poena promittitur et acerbae mortis decernuntur exitia, ut esu- 
rientibus faucibus diuinae animaduersionis exitus ingeratur. se- 5 

20 cuntur etiam hoc idem tricesimi et tertii psahni ueneranda re- 
sponsa, ait enim per Dauid spiritus sanctus: ^gustate et ui- 
dete quoniam dulcis est dominus\ dulce est caeleste 
pabulum, dulcis Dei cibus: nec habet in se miserae famis triste 
tormentum et de medullis hominum procedentis ueneni uirus ex- 

Bscludit. et haec ita esse sequentia oraculi responsa declarant, ait 
enim: Himete dominum sanctieius, quianonest ino- 
pia eis qui metuunt eum. diuites eguerunt et esu- 
rierunt, qui autem inquirunt Dominum non indi- 
gebunt omni bono.' qui sic in templo praetextatus incedis, s 
quifulges purpura, cuius caput aut auro premitur aut lauro, 

3 Sal. Prou. 9, 5. 8 Genes. 27, 37. 13 les. 65, 13 et 15. 21 P«. 
\3, 9. 26 ib. u. 10 sq. 

1 nominis P 2 quod poculum P: quod poculum de quo edd. 3 ue- 
te et a * 6 malim benedixisset et cum 7 a om. P; post patre duas 
me litterae erasae sunt 8 inquit om, a \\ tuum feci iUum a 
p^naP, ut semper \\ aceru^ P 24 procedentis nos: praecedentis Pa 
^et om. a 30 fulgis P \\ am*o aut lauro premitur a 



104 Firmici Materni 

errorem tuum turpis egestas insequitur et ceruicibus tuis onero- 
sum paupertatis imminet pondus. illum quem despicis pauperem 
largus et diues est, sedile illi Abraham in sinu suo praeparat. 
tunc tu per interiecta spatia flammarum ad mitiganda conscien- 
tiae tuae uulnera tenuem ab eo stillantis aquae guttulam postu- s 
labis nec tibi uolens Lazarus lenimentum doloris tui aut dare po- 
terit aut impetrare. singulorum enim pari gratia merita pensan- 
tur: illi uita confertur propter huius saeculi mala, tibi propter 
7liuius saeculi bona perpetua tormentorum poena decernitur. ut 
autem manifestius disceretur quinam ille esset panis , per quem lo 
miserae mortis uincuntur exitia , ipse dominus sancto ac uene- 
rando ore signauit, ne per diuersos tractatus spes hominum prauis 
Foi.isb. interpretationibus fallerentur. ait | enim in euangelio cata lohan- 
nem: ^ego sum panis uitae: qui uenerit ad me non 
esuriet, qui in me crediderit non sitiet umquam.*i5 
item in sequentibus hoc idem simili modo significat, ait enim: 
'si quis sitit ueniat et bibat qui credit in me.^ et 
rursus ipse, ut maiestatis suae substantiam credentibus traderet, 
ait: ^nisi ederitis carnem fili hominis et biberitis 
Ssanguinem eius, non habebitis uitam inuobis.* quare 20 
nihil uobis sit cum tympani cibo , miseri mortales : salutaris 
cibi gratiam quaerite et inmortale poculum bibite. Christus uos 
epulis suis reuocat ad lucem et graui ueneno putres artus et tor- 
pescentia membra uiuificat. caelesti cibo renouate hominem per- 
ditum , ut quicquid in uobis mortuum est diuinis beneficiis rena- 25 
scatur. didicistis quid uos facere conueniat, eligite quod uultis: 
inde mors nascitur, hinc inmortalis uita donatur. 
19 ***xa??« vvucpu, xaiqe viov cpcHg. Quid sic miserum homiinem 
per abrupta praecipitas, calamitosa persuasio? quid iUi falsae 

14 Joh. 6, 35. 19 ib. 6, 53. 

2 dispicis P 3 largns P: lautns Wowertts \\ diuis P \\ sedile Bur- 
sian: sed ille P, sed hoc spatium a 4 flammarum spacia ad mitigan- 
dae a 9 p^na P, ut semper 10 diceretur a 13 in euangelio Jo- 
hannis a et sicp. 106, 10 et alias 19 filii a 21 tympanis a 21 et24 
ciuoP, item statimpost ciui 21 dii miseri Pa, cf. p. 89, 5 25 renaa 
catis P 27 donatur. ^E1VYN<^E XATPE NYN<PE P, Dicis etiam, /«/(? 
vv/LKpCs a; 'apparet deesse dliquid quale est: Aliud profanae religionis sync 



Cap. 18-19. 105 

spei poUiceris insignia? nullum aput te lumen est nec est aliqui 
qui sponsus mereatur audire: unum lumen est, unus est sponsus: 
nominum horum gratiam Christus accepit. non poteris ad te 
alienae felicitatis transferre gloriam nec poteris caelestis luminis 

5 splendore decorari. in tenebras squaloresque proiectus es : illic 
sordes, squalor, caligo, tenebrae et perpetuae noctis dominatur 
horror. si uis ut tenuis saltim tibi splendor luminis luceat, erige 2 
uultus et demersos aperi oculos et desertis his ad eum te confer 
qui dixit: *^ego sum lux mundi,^ cuius diuinis | praeceptis Poi. 19». 

10 continetur ut in hac terrena conuersatione opus nostrum per dies 
singulos luceat : lucere autem non potest nisi inmaculata nos con- 
scientiae omamentaprotexerint, nisi integra nos et incorrupta 
uita commendet : tunc orietur nobis ueri luminis gratia, tune se^ 
nobis lucis auctor insiDuat, tunc uerum lumen et accipere possu- 

i5mus et uidere. sed, ut sacrilegae uocis conprimatur uiprobitas, 3 
qui sit uere sponsus sacrarum lectionum oraculis comprobabo, ut 
probetur sponsum esse Christum, sponsam ecclesiam, ex qua ue- 
nerando patri spiritales filii per dies singulos procreantur. in hac 
probatione arcana prophetarum ueneranda pandantur, adsistat 

aonobis sanctorum oraculorum fides. lohel diuino spiritu monente 
sicdicit: ^canite tuba in Sion, sanctificate ieiunium 
et indicite curationem, adgregate populum, sancti- 
ficate ecclesiam, excipite maiores natu, colligite 
paruulos lactantes, procedat sponsus de cubiculo 

25SUO et sponsa de thalamo suo.' hoc idem Hieremias si-4: 
mili ratione significat, ait enim cum Hierusalem truci minatur 
oraculo: ^et auferam de ciuitatibus ludae et de qua- 
druuiis Hierusalem uocem laetantium, uocem sponsi 
et uocem sponsae.^ processum sponsi etiam per psalmos 

sopraedicat spiritus sanctus : in octauo decimo psalmo hoc inueni- 
tur oraculum, ait enim: ^et ipse uelut sponsus egrediens 

9 Joh. 8, 12. 20 Joel 2, 15 sq. 27 Jer. 7, 34. 31 Ps. 18, 6 sq. 

bolum est, quod dicitur' Bursian; ipse tentaui: Inde vv/Lnfts x^^Q^y vv/Lnpte 
X^^Q^f v^ov (pd)g. 

1 aliquis sponsus qui hoc mereatur a 3 hominum quorum a 4 lu- 
minis Bmsian: numinis Pa 7 saltem a 8 aperi P: erige a 16 quis a 
II sita: sic P 18 spirituales a 24 lactentes a 27 quadrubiis P 



106 Firmici Materni 

de thalamo suo exultabit uelut gigans uiam currere; 
a summo caeli profectio eius et decursio eiususque 
ad summum eius et non est qui lateat a calore eius/ 

5 secretiora pandantur arcana: in apocalypsi qui sit sponsus inue- 
Foi.i9fc.iiimus. I ita enim scriptum est : ^ueni, ostendam tibi nouam 5 
nuptam uxorem agni. et duxit me in spiritu iu 
montem magnum et ostendit mihi ciuitatem sanc- 
tam Hierusalem descendentem de caelo.^ Intimandum 
est quid etiam nobis de hac ipsa re tradat euangelica disciplina. 
inuenimus enim in euangelio cata lohannem ita esse signatum:io 
*uos mihi testes estis quoniam dixi eis qui missi 
sunt ab lerusolymis ad me, quia non sumChristus, 
sed quoniam [missus sum ante ipsum: qui habet 
enimsponsam sponsus est, amicus autem sponsi est 
qui stat et audit eum et gaudio gaudet propteris 

Guocem sponsi.^ huius rei mysterium ostensum est, huius 
sponsi aduentum sapientium uirginum chorus expectat, huic 
praefert lumina peruigili cura sancta uirginitas: expectantibus 
sponsum seruis felicium praemiorum promittitur munus. inue- 
nimus enim in euangelio cata Lucam: ^sint lumbi uestri^o 
praecincti et lucernae ardentes et uos similes ho- 
minibus expectantibus domilium suum quando ue- 
niat a nuptiis, ut cum uenerit et pulsauerit ape- 
riant illi. felices serui illi quos adueniens domi- 
nusinuenerit uigilantes.' ecce uenerandorum responsorum 25 

7 oraculis sponsus ostensus est. quid tibi tu in acerbis casibus con- 
stitutus beatum nomen inponis? si uis liberatus lumen sequi 
" sponsi , proice errores et peruigili cura sollicitus praecedentia 
uitae facinora religiosa deuotione castiga. tunc te in nomine suo 
cum uigilantem inuenerit sponsus, cum fidei tuae merita cogno-so 
uerit, dabit maximum praemium, dabit integrum munus: intra- 
bis cum eo caeli thalamum, uidebis regiam mundi et, ut uerus 

5 Apoc. 21, 9 sq. 11 Joh. 3, 28 sq. 20 Luc. 12, 35 sqq. 

1 exultauitP || ut a 4 in apocalypsi id est in reuelationePa, ghssam 
deleuit Wowerus \\ quis sit a 8 Inuestigandum est a 12 Hierosoly- 
mis a 16 misterium P 22 eipectantes P 26 tibi tu P: tu tibi edd. 
II aceruis P 28 peruigil P || precidentia P 31 pretium P 



Cap. 19-20. 107 

particeps esse possis, a piissimo ac iustissimo domino iiuuorta- 
litatis tibi gratia conferetur. | 

Alterins profani sacramenti signum est ^eog en TthQag. curFoi.20.. 
hoc sanctum uenerandumque secretum ad profanos actus adul- 20 

sterata professione transfertis? alius est lapis, qiiem deus in con- 
lirmandis fundamentis promissae Hierusalem missurum se esse 
promisit: Christus nobis uenerandi lapidis significatione monstra- 
tur. quid tu ad commaculatas superstitiones furtiua fraude uene- 
randi transferis nominis dignitatem? lapidem tuum ruina sequi- 

lotur et cadentium culminum funesta conlapsio: noster lapis Dei 
fandatus manu extruit, confinnat, erigit, munit et restaurati 
operis gratiam perpetuae inmortalitatis splendore condecorat. 
ait enim de hoc Esaias iubente sancto spiritu: ^sic dicit Do-2 
minus: ecce ego inmitto in fundamenta Sion lapi- 

isdem pretiosum, electum, summum angularem, ho- 
noratum, et^qui crediderit in eum non confundetur.^ 
in psalmis etiam simile responsum est: ait enim spiritus sanctus 
in centesimo et septimo decimo psalmo: 'lapis quem repro- 
bauerunt aedificantes hic factus est in caput anguli: 

aoa domino factus est iste et est mirabilis in oculis 
nostris.' per multos prophetas spiritus sanctus nominis istius 
ordinem monstrat, ait enim Zacharias propheta: ^ecce ego ad- 
duco puerum meum, Ortus nomen ei est, quoniam 
lapis quem dedi ante faciem Hiesu: super lapidem 

25ipsum unum septem oculi sunt.^ sed ut manifestius con- 3 
stet, antiquiora uenerandarum lectionum secreta pandamus. in 
Deuteronomioitacomprehensum est: "^et scribes super lapi- 
dem omnem legem hanc^ Hiesus etiam Naue iussu diuini- 

13 Jes. 28, 16 18 Ps. 117, 22 sq. 22 Zach. 3, 8 sq. 27 Deut. 
27, 8. 

2 confertur P 9 transferis P: transfers edd, cf. c. 22, 3'proferis et 
24, 3 feris 12 perpetuo Oehler, at conferri iubet Bursian p. 102, 29 et 
p, 120, 13 13 iuuenteP, innuente a \\ spiritu sanctoa 17 similiP 
18 decimo om. Paj add. Wowerm 20 a domino P: An no a 23 ei 
nomen a 24 lapis quem dedi ante faciem Hiesu Bursian (coU. Cypriani 
test Ily 16, p, 553): locus quem dedit un^ facie hiesus P, lapis quem dedi 
coram lesu a 26 antiquora uenerandorum P 27 deutero nomii P 
28 lesus a 



108 Pirmici Materni 

tatis hoc specialiter conprehendit, aitenim: ^et accepit lapi- 
dem magnum et statuit eum contra dominum. et 
Foi.2ob,ait Hiesus ad populum: ecce lapis iste erit mihi in 
testimonium quia iste audiuit omnia quae dicta 
sunt a domino, quawcio loquutus est ad uos, et erit 5 
iste uobis testimonium in nouissimo dierum, quando 

^recesseritis a domino uestro.^ quod autem per hunc lapi- 
dem, id est per dominum nostrum lesum Chhstum, et dii isti 
casuri sint et multitudo templorum aperte Danihel uenerandis 
oraculis explicauit: ait enim cum interpretaretur somnium regis: 10 
et ecce imago, imago nimis magna, et contemplatio 
ipsius imaginis metuenda, et elata stabat contra te: 
cuius caput fuit ex auro bono, pectus et brachia 
eius argentea, uenter et femora aerea, pedes autem 
ex parte quidem ferrei, ex parte autem fictiles:i5 
quoadusque abscisus est lapis de monte sine mani- 
bus concidentium et percussit imaginem super pe- 
des ferreos et fictiles et comminuit eos minutatim 
et factum est simul ferrumet testa, etaeramentum 
et argentum et aurum facta suut minuta quasi pa-so 
lea, ut puluis in area aestate, et uentilawiHlla uen- 
tus ita ut nihil remanserit in illis: et lapis qui per- 
cussit imaginem factus est mons magnus et imple- 

6uit totam terram.' qui locus in terra est quem non Christi 
possederi^ nomen? qua sol oritur, qua occidit, qua erigitur sep- 25 
temtrion, qua uergit auster, totum uenerandi numiaiB maiestas 
implewi^, et licet adhuc in quibusdam regionibus idololatriae 
morientia palpitent memhra^ tamen in eo res est ut e Christiawis 
omnibus terris pestiferum hoc malum funditus amputetur. de 
idololatrarum lapide, de quo dicunt d^eog hi TterQag^ quod pro- so 
phetarum respondi^ oraculum? cui autem restitit uel cui pamt 

^iste lapis? lapis autem hic sanctus, id est Christus, aut fidei I 

1 Josua 24, 26. 11 Dan. 2, 31 sqq. 

3 lesus a \\ erit] in foh 20^ et 21» tursm muUa etumuertmt 6 nobis in 
testimonio a 10 oraculis a : oculis P 12 et elata P : et om. edd. 20 pallea 
et ut a 24 quis locus a \\ quem a: qui P 25 septentrio edd. 27 idolo 
latrie P 30 idolatrorum Pa 31 resistit a, restitit Bursian; neu- 



Cap. 20-21. 109 

fondamenta ^testenta^ aut in angnlo positus duorum parietumFoi.3i«. 
membra aequata moderatione coniungU, id est ueteris et noui 
testamenti in unum coUigit ^fentes aut certe corporis et animi 
diuersi^atem .xiol...a homini inmortalitate consociat aut legem 

5 promulgat aut contra peccantes testimonium perhibet aut, quoi 
es^potius, imaginem diaboli percutit, ut supera^o eo atque pro- 
strato et in cinerem fauillasque conuerso erecto subZimitotis suae 
uertice purum dominationis imperium sU, uos nunc, Constanti 7 
et Constans sacratissimi imperatores , et uenerandae fidei uestrae 

loimploranda uirtus est, quae supra homines erigitur et a terrena 
fragilitate separatur, qum caelestium se rerum societate con- 
iungit, quae in omnibus actibus suis, prout potest, Dei summi 
sequitur uoluntatem: modicxim. tantum swperest ut legibus uestris 
funditusprostratusdiabolus iaceat, ut extinctae idololatriae pereat 

isfunesta contagio. ueneni huius uirus euanuit et per dies singulos 
substantia profawae cupiditatis exspirat. erigite wexiUum fidei, 
uobis hoc diuinitas reseruauit: fauore eius emmentes prostratores 
estis omnium hostium uestrorum, quorum opera Bomanum in- 
firmabatur im^exium, signum uenerandae legis mgite, sancite, 

sopromulgate quod prosit. sit faustum felixque rei publicae quod 
inter aceruos caesarum uictimarum hostium prostrawistis exer- 
citwi, felices uos quoque: gloriae ac uoluntatis suae Deus fecit 
esse participes, idololatriae excidium et profanarum aedium rui- 
nam propitius Christus poptdo uestris manibus reseruauit. ille 

25 spiritolibus armis malos spiritus^ \ uos mala terrena uicistis.F0j.2ib. 
erigite tropaea uictoriae et praeferatur ingens titulus triumpho- 
rum: profanarum rerum strage gaudentes exultate fortius, exul- 

trim ih P exstare testatur Reifferscheid \\ parcit a, par sit Oehler, in P 
proerit uel perit scriptum uideri monet Reifferscheid 32 iste addidit a 

2 coninngit add. a in loco prorsus obscurato; ex spatio in P apparet 
12 — 15 litteras scriptas fuisse 4c conciliata {uel ex coUata) coni. Bursian, * 
inniolata a 10 quae a: om. P 11 quae caelestium nos: quae om. P, 
coelestiumque a 13 tantum Wowerus-. talium P (?) a 17 eius addidit 
Bursian, cuius fauore a 19 firmabatur P (?) a, em. Wowerus; ue- 
xabatur coni. Bursian 21 uictimarum addidi, hostiarum add, Bursian 
(quod* tot aceruos caesorum hostium a) 22 gloriae a, sed huius u>ocab. 
nvXlum uestigiwm in P esse testatur Lorenz 23 minam Bursian: ruina 
P, ruinas a 24 nostris a 25 spiritualibus a || armis a: om. P 
26 tropea P, trophaea a \\ proferatur a 



110 Firmici Materni 

tate fidenter. felicitas uestra cum Dei uirtute coniungitur , pro 
salute hominum Christo pugnante uicistis. 
2 1 Omnia symbola profanae religionis per ordinem suggerantur, 
ut probemus nequissimum hostem generis humani de sanctis haec 
uenerandisque prophetarum oraculis ad contaminata furoris sui s 

2 scelera transtulisse. inuenimus enim itadici: evdl, dUsQiog 81' 
^oQcpe. deus iste uester non biformis est, sed multiformis: in 
multas enim species uenenati oris forma mutatur. ipse est basi- 
liscus et scorpio, qui fidelium securis uestigiis premitur, ipse ma- 
litiosus anguis, cuius caput quaerit decepta mortalitas, ipse tor- w 
tuosus draco, qui hamo ducitur, qui captiuus includitur: iste 
deus uester Lernaei anguis crinibus adomatur. uiden ut percusso 
domino morientium anguium turba succedat? quid sic renascen- 
tibus hydris puUulas? quid te fecunda scelerum sobole componis? 

3 mortis tuae uiam didicimus , scimus quibus remediis artis tuae i^ 
uenena uincantur. Christi inmortalem sanguinem bibimus, nostro 

, sanguini Christi sanguis adiunctus est: hoc est salutare reme- 
dium scelerum tuorum , hoc cottidie a uitiata dei plebe morti- 
ferum uirus excludit. quis deum istum quem plangunt cum cor- 
nibus uidit? quae sunt ista comua quae habere se iactat? alia^o 
sunt comua, quae propheta sancto spiritu iubente commemorat, 
quae tu, diabole, ad maculatam faciem tuam putas te posse 

4 transferre. unde tibi omamenta quaeris et gloriam ? comua nihil 
aliud nisi uenerandum signum crucis monstrant: huius signi uno 
extenso ac directo comu mundus sustentatur , terra constringitur, 25 

Foi.22a.et e duorum | quae per latus uadunt compagine oriens tangitur, 
occidens subleuatur, ut sit totus orbis tripertita stabilitate fir- 

5 suis P 6 evoX SCxeQoyg Bursian {idem nal SCx, coniciens): EAIAI- 
KEPCOC P {ihXtxsQhg a) 8 uenenati oris P: ueteratoris a 10 qnatit 
OeMer; at confert Bursian Genes. 3, 15 avrog aov TrjQi^asi xfyaXijr, quod 
Cyprianus (testim. II, 9 p. 550) reddidit: ipse tuum obseruabit caput || 
decepto a 12 lernei P \\ uiden ut Bursian: uident ut Pa 17 hoc 
addidi: quod add. Bursian 18 a uitiata dei scripsi: aficiat adi P, 
afficiat a Dei a, a filiata^^dei Bursian 21 iuuente P, annuente a 
25 sustentat P 27 ut sit t. o. t. s. f. confixiq. operis immortalibus radi- 
cibus fundamenta teneantur scripsi: ut sic totus orbis tripertita ^ripar- 
tita a) stabilitate firmatus confixi operis immortalis (immortalitatis a) 
radicis fundamenta teneantur Pa; subleuatur: sic totus orbis t. s. fir- 
matur cum fixi operis immortalitatis radicibus fundamenta teneantur comL 



Cap. 21-22. 111 

matus, confixique operis immortalibus radicibus fundamenta te- 
neantur. hoc secretum nobis uenerandum prophetae oraculum 
tradidit: inuenimus enim in Abbacuc ita esse perscriptum: 
^texit caelos uirtus eius et laude eius plena est terra 

5et splendor eius ut lux erit: cornua in manibus eius 
erunt et illic constabilita est uirtus gloriae eius 
et constituit dilectionem suam: ibit uerbum et prae- 
cedet secundum gressus suos.* en ueneranda crucis cor-5 
nua, en sanctae uirtutis inmortale fastigium, en gloriosi operis 

10 diuina conpago. tu, Christe, mundum ac terram extensis mani- 
bus , tu caeleste sustentas imperium , tuis inmortalibus adhaeret 
humeris salus nostra, tu, domine, aetemae uitae baiulas signum, 
tu uenerando instinctu hoc nobis denuntias per prophetas: ait 
enim Esaias: ^ecce natus est nobis filius, imperium 

issuper humeros eius et uocatum est nomen eius mag- 
nae cogitationis nuntius.'' haec sunt crucis comua, quibusG 
omnia et subleuantur pariter et continentur, his cornibus bene 
hominum utitur uita. ut Amalech uinceretur, extensis manibus 
Moyses haec imitatus est comua, ut facilius impetraret quod 

somagnopere postulabat, crucem sibi fecit ex uirga. ad haec cornua 
festina celeritate properate, ad haec comua humili ueneratione 
confugite, his uos adfigant cornibus iustitia, aequitas, pudicitia, 
misericordia, patientia, fides, ut ueneranda praeferentes insignia, 
consecratae frontis maiestate gaudentes et sepulturae Christi par- 

25 ticipes sitis et uitae. 

Aliud etiam symbolum proferimus, ut contaminatae cogita-Foi.22b. 
tionis scelera reuelentur, cuius totus ordo dicendus est, ut aput22 
omnes constet diuinae dispositionis legem pemersa diaboli esse 
imitatione cormptam. nocte quadam simulacmm in lectica supi- 

3onumponitur et per numeros digestis fletibus plangitur: deinde 
cum se ficta lamentatione satiauerint, lumen infertur: tunc a sa- 

4 Hab. 3, 3-5. 14 Jes. 9, 5. 

Bursian (ut sic totus orbis . . immortalitatis radicis fundamento teneatur 
OeJder) 

3 Abacuc a 7 constituet Pa, em. Bursian 14 uobis filiti P 
18 nititur a 24 consecratae fontis P, em. Bursian ('consecrati fon- 
tis a) 26 contaminatae nos: contaminae P, conamine a 29 Note P 



112 Firmici Materni 

cerdote omnium qui flebant fauces unguentur, quibus perunctis 
sacerdos hoc lento murmure susurrat: 

d^aQQeiTe fAvarac xov d^eov asawafAevov * 

IWat yccQ rfuv sn tzovcdv aarvrjQia. 
2quid miseros hortaris gaudeant? quid deceptos homines laetari 5 
compellis? quam illis spem, quam salutem funesta persuasione 
promittis? quid illos falsa pollicitatione soUicitas? dei tui mors 
nota est , uita non paret nec de resurrectione eius diuinum ali- 
quando respondit oraculum nec hominibus se post mortem, ut 
sibi crederetur , ostendit, nuUa huius operis documenta praemisit 10 
nec se hoc facturum esse praecedentibus monstrauit exemplis. 

3 idolum sepelis. idolum plangis, idolum de sepultura proferis, et 
miser cum haec feceris gaudes. tu deumtuumliberas, tu iacentia 
lapidis membra componis, tu insensibile corrigis saxum: tibi agat 
gratias deus tuus, te paribus remuneret donis, te sui uelitesseis 

4 participem, sic moriaris ut moritur , sic uiuas ut uiuit. nam quod 
odore perunguentur fauces, quis non facinus istud dispecta uani- 
tate contemnat? habet ergo diabolus christos suos et, quia ipse 

Foi.asa.antichristus est, ad infamiam | nominis sui miseros homines ?ce- 
lerata societate perducit. unguentum hoc reserua mortuis, reserua ao 
morituris, ut quos laqueis tuis ceperis, eos uenenato unguento 
oblitos lugubri ac funesto semper mergas exitio. 
23 Aliud est unguentum, quod Deus pater unico tradidit filio, 
quod filius credentibus diuina numinis sui maiestate largitur. 
Christi unguentum immortali compositione conficitur et spirita- 25 
libus pigmentorum odoribus temperatur: hoc unguentum a mor- 
talibus laqueis putres hominum artus exuit, ut sepulto primo 
homine ex eodem statim homine homo alius felicius nascatur : et 
ut hoc manifestius explicetur, sacrarum lectionum arcana pan- 
2 denda sunt. ait enim Dauid, ut huius unguenti gratiam traderet : 30 
^speciosus forma prae filiis hominum, diffusa est 

31 Ps. 44, 3-10. 

1 tmgxmtur a 3 BAPPITE ^ICTE P 4 ECTE P 5 ut gau- 
deant a 7 permittis P 8 non comparet a 9 respondet a 10 pro- 
misit a 12 proferis P: profers edd. cf, adp. 107, 9 14 agatP: habet a, 
habeat Wowertis ef Bursian 16 quod odore Bursian (sed idem quod olore 
praeferens): quo dolore P, quod unguento a 17 perunguntur a || di- 
specta P: despecta edd. inepte 24 nominis a 25 spiritualibus a 



Cap. 22-24. 113 

gratia in labiis tuis: propterea benedixit tibi deus 
in aeternum. accingere gladium tuum circa femur, 
potentissime specie et pulchritudine tua: intende, 
prospere procede et regna propter uirtutem et man- 

ssuetudinem et iustitiam, et deducet te mirabiliter 
dextera tua. sagittae tuae acutae, potentissime: 
populi infra te decident in corde inimicorum regis. 
sedes tua, Deus, in saeculum saeculi: uirga recta 
est uirga regni tui. dilexisti iustitiam, odisti ini- 

loquitatem: propterea uncxit te Deus tuus oleum lae- 
titiae a consortibus tuis: myrra et gutta et cassia a 
uestimentis tuis de aedificiis eburneis ex quibus 
te iucunditate adfecerunt.' 
Inmortalis unguenti secreta peruidimus et diuinae nobis dis- 3 

ispositionis ordo monstratus est: regnum perpetuum et caeli dia- 
dema domino nostro cum unguenti maiestate conlatum est. quispoi.^sb. 
autem hic qui regendi orbis accepit potestatem, quiuenerandi 
nominis maiestate decoratur, aliud nobis monstrat oraculum: ait 
enim is idem Dauid : ^ut quid fremuerunt gentes et po- 

aopuli meditati sunt inania? adstiterunt reges terrae 
et principes conuenerunt in unum aduersus domi- 
num et aduersus Christum eius.* quidtesic extollis sacri- 
legapersuasio? quid miseros homines eflfrenata temeritate cir- 
cumuenis? unguentum Christi caeli donat imperium, unguentum 

25 tuum gehennae suscitat flammas. 

Sed quod inpuro ore sacerdos iste et poUuta uerborum contami- 24 
natione componit, libet diligenti inquisitione discutere. liberato 
deo suo bonum animum gerere socids , fiduciam bonae spei ha- 

19 Ps. 2, 1 sq. 

1 tibi deus om, P; tibi add. iam a, deus Bursian; cf, LXX: svXo- 
yjjaiv 06 6 S^eog 2 femtir tnani a \\ potentissime: specie et p. tna in- 
tende edd. at est in LXX: Svvaxh rjf taQaiojriTCaov etc. 4 propter ueri- 
tatem Wowertis, ut habent LXX et Cypr. testim. II, 29 6 tuae add. 
Bursian \\ potentissimeP: potentissimae a 7 intra Pa, em.Bur8ian; cf, 
LXX: ta fiiXrj aov i^xovrift^vce , ^war^' laol vnoxdta) aov neaovviai. 
8 sedis P 10 oleo a 11 a P: prae a \\ myrrha edd. 13 iocundi- 
tate P 17 regendae P 24 unguentum tuum Bursian: tuum om. P, 
unguentum uestrum a 

n. 8 



114 Firmici Materni 

bere persuadet. o quam miseris, quam luctuosis se laqueis inuol- 
. uit caduca calliditas! quis deum tuum liberat? cui hoc praestitit 
quodlaborat? disce, disce quod nescis, disce quod nou uides: 
2 Christus filius Dei ut humanum genus a mortis laqueis liberaret, 
uere omnia ista sustinuit, ut captiuitatis durae iugum tolleret, 5 
ut hominem patri redderet, ut mitigata offensa hominem cumDeo 
prospera conciliatione componeret, ut promissae resurrectionis 
fructum proprio monstraret exemplo. fecit filiusDei quod ante pro- 
miserat : clusit ianuas sedis infemae et durae legis necessitatem 
calcata morte prostrauit: per triduum recensita ab eo iustoruni 10 
turba collecta est, ne diutius contra eos mortis dominaretur inpro- 
bitas: ne iustorum meritum ex longa desperatione concideret, 
fregit claustra perpetua et ferreae fores Christo iubente conlapsae 
sunt: ecce terra contremuit et fundamentorum suorum stabilitate 
Foi.24a. concussa praesentis Christi numen agnouit: | ante praefinitumis 
tempus praecipitat diem mundi rotata uertigo et sol non com- 
pleto diumarum horarum spatio properato cursu uergit in noctem: 
ecce ueli fastigia summa finduntur et obscurioribus tenebris or- 
bem terrarum caligo noctis abscondit. omnia elementa Christo 
pugnante turbata sunt , tunc scilicet cum primum contra mortis 20 
tyrannidem humanum corpus armauit. per triduum ista conflic- 
tatione pugnatum est, quamdiu mors superatis malitiae suae ui- 
Sribus frangeretur. quid solita impatientia, homo religiose, homo 
Christi, desperas et deficis? tridui moram non feris? sollicitu- 
dinem ac desperationem tuam nouis precibus confiteris? hocte^s 
facturum esse illo die spiritus sanctus ueneranda uoce significat, 
cumper Dauid dicit: 'aestimati sumus sicut oues occi- 
sionis. exsurge: quare obdormis, domine? exsurge 
et ne disperdas usque ad finem. quare faciem tuam 
auertis? obliuisceris inopiam nostram et tribula-30 
tionem? quoniam humiliata est in puluere anima 
nostra, haesit in terra uenter noster. exsurge, do- 

27 Ps. 43, 23-27. 

5 uere <m. a 6 mitigat^ offenslL P 9 clansit a 10 recensita 
Muenter: recens ita Pa 11 danaretur P, em. in a 13 iuuente P 
15 nomen P 17 spatium P 24 feris P: fers edd. cf. adp, 107, 9 
30 abertis P 



Cap. 24. 115 

mine, opem fer nobis et libera nos propter nomen 
tuum.^ ecce post triduum lucidior solito dies oritur et reddita4 
soli praeteriti luminis gratia: omnipotens deus Christus splendi- 
dioribus solis radiis adoratur: exultat salutare numen et trium- 

^ phales currus eius iustorum ac sanctorum turba comitatur. tunc 
elato gaudio clamat elata mortalitas: ^ubi est, mors, acu- 
leus tuus?^ tunc praecurrens salutare numen aperiri sibi cae- 
lestes ianuas praecipit: aperite, aperite et immortalia claustra 
conuellite: Christus deus calcata | morte ad caelum hominem Foi.24b. 

10 quem susceperat reuocat. hoc a uenerando propheta sancta uoce 
praecanitur et ex ore prophetico uox iubentis auditur: ait enim 
spiritus sanctus , ut nobis licentiam Christi iubentis ostenderet: 
'tollite portas, principes, uestri, et extollite uos, 
portae aeternae, et introibit rex gloriae.' hoc angeliss 

15 nescientibus imperatur: neque enim scire potuerunt, quando uer- 
bum Dei descendit ad terram: ideo et ipsi sollicita interrogatione 
respondent: ^quis est iste rex gloriae?' quibus quaerenti- 
bus perspicua Christus numinis sui maiestate respondet: ^domi- 
nus fortis et potens, dominus potens in proelio.' co- 

^ gnoscitur statim a cilstodibus caeli filius Dei et quicquid illos ante 
fefellit aguoscunt: uident prostrati hostis exuuias et recordati 
primae dispositionis ordinem etiam ipsi cum ascendentibus iterata 
pariter uoce conclamant: ^tollite portas qui praeestis illis 
et extollite uos, portae aeternae, et introibit rex 

:25gloriae/ reuerso filio promissa pater regni sceptra restituitet6 
sellam regni aequa potestate concedit, ut imperet, ut regnum 
teneat , ut perpetua numinis sui maiestate dominetur. audi quid 
de illo Danihelem spiritus sanctus iusserit dicere : ^uidebam 
in uisu n#cte et ecce in nubibus caeli quasi filius 

6 ad Cor. 1, 15, 55. 13 Ps. 23, 7. 17 ib. u. 8. 23 ib. u. 9. 
28 Dan. 7, 13 sq. 

2 lucidiora solito P 8 precepit P 9 conbellite P 10 que susci- 
perat P 12 potentiam a 13 principes a: principis P || uestri P: 
uestras a; in recepta quoque lectione uestri, ut distinctione indicatum est, 
pendet a uoc, portas || uos addidit Bursian (cf. infra u. 24), extollimini 
Cypr, testim, II, 29 14 aetemales a 14 et 24 introiuit P 17 re- 
«pondet Fa, em. Bursian 26 ut regnet ut teneat Pa, ut regna teneat 
Wowerus, ut regnum t. rectius nescio quis primum scripsit 

8* 



116 Pirmici Materni 

hominis ueniens uenit usque ad ueterem dierum et 
stetit in conspectu eius et qui adsistebant optule- 
runt eum, et data est ei potestas regiaet regnum et 
omnis claritas et omnes reges terrae seruient ei et 
potestas eius aeterna, quae non auferetur et regnum & 
Foi.25«.eius non corrumpetur/ haec eadem nobis | sancta reuela- 
7 tione monstrantur, inuenimus enim in Apocalypsi ita esse per- 
scriptum: ^et conuersus sum et respexi ut uiderem 
uocem, quae mecum loquebatur, et uidi septemcan- 
delabra aurea et in medio candelabrorum similemio 
filii hominis uestitum poderem et erat praecinctus 
supra mammas zonam auream: caput autem eius et 
capilli erant albi uelut lana alba, utnix, oculi eius 
ut flamma ignis et pedes eius similes aurichalco 
sicut de fornace ignea et uox eius ut sonus aquarumis 
multarum, ethabebat in dextera sua septem stellas 
et ex ore eius gladius ex utroque acutus et facies 
eius splendebat ut sol in uirtute sua: et cum uidis- 
sem, cecidi ad pedes eius tamquam mortuus, et in- 
posuit dexteram suam super me dicens: noli timere: 20 
ego sum primus et nouissimus et uiuus qui fueram 
mortuus et ecce sum uiuens in saecula saeculorum 
8et habeo claues mortis et inferorum/ post resurrectio- 
nem etiam cum discipulis suis daret certa mandata, immortalium 
mandatorum ordinem ista lege conclusit: 'data est mihi om-2& 
nis potestas in caelo et in terra: ite ergo et docete 
gentes omnes, baptizantes eos in nomine patris et 

8 Apoc. 1, 12-18. 25 Matth. 28, 18—20. 

3 potestas regia et onines reges terrae et regnum et omnis claritas ser- 
uient ei P et edd, quem uerbarum ordinem turbcUim esse apparet: alia 
quaestio est, num necessaria uerborum transpositione totus locus sanaiu^ 
sit, cum haec Ugantu^ in LXX: xal avr^ i^od^rj 1) ctQxn xal ^ rifii^ xal 
^ fiaOiXela, xal navreg ot laoi, (fvXaC, yltoaaai avr^ ^ovXsvovac 
4 seruiuit a 5 aufertur a 8 sum addidit Bursian \\ et om, a 
11 filio a II uestitum pudoremP, uestitu podere a; at est in textu graeco : 
MeSvfxivov nodri^ri 12 zona aurea a 14 auricalco P 17 fort, ex 
ore eius exiens {uel exibat) gladius 18 eius onu P \\ fort. cum uidissem 
eum 19 taqufi P: tanquam a 27 omnes gentes a 



Cap. 24-25. 117 

filii et spiritus sancti, docentes eos obseruare om- 
nia quaecumque praecepi uobis/ quod autem Deus pater 
participem eum regni faciens regalis sellae ei concesserit sedes 
hoc docetur oraculo: ^dicit dominus domino meo: sede a 

^dextris meis quoadusque ponam inimicos tuos sub- 
pedaneum pedum tuorum. uirgam uirtutis tuae emit- 
tet dominus a Sion et dominaberis in medio inimi- 
corum tuorum. tecum principium in die uirtutis 
tuae in claritate sanctorum: ex utero ante luciferum 

logenui te. iurauit dominus nec paenitebit eum.' | 
Hi sunt inimici Dei, sacratissimi imperatores, qui ueritatis or-Foi.25b. 
dinem contraria lege conturbant, quiperuersae cupiditatis in-9 
stinctu sacrilega uota concipiunt, qui profanae mentis fnrore aut 
lignum semper uenerantur aut lapidem. in isto loco positi ordi- 

isnem debemus sanctae dispositionis aperire, ut quicquid nobis in- 
uestigantibus sanctum Dei uerbum prophetica tradidit disciplina 
ad refutandas pro&ni erroris maculas specialiter eiplicetur, ne, 
si, ut nos diximus, commenti sunt qui sacrilegia errantibus tra- 
diderunt, sic a nobis ordo ueritatis curiosius requiratur. suspen- 

2osis itaque paululum ceteris ad haec explicanda quae uera sunt 
transferatur oratio. 

Vos, domini imperatores , sanctarum aurium uestrarum mihi 25 
commodate patientiam, ut totum clementiae uestrae quod pro- 
mittimus explicemus. cur Deus, id est filius Dei, homo passus 

25 est fieri breui ac uera pietati uestrae ratione monstrabitur. cum 
hominemprimum, idest Adam, ad imaginem suam Deus fa- 
ceret, certam illi mandatorum dedit legem. is per feminam, id 
est Euam, deceptus diaboli persuasionibus promissae sibi gloriae 
perdidit dignitatem: lignum erat in paradiso quod promissorum 

30 a Deo praemiorum perdidit gratiam, de uirginis terrae limo homo 2 
factus est: nondum enim, ut ait scriptura, supra terram pluerat. 

4 Ps. 109, 1--4. 

6 mittit P 7 ex Syon a || dominaueris P 9 et ex a 10 p^niteuit 
P, poenitebit a 11 hii P 12 instincto P 17 ne si, ut scripsi: ne 
sicnt Pa, ne sicut, ut Bursian, ac si, ut tentawU parum feliciter Oehter; 
alii quaedam deesse st^picati sunt 18 commentiti Muenter 19 incu- 
riosius Bursian 23 patientia P 25 pietatis P 



118 Firmici Materni 

hic contemptis mandatis Dei humanum genus mortalitatis laqueis 
' ' adflixit. oportebat hoc totum et refonnari et corrigi et reformatio 
originis debuit reformare primordia. ex uirginis terrae limo factus 
Adam praeuaricatione propria promissam perdidit uitam: per 
Foi.26a. uirginein | Mariam ac spiritum sanctum Christus natus et in- 5> 
mortalitatem accepit et regnum. arbor ligni pestiferum deceptis 
pabulum praebuit: lignum crucis uitam inmortali conpage resti- 
tuit. contempsit Adam, oboediuit Deo Christus: sic diuina dis- 
Spositione quicquid Adam perdidit Christus inuenit. nam post 
multa tempora nouissimis temporum spatiis, id est nouissimaio 
paene saeculorum ebdomade, uerbum Dei humano se miscuit cor- 
pori, ut hominem liberaret, ut mortem uinceret, ut fragilitatem 
humani corporis cum diuina inmortaiitate coniungeret. quid enim 
faceret tanta turba sanctorum? quae illis spes salutis? quodme- 
ritorum praemium , si sub una eademque condicione sortis ine- is- 
luctabilibus mortalitatis laqueis etiam ipsa obligata teneretur? 
nihil Habel, nihil Enos, nihil Noe, nihil Sem, nihil Abraham, 
nihil Isaac , nihil lacob de Dei sibi misericordia ac maiestate 
promitterent: irent etiam ipsi post tantum fidei meritum cum 
ceteris omnibus pariter addicti et omnes Dei sanctos unum mortis ^ 
exitium exciperet nec haberet aput Deum praemium pietas, si 
4 una eademque omnes condicio mortis hauriret. sed Deus Abrahae 
'clarius a caeli sideribus promiserat regnum. ideo ex genere Abra- 
hae descendens Maria uirgo Dei concepit, ut supra(Uctorum ho- 
minum soboles inmortalis societatis uinculo iungeretur, utsicgs. 
humanum genus per hominem pariter et deum aequata societatis 
conparatione coniunctum ad inmortalitatis imperium oboedientiae 
merito perueniret. quia itaque, sacratissimi imperatores, curiosis 
Foi. 26b. auribus satisfecimus, reliqua persequamur, | ut uel sic polluta- 
rum aurium sordes purificans possit sermo purgare. 30 

26 Sequitur adhuc aliud symbolum , quod pro magno miserorum 
hominum credulis auribus traditur : TavQog dQa^iovrog xccl tov- 

2 sMxit prdbcibUiter WaJcefield, cf. 8, 5 laqneis implicata 3 refor- 
mari P 6 accepit P 1, m. recepit P m. 2 8 obediuit edd. 11 ebdo- 
mad^ P 20 addictis a 21 exittt P 24 concipit Pa, em. Bursian 
^25 ut om. a, et sic Wowerus 29 nt uel a: Ne uelP, anne uel coni. Bur- 
sian, ipse malim ut {sine uel); nam uidetur in cod. uitiata lectio ne et 
uera ut, quae uox toties in uel (ut) abiitj in unum coniuncta 32 f^QKxatv 



Cap. 25-26. 119 

Qov dQcmcov TtaTtiQ. aliquando nobis signa, diabole, maculati 
nominis prodidisti, aliquando infame nomen propria uoce confes- 
sus es : scio qui fueris , quid ausus sis : scio quid fecerit scelerum 
tuorum malitiosa persuasio. hoc erat quod Euae , cum eam per- 
sderes, magnopere pollicebaris cum ei diceres: "^eritis quasi 
dii.^ tunc iam parabas tibi ac tuis templa et delubra faciebas et 
uenenati oris inluuiem nefariis ceremoniis consecrabas. serpis in 2 
templis et occisarum hostiarum misero pasceris sanguine, nec 
uenenis tuis cruor defuit nec semiustae crematorum corporum 

10 partes, humanarum te etiam uictimarum frequenter sanguine cru- 
entasti et Latiaris templi cruore uel ara Karthaginis rabies tua et 
siccarum faucium uenena nutrita sunt. tu haec faciens homini- 
bus te miseris prodesse iactas , ut crudelitate tua perimas , per- 
suasione decipias, poUicitatione prostemas: sic tuis prospicis, 

isparricida. fugite, o miseri homines, fugite et contagionem istam 
quantacumque potestis celeritate deserite: draco est qui colitur, 
latere non potest, proprietatem nominis sui ipse confessus est, 
confessum reum poena consequitur. audite quid sanctus propheta 3 
diuina instigatione denuntiet. oraculum hoc Esaiae nobis fides 

2otradidit, ait enim: ^in illa die superducet deus gladium 
sanctum et magnum et fortem super draconem, | 
serpentem magnum et tortuosum, et interficiet dra-Foi.27». 
conem.'' uoluntas Dei perfecti operis substantia est: de nece 
draconis lata sententia est; quicquid Deus dixerit factum est. 

25 morituri draconis hoc solacium est, ut exitium suum frequens 
perditorum turba comitetur. si mortis eius diem quaeritis , tunc 
percussus est, cum hominem deum uidit, cum Christi nobis nu- 
men apparuit. post illum diem qui serpentis huius secutus fuerit 4 

5 Gen. 3, 5. 20 Jes. 27,1. 

TavQovWowerus; at recte nwnuit Bursian uitium potiu^ Firmico quam 
librario adscribendum uideri 

• 9 semiustae Woweru^: se inusto (aw se mvLsto?) P, se iniusto a 
11 Latiaris P, ut emend, Wowerus: saciaris a || Kartaginis P, Cartha- 
ginis a 16 quantacunque u 18 p^na P 23 perfecti operis nos: per- 
fectio operis Pa (perfectio operis subitanea est Bursian) \\ de nece Bur* 
sian: deneP, bene a 24 dixerit P: dixit a 26 die queritis P (syllaba 
tis non satis distincta) : dies quaeritur edd. (tdtimam syTlabam non esse 
tur in codice adseuerat Lorenz) 



120 Firmici Materni 

institutum, necesse est ut cum serpente moriatur. deos istos quos 
colitis ipse fincxit, ipse composuit: si pertinaces animi uestri in 
isto errore permanserint, ardebitis etiam uos pariter cum diis 
uestris, ut quicquid auctores uestri diuina animaduersione me- 
ruerunt, etiam ad uestrum exitium ex societatis consortio trans- s 
feratur. mihi credite, nihil praetermisit diabolus quod hominem 
miserum aut debilitaret aut perderet: ideo se per onmes formas 
multiplici diuersitate conuertit, ideo se diuersi generis calliditate 
composuit, ut uariis ac multiplicibus fraudibus homines inretitos 
interimat. w 

27 Sacra sua perditus camifex, pro nefas, per lignum semper re- 
nouari disposuit, ut, quia sciebat ita fore ut ligno crucis adfixa 
uita hominis perpetuae inmortalitatis conpagine stringeretur, pe- 
rituros homines ex ligni imitatione deciperet. in sacris Frygiis, 
quae matris deum dicunt, per annos singulos arbor pinea caedi- 15 
tur et in media arbore simulacrum iuuenis subligatur. in Isiacis 
sacris de pinea arbore caeditur truncus , huius trunci media pars 
subtiliter excauatur: illic de segminibus factum idolum Osiridis 
Foi. 2ib. sepelitur. | in Proserpinae sacris caesa arbor in effigiem uirginis 

2 formamque componitur et cum intra ciuitatem fuerit inlata, qua- 20 
di-agintanoctibus plangitur, quadragesima uero nocte comburi- 
tur. sed et illa alia ligna, quaedixi, similis flamma.consumit: 
nam etiam post annum istorum lignorum rogum flamma depas- 
citur. errasti, miser, et uehementer errasti: nihil tibi poterit 
ignis iste prodesse; frustra tibi ei^ista flamma blandiris , hunc25 
ignem commentis tuis semper renouans. ignis, qui de facinoribus 
tuis exigit poenas, perpetua tormentorum continuatione grassa- 

3 tur. diuini ac liberantis ligni ordinem disce, ut scias nulla tibi 
posse ratione succurri. de cataclysmo humanum genus arca lignea 
liberauit, Abraham ligna unici filii humeris inponit, de Aegyptoao 
recedentem dei plebem lignea uirga protexit, lignum dulcem sa- 
porem amarae myrrae fontibus reddidit , lignea uirga ex spiritali 

3 errore P corr. m. 2 ex erro 5 ex P: hoc a 10 interimeret 
Wowerus 13 stringeretur, ideo peritiiros a 18 illic Oehler: illis Pa || 
seminibus Pa, em. Wowerm 23 istorum Bv/rsian: ipsorum Pa 
26 renouas Pa, em, Oehler 28 liberandis P 30 de Abraham P, deinde 
Abr. a, deo iubente Abr. coni. Bursian 31 recedentem populum dei 
plebem a 32 myrrhae edd. 



Cap. 26-27. 121 

petra salutaris unda profertur, et ut Amalec uinceretur, circa 
uirgam Moyses expansis manibus extenditur: scalae ligneae patri- 
archa incumbentem angelum sonmiat et per eandem alios ascen- 
dere, alios cemit descendere, et lex Dei arcae creditur ligneae, 

5 ut his omnibus quasi per gradus quosdam ad lignum crucis salus 
hominum perueniret. quapropter lignum crucis caeli sustinet ma- 
chinam, terrae fundamenta conroborat, adfixos sibi homines ducit 
ad uitam. lignum diaboli ardet semper et moritur et ad ima tar- 
tari credentes homines cum fauillis suis ducit. illud etiam quale ^ 

losit ratione tractetur. arborem suam diabolus consecrans intem- 
pesta nocte arietem in caesae arboris facit radicibus | immolari.Foi.28a. 
quis tibi hoc, scelerate, persuasit? unde hoc pestifera cupiditate 
didicisti? semperne te contra Deum summum nefaria cupiditate 
componis? ideo te de caelo seuerum diuinitatis iudicium caduca 

whumilitate praecipitat, ideo tibi Dei sententia perpetua poena 
decemitur, quod facinoribus tuis per dies singulos nouum sem- 
per additur facinus , quod hominem Dei fraudulenta conaris pej- 
suasione decipere. uide quid sibi ludibriosus hostis inuenerit. 
Abrahae immolaturo filium iussu Dei aries subponitur et in ui- 

2ocinaearboris radicibus alligatur. liberaturus Deus summus 0x5 
Aegyptiorum tyrannide plebem suam arietem nocte iussit occidi 
et sanguine eius postes liniri praecepit: ipsum a certo numero 
hominum per noctumas epulas confici iubet et sacrificio ipsi Pa- 
schae nomen inponit. sed hoc ad imaginem futuromm prouidentia 

2&diuinae maiestatis inuenit, ut per signa uerum Fascha nobis 
ostenderet. ideo cum de passione domini nostri diuino spiritu 
iubente prophetapraecaneret, ait: ^sicut ouis ad uictimam 
ductus est et sicut agnus coram tondente se, sic non 
aperuit os suum. in humilitate iudicium eius sub- 

aolatum est: natiuitatem eius quis enarrabit? quo- 
niam auferetur a terra uita eius.^ alius etiam prophetae 
haec eadem simili respondit oraculo: ^domine, signif ica mihi 
et cognoscam: tunc uidi meditationes eorum. ego 

27 Jes. 53, 7 sq. 32 Jer. 11, 18 sq. 

1 Amalech a 4 ligneae creditur a 9 fabillis P 19 filio P 
25 signum P Im. et a, sed signa in Pm. 2 corr. 28 tondentS P || posi 
se uidetur mvitvia deesse; cf. LXX 30 enarrauit Pa, em. Bursian 



122 Pirmici Materni 

sicut agnus sine malitia perductus sum ad uicti- 

mam: in me cogitauerunt cogitatum dicentes: ue- 

nite, mittamus lignum in panem eius et eradamus 

7a terra uitam eius/ agnum autem appellari dominum no- 

Foi,28b,stnim sancta nobis reuelatione monstratur. in Apocalypsi | enim 5 
i^a inuenimus esse perscriptum: ^et uidi in medio throni 
et quattuor animalium et in medio seniorum agnum 
stantem quasi occisum, habentem cornua septemet 
oculos septem, .qui sunt septem spiritus dei missi 
per orbem terrae: et uenit et accepit librum de dex-io 
tera sedentis in throno, et cum accepisset librum, 
qTi2ittuor animalia et uiglnti quattuor seniores pro- 
strauerxiJit se ante agnum habentes singuli aureas 
citharas plenas odoramentis supplicationum, quae ^ 
sunt orationes sanctorum, et cantauerunt nouumis 
canticum dicentes: dignus es accipere librum et 
aperire signa eius, quoniam occisus es et redemisti 
nos deo sanguine tuo ex omni tribu et lingua etpo- 
pulo et natiowe et nos regnum deo nostro sacerdo- 
stesque fecisti et regnsihimus super terram/ lohannesso 
quoque filium Dei agni nomine appellat, ut et ipse propheticae 
poUicitationi respondeat: ait enim in euangelio: ^alterodieui- 
det lohannes lesum uenientem ad se et ait: ecce 
agnus dei,^ ecce qui aufert peccata mundi/ pro salute 
hominum agni istius uenerandus sanguis effunditur, te^sanctos35 
suos filius Dei profusione pretiosi sanguinis redimat, ut qui Christi 
sanguine liberaw^wr, ^iaiestate prius inmortalis sanguinis con- 
secrentm. neminem aput idola profusus sanguis munit, et ne cruor 
pecudum miseros homines aut decipiat aut perdat, poUuit san- 
guisiste^ nonredimit, et per uarios casus homines premit inao 

roi.29*. mortem: miseri sunt qui profusione sacrilegi sanguinis | cruen- 

6 Apoc. 5, 6-10. 22 Joh. 1, 29. 

3 pane P 6 ita] in fol, 28* et 29*» complures Utter<xe fere eua- 
nuerunt 14 cytharasP, cytheras et pateras coni. Bursicm ; hahet textus 
graecus : xid-agag xal fpuiXag XQ^^^S yefiovoag d-vfjiiafxarmf 15 sunt add. 
Bursian, quae eranta 18 tuo etomni P 19 nos a: eos P, cf Burs, 
ad h, l, 28 munit P: iuuerit a 29 pecodum P 31 morte P 



Cap. 27-28. 123 

tantur. tauribolium quid uel criobolium scelera^a te sanguinis 
labe perfundit? lauentur itaque sordes istae quas coUigis: quaere 28 
fontes ingenuos, quaere puros liquores, ut illic te post multas 
maculas cum spiritu sancto Christi sanguis incandidet. ut autem 
smiseros homines ad sanam mentem reuocet. plena persuasio, 
maiore auctoritate opus est, ut cui^atis ac sanatis mentibus nul- 
lum praecedentis pestilentiae uestigium relinquatur. quid itaque 2 
sint idola uel quam habeant substantiam, prophetarum ore ac Bei 
diuina uoce monstratum est, quae omnia speciali^er dicenda sunt, 

10 ut hoc non nostra temeritate prolatum, sed dmino magisterio 
nobis traditum et caelesti agnoscatur uoce signatum. quae sit 
substantia eorum, sapientiae ueneranda uoce monstratur, ait enim 
in libris Salomonis: 'omnia iiola nationum aestimaue- 
runtdeos, quibus neque oculorum usus est ad uiden- 

ibdum neque nares ad percipiendum spiritum neque 
aures ad audiendum neque digiti manuum ad tra- 
ctandum, sed et pedes eorum pigri*ad ambulandum: 
homo enim fecit illos et qui spiritum mwtuatus est 
fincxit illos: nemo autem sibi homo poterit domi- 

2onum /"iwgere, cum sit enim mortalis, mortuum fingit 
manibus iniquis: melior est autem his quos colit, 
quoniam quidem ipse uixit^ illi numquam.^ quid am- 
plius quaerimus? sapientia nos diuina uoce conuenit et quic- 
quid in arcanis Dei uiderat docuit et quod erat salubre mon- 

25Strauit, | ne fragilis et caduca mortalitas in exitium suum mor-Foi.29b. 
temque properaret. hoc idem in Psalmis praemonet spiritus sanc- 3 
tus: inuenimus enim in psalmo centesimo tricesimo et quarto ita 
esse perscriptum: 'idola gentium argentum et aurum, 
opus manuum hominum: os habent et non loquuntur, 

3ooculos habent et non uident, aures habent et non 
audiunt, neque enim est spiritus in ore eorum: si- 

13 Sap. 15, 15-17. 28 Ps. 134, 15—18. 

• 1 tanribolum uel oribolium a 2 labentur P 8 sunt a \\ ore ac dei] 
'ita legenda£ uidebantur litterae fereprorsus extincta^: id guod restituit 
ed,princ. *oracula ac' in codice scriptum non fuifse apparet,^ Bursian 
12 eorum G. Lauhmann : e • • • P, eius edd. 13 extimauerant P 19 ho- 
minum poterit dominum formare a 25 ne P: nec a 31 similes sunt 



124 Firmici Materni 

miles fiant illis qui faciunt ea/ siartifex, quiadosten- 
tationem ingenii simulacrum aut sculpsit aut fudit, diuina ma- 
ledicti animaduersione percutitur , quid sperare debeat conside- 
4 randum est qui quod alter uendidit deum dicit. Hieremias etiam 
cum praecepta Deo iubente plebi daret hac populum oratione con- 5 
uenit: ^dicite autem in corde uestro: tibi oportet ado- 
rare, domine. angelus autem meus uobiscum est, 
ego autem exquiram animas uestras. lingua eorum 
polita a fabro, ipsa etiam inaurata et inargentata 
falsa sunt et non possunt loqui: et sicut uirgini or-10 
natum amanti accepto auro fabricati sunt coronas 
supra capita deorum suorum. est autem quando sub- 
trahent sacerdotes a diis suis aurum et argentum 
et erogant illud in semet ipsos; dabunt etiam ex 
ipso et prostitutis meretricibus, ornantque illos utis 
homines uestimentis, deos argenteos et aureos et 
ligneos.^ addit etiam in sequentibus, ut omnem dubitationem 
trepidationis excutiat: ^supra corpus eorum et caput uo- 
litant noctuae et hirundines et aues similiter: unde 
scietis quia non sunt dii: non ergo timueritis eos 20 
aurum enim quod circa se habent ad speciem, nisi 
aliqui exterserit aeruginem, non fulgebit: neque 
enim cum conflabantur sentiebant. pretio empti 
Foi.8o-.sunt in quibus spiritus non est, sine pedibus | in 
humeris portantur.^ addit etiam, ut confirmata mens fortius3s 
roboretur: ^scientes itaqueexhis quia non sunt dii ne 

6 ep. Hier. 5-10. 18 ib. 21-24. 26 ib. 28. 

Pa, em. Bursian ex LXX, coll. Cypr, testim, III, 59 et epist. ad Fortun 
1, p. 515 

5 iuuenteP 8 ego Bursian: lege P, legem a; in contextu Graeco 
est: avTog tb Ixinrtav || ab animas uestras JP, ab animabus uestris a 
9 a add. Bursian 10 uirgini hortatu amanti accepero P, em. Bursian 
14 erogabunt a; in Chraecoest: vtpaiQovfxsvot . . xaxavalovai 15 oma- 
buntque a; Graecus quoque textus habet: ^waovai ^k.. xoafiovaC n 
18 eorum Bursian: eius Pa 19 aues similiter et cattae coni. Bursian; 
textus graectis hahet: ItfCnTavrat wxTSQC^sg, x^^^^^^^ ^^^ '"'* oQVia, 
(oaavTtog Sk xal ol aflovQOt 21 enim Bursian: eius Pa 22 aliquis a 
II eruginem Pa 23 conflabuntur sentiebunt P, em. Bursian 



Cap. 28. 125 

timueritis eos', et ut sacerdotum eorum miserum dedecus 
monstret, addit: 'in domibus eorum sacerdotes sedent 
habentes tunicas scissas et capita et barbas rasas, 

. quorum capita nuda sunt: rugiunt autem clamantes 

5 contra deos suos sicut in gehenna mortui.' quodautem5 
et reges et gentes haec de ipsis pronuntiaturi sunt , is idem pro- 
pheta praesaga uoce significat, ait enim: ^scietur postea quia 
falsa sunt gentibus uniuersis et regibus, quia ma- 
nifestum est quia non sunt dii et nuUum dei opus est 

loin ipsis: regem regioni non suscitabunt neque plu- 
uiam hominibus dabunt; iudicium quoque non dis- 
cernent neque regionem liberabunt ab iniuria, quia 
nihil possunt: et cum inciderit in domo deorum lig- 
neorum et inauratorum et inargentatorum ignis, 

issacerdotes illorum liberabuntur, ipsi autem sicut 
trabes in medio comburentur, regi autem et bello 
non resistent. quomodo existimandum est uel reci- 
piendum quia sunt dii? neque a furibus neque a la- 
tronibus se liberabunt dii lignei et aurati et inar- 

logentati, quibus hi qui fortes sunt aurum et argen- 
tum quo operti sunt auferunt illis.^ Tollite, tollite se- 6 
curi, sacratissimi imperatores, omamenta templorum: deos istos 
aut monetae ignis aut metallorum G0.quat flamma, donaria uni- 
uersa ad utilitatem uestram dominiumque transferte. post excidia 

S5 templorum in maius Dei estis uirtute prouecti; uicistis hostes, 
propagastis imperium et, ut uirtutibus uestris gloria maior acce- 
deret, mutato ac contempto temporum ordine hieme, quod nec 
factum est aliquando | nec fiet, tumentes ac saeuientes undas cal- foi. sob. 
castis Oceani : sub remis uestris incogniti iam nobis paene maris 

30 unda contremuit et insperatam imperatoris faciem Britannus ex- 
pauit. quid amplius uultis? uirtutibus uestris uicta elementa ces- 
serunt. quod autem Deus iubeat idola non fieri sacrosanctae legis 7 

2 ep. Hier. 30 sq. 7 ib. 50—57. 

9 opns sit a 10 plabiam P 19 inanrati mcUelxxt Burs, 21 anfe- 
rent a 28 calcastis Oceani snb remis nestris : incogniti uuLgo; rectim 
uerba distinxit Scheiferm in Misc, Obseru, IX, 168 30 brittanns P 
31 nnltis amplius a 



126 Firmici Materni 

scita declarant: in Exodo enim sic inuenimus esse perscriptum: 
*non facietis uobis deos argenteos neque deos 
aureos^ et rursus in eodem libro uocem Dei iubentis inuenio: 
*non facies tibi idolum nec cuiusquam similitudi- . 
nem/ pudorem miseris indicit spiritus sanctus, quia cupit erran- s 
tesreuocare, nonperdere, et ait per Esaiam: 'confundemini 
confusionem qui fiditis super scalptilia, qui dicitis 

• fusilibus: uos estis dii nostri/ dat etiam legem quam 
consecratus populus deuota perpetuitate custodiat et ita mandat: 
Mominum Deum tuum adorabis et ipsi soli seruies^io 
et in Deuteronomio similia Dei mandata noscuntur, aitenim: 
*non erunt tibi dii alii absque me^ addit etiam, ut ani- 
mis eorum maiestatis suae pondus insinupt : ^uidete, uidete 
quia ego sum et non est deus praeter me: ego inter- 
imam et uiuere faciam, percutiam et ego sanabois 

8et non est qui eripiat de manibusmeis/ inApocalypsi 
etiam hoc idem sancta reuelatione monstratur ; ita ^nim scrip- 
tum est: ^et uidi alium angelum uolantem medio 
caelo, habentem euangelium aeternum, ut adnun- 
tiaretsuper terram per omnes nationes et tribus etao 
linguas et populos, dicentem uoce magna: metuite 
potius dominum et date illi claritatem, quoniam 
uenit hora iudicii eius, et adorate eum qui fecit 
caelum et terram, mareetomnia quae in eis sunt/ | 
vou 3ia. Dominus quoque noster lesus Christus patema legis instituta cu- as 
stodiens hoc idem ueneranda constitutione promulgat, ait enim: 
^audi Israel: dominus deus tuus deus unus est, et 
diliges dominum de*um tuum de toto corde tuo et de 
tota anima tua et de tota uirtute tua: hoc primum 
est, et secundum simile huic: diliges proximum tibiso 

2 Ex. 20, 23. 4 ib. 20, 4. 6 Jes. 42, 17. 10 Matth. 4, 10 et 
Luc. 4, 8. 12 Deut. 5, 7. 13 ib. 32, 39. 18 Apoc. 14, 6 sq. 
27 Marc. 12, 29-31. Matth. 22, 37---40. 

1 scita P; scripta a 6 confundimini coni, Bura. ex LXX 7 con- 
fusione a || scalptilia Bursian (inaxlnot): capitalia Pa, sculptilia Wo- 
werus 10 tuum a, item P, sed in hoc uoc, erasum est, om. ed. Burs. 
27 deus {ante unus) P s. l. sed 1 m. 30 diligis P 



Cap. 28. 127 

. tamquam te: in his duobus praeceptis tota lexpen- 
det et prophetae.^ sequitur autem hoc diuinum uenerandum- 9 
que praeceptum inmortalis domini ac sancta conclusio: addit 
enim, ut manifestius uiam salutis ostendat, et ita loquitur: *^haec 

sest autem uita aeterna, ut cognoscant te solumue- 
rum dominum et quem misisti lesum Christum.* 

Sacrorum mandatorum ordinem scitis, quid sequi, quid fugere 
debeatis, ueneranda atque inmortali uoce didicistis. audite rur- 
sus quod maneat contemnentes exitium, quibus illos calamitati- 

lobus necessitas uenerandae legis adstrincxerit: clausulam enim ue- 
nerandorum mandatorum in haec uerba colligit : '^sacrificansio 
diis eradicabitur praeter domino soli.' si solum sacri- 
legum hominem metuenda poena percuteret, si peccanti soli mi- 
naretur seueritas legis , bene se ad sacrilegium obstinati furoris 

istemeritate firmaret: nunc stirpi minatur et soboli et hoc agit, ne 
qua pars nequissimi seminis relinquatur, ne quod profani generis 
uestigium maneat: 'sacrificans^ inquit, ^diis eradicabitur.^ con- 
sidera quid agas, misera ac luctuosa persuasio : facinus tuum plu- 
rimos | damnat, plurimos perdit et per omnem substantiam ge-Foi.8ib, 

20 neris tui fecunda poena diuiditur. cur autem contra sacrificantes 
sic saeuiat ordinatae legis auctoritas in Deuteronomio manifesta 
significatione monstratur: ita enim inuenimus esse perscriptum: 
*^sacrificauerunt daemoniis et non Deo.' ne ad conta- 
minatos ac poUutos te spiritus transferas, ne ab inferioribus speres 

ssauxilium, ne his supplices, quibus Dei gratia imperare iam de- 
bes. ecce daemon iste quem colis, cum Dei et Christi eius nomen 11 
audiuerit, contremescit, et ut interrogantibus nobis respondeat, 
trepidantia uerba uix coUigit : adhaerens homini laceratur, uritur, 
uapulat et statim de commissis sceleribus confitetur. ne hunc 

4 Joh. 17, 3. 10 Exod. 22, 19. 23 Deut. 32, 17. 

5 agnoscant a 7 fugire P 10 clausula Pa, em. Bursian, nisi 
malis: clausula. . colligitur 12 sacrilegitlP 15 nunc etiam stirpi a 
17 dii P 19 perdet P ^3 ne ow. P, hic addidit Bursian, post spi- 
ritus a 24 puUutos P || ab inferioribus ne a 25 iam imperare a 
26 daemon iste Bursian: demones te P, daemon est a, puncto post colis 
posito II nomena: nomine P, mmmz, Bursian 27 contremiscit ee^e^. 
28 uix se colligit a 



128 Firmici Materni 

colas, ne hunc supplices, ne prostratus huic flectas genua inter- 
dicto uenerandae legis iubetur. hinc seueritas poenae , hinc ani- 
maduersionis metuenda sententia, quod Dei indulgentia libertate 
concessa iugum potius eligis seruitutis. non desinit Deus summus 
crimen hoc salutari uoce pulsare, sed misericordia eius errantes 5 
homines corrigere frequenti conmiinatione festinat. audi per 
Esaiam prophetam uox diuina quiddicat: ^adorauerunt deos 
quos fecerunt digiti eorum et curuatus eet homo 

12et humiliatus est uir et non laxabo illis.^ etiam uos, 
profani homines, iratum numen adloquitur et adhuc erroresio 
uestros sacra conuenit uoce: ait enim in sequentibus per eundem 
prophetam: 'illis fudistis libamina et illis inposui- 
stis sacrificia: super haec non indignabor? dicit do- 
minus.^ adhuc indignationem suam salutaris Deus dilatat, seue- 
Foi.89..ritatem | suspendit, ne uos forsitan peccare paeniteat, ne sacri-is 
legae uoluntatis exitium aliquo genere relinquatis. ecce in ipso 
indignationis impetu moderata rursus uoce persuadet et irarum 
suarum comprimit stimulos, ait enim perHieremiamprophetam: 
^nolite ambulare post deos alienos ut seruiatis eis, 
et ne adoraueritis, ne incitetis me in operibus ma-20 

isnuum uestrarum ad disperdendos uos.^ quidsicadsa- 
crilegium pronus aures tuas obstruis ? quid sic obstinati furoris 
ardore in exitium tuum mortemque festinas? liberum te Deus 
fecit, in tua manu est ut aut uiuas aut pereas. quid te per ab- 
rupta praecipitas? in lubrico itinere constitutus et in ipso lapsuss 
positus titubantia aliquando suspende uestigia. ecce sententia 
promitur, ecce poena decemitur: diu criminibus tuis pepercit 
diuina moderatio, diu facinus tuum cum dissimulatione respexit: 
peruenis ad illud anceps ubi spes, ubi uota deficiunt. et ut mani- 
festius instruaris, animaduersionis exitium disce. super hac re inao 

7 Jes. 2, 8 sq. 12 ib. 57, 6. 19 Jer. 25, 6. 

1 huncP: huic a; cf, Bwrs, ad Sen. rhet, p, 61, 22 2 iuberis a \\ 
seueritaspoenae JSwrstan: seueritas p^na P, seueritatis poena a 3 me- 
tuenda nos: metu metuenda Fa, cf, ad Mmuc, Fel, 20, 3 \\ sententia, 
Quid a 5 miserioordiae P 9 Et iam uos edd, 14 seueritate P 
15 ne—ne P: num— num Bursian: si— ut a; noluimus lectionem codi- 
cis, cum uera esse possit, repudiare 21 sic — sic P: hic — hic a 
23 ardere P 27 depromitur a 



Cap. 28-29. 129 

Apocalypsi totus ordo responsi est, ita enim scriptum est: '^si 
quis adorat bestiam et imaginem eius et accipit 
notam in fronte sua et in manu, bibet et ipse de 
uino irae dei, mixto in poculo irae eius, etpunietur 
5 igne et sulphure sub oculis agni, et fumus de tor- 
mentis eorum in saecula saeculorum ascendet, nec 
habebunt requiem die ac nocte quicumque adorant 
bestiam et imaginem eius/ 

Sed et uobis, sacratissimi imperatores, ad uindicandum et pu- 29 

loniendum hoc malum necessitas imperatur | et hoc uobis DeiFoi.32b. 
summi lege praecipitur, ut seueritas uestra idololatriae facinus 
onmifariam persequatur. audite et conmiendate sanctis sensibus 
uestris , quid de isto facinore Deus iubeat. in Deuteronomio lex 
ista perscripta est, ait enim: '^quodsi rogauerit te frater 

istuus aut filius tuus aut uxor tua, quae est in sinu 
tuo, aut amicus tuus, qui est aequalis animae tuae, 
latenter dicens: eamus et seruiamus diis aliis, diis 
gentium, non consenties ei et non exaudies eum et 
non parcet oculus tuus super eum et non celabis eum: 

2oadnuntians adnuntiabis de illo: manus tua erit su- - 
per eum in primis interficere eum et manus omnis 
populi postremo, et lapidabunt eum e-t morietur, 
quoniam quaesiuit auertere te a domino tuo.^ necfilio2 
iubet parci nec fratri et per amata coniugis membra gladium uin- 

25dicem ducit: amicum quoque sublimi seueritate persequitur et 
ad discerpenda sacrilegorum corpora omnis populus armatur: in- 
tegris etiam ciuitatibus, si in isto fuerint facinore deprehensae, 
decernuntur excidia. et ut hoc prouidentia uestra manifestius 
discat, constitutae legis sententiam proferam. in eodem libro in- 

sotegris ciuitatibus poenam dominus hac uoce constituit, ait enim: 
*aut si audieris in una ex ciuitatibus, quas dominus 

1 Apoc. U, 9-11. 14 Deut. 13, 6-11. 31 ib. 13, 13—19. 

2 accipit a: accepitP 3 nota a \\ bibit P 4 mixta P || puoieta 
5 sulphore P 11 idolatri^ P 17 diis (ante aliis) om. a 19 parcat 
Pa, em, Bursian \\ ceiebis P 22 i^stremo et Bitrsian : remouent P, 
deinceps a; LXX: xal i/ x^^Q ^a*^off '^ov Xaov in^ iaxaTt^ xal Xi^d-opolrj' 
ffovaiv avTov etc, 23 abertere P 29 integrisJSwrstan: ininte^isPa 
n. 9 



130 Firmici Materni Cap. 29. 

Deus tuus dat tibi inhabitare illic, dicentes: eamus 
et seruiamus diis aliis, quos non nostis: interficiens 
necabis omnes quiqui sunt in ciuitate caede gladii 
et incendes ciuitatem igni et erit sine habitaculo, 
non aedificabitur in aeternum, ut auertatur domi- ^ 
Foi.38a.nus ab indignatione irae suae: | et dabit tibimiseri- 
cordiam et miserebitur tui et multiplicabit te, si 
exaudieris uocem domini Dei tui et obseruaueris 
spraecepta eius.' misericordiae suae uobis, sacratissimi impe- 
ratores, Deus summus praemia pollicetur et amplificationis ma-io 
ximae augmenta decemit: facite itaque quod iubet, complete 
quod praecipit. auspicia uestra maioribus cumulata sunt donis: 
in initio fidei positi diuini fauoris incrementa sensistis : numquam 
uos manus Dei ueneranda deseruit, numquam uobis laborantibus 
denegauit auxilium: strati sunt aduersantium cunei et rebellantia 15 
ante conspectum uestrum semper arma ceciderunt, missi sunt 
superbi sub iugum populi et Persica uota conlapsa sunt nec stare 
diu contra uos potuit malis suis onerata crudelitas. Dei uirtutem 
utrique diuerso sensistis euentu: uobis caelestis uictoriae corona 
^conlata est, felicitate uestra nostra releuantur inconmioda. haec 20 
uobis Deus summus, sacratissimi imperatores, pro fide uestra 
reddidit praemia, his uos interim remuneratos insignibus ad ar- 
cana uenerandae legis inuitat. pura mente, deuota conscientia, 
incorrupto animo clementia uestra caelum semper aspiciat, a Deo 
semper expectet auxilium, Christi uenerandum numen imploretas 
et pro salute orbis terrarum ac uestra salutari Deo spiritales 
offerat uictimas. sicuobis feliciter cuncta prouenient, uictoriae, 
opulentia, pax, copia, sanitas et triumphi, ut diuina maiestate 
prouecti orbem terrae felici gubemetis imperio. 

3 negabis P || qui sunt a 4 habitatore a 5 ut abertatur P, et 
auertetur a 12 comulata P 13 in addidit Bursian || positae a 
15 reuellantia P 18 potuit Pm, 1: poterit Pm» 3 et a \\ onerata seripsi : 
omata P, armata a 20 est Bv/rsian: etPa || incommodo P 25 numen 
P corr. ex nomen 26 spirituales a 29 protecti a, cf. p, 125, 25 \\ sequi- 
tur in P subscriptio: itjlii firmici materni u c de errore profanaru 

RELIGIONU EXPLICIT. 



I. INDEX SCRIPTORVM. 



Homeri 11. 6, 135 sqq. . . . c. 6, 8 
Porphyrius Jiegl rijs Ix Xo- 

ytayv (piXoao(p{as „ 13, 4 

Symbola ex mysteriis 2, 9. 18, 1. 

19, 1. 20, 1. 21, 1. 22, 1. 26, 1 

Genes. 3, 5 c. 26, 1 

27,38 „18, 3 

Exod. 20, 4 „28, 7 

20,23 „28, 7 

22,19 „28, 9 

Deuter. 5, 7 „28, 7 

13, 6 sqq „ 29, 1 

13, 13 sqq „29, 2 

27, 8 „ 20, 3 

32, 17 „ 28, 10 

32, 29 „28, 7 

Josua 24,26 „20, 3 

Jesaias 2, 8 sq „28, 11 

9, 5 „21, 5 

27, 1 „26, 3 

28,16 „20, 2 

42,17. ....'•.. „28, 7 

53, 7sq „27, 5 

57, 6 „28,12 

65,13. 15 „18, 4 

Jerem. 7, 34 „19, 4 

11,18 „27, 6 

25, 6 „28,12 

Jerem. epist. § 5 sqq. . . . . „ 28, 4 
2l8qq. .... „28, 4 

26 „28, 4 

30 sq „28, 4 

Joel 2, 15 sq „ 19, 3 

Habac. 3, 3 sqq „21, 4 



Zachar. 3, 8 sq c.20, 3 

Malach. 4, 1(3,19)... „15, 4 

Psalm. 2, 1 sq „23, 3 

18, 6 sq „ 19, 4 

23, 7sqq „24, 3 

33, 9 sqq „ 18, 5 

43, 23sqq „24, 3 

44, 3sqq „ 18, 5 

109, Isqq „24, 8 

117, 22 sqq „20, 2 

134, 15sqq „28, 3 

Prou.Sal. 9, 5 „18, 3 

Sap. Sal. 15, 5 sqq „ 28, 2 

Dan. 2, 31 sqq „20, 4 

7, 13 sq. „ 24, 6 

Matth. 4, 3 „14, 2 

4,10 „28, 7 

22, 37sqq „28, 8 

28, 18sqq „24, 8 

Marc. 12, 9 sqq „28, 8 

Luc. 4, 8 „28, 7 

12,35sqq „19, 6 

Joh. 1,29 „27, 8 

3, 28 sq „ 19, 5 

6,35 „18, 7. 

6,53 „18, 7 

8,12 „19, 2 

17, 3 „28, 9 

ladCor. 15,55 „24, 4 

Apocal. 1, 12sqq „24, 7 

5, 6sqq „27, 7 

14, 6sq. „28, 8 

14, 9sqq „28,13 

21, 9sq „19, 5 

9* 



132 



Ad Firmicuin Maternum 



II. INDEX NOMINVM ET BERVM. 



Abaris 15» 1 sq. 

Abbacuc 21, 4 

Abel 25, 3 

Abrabam 13, 2. 18, 3 et 6.' 25, 3 sq. 

27, 3 sq. 
Adam 25, 1 sq. 
Adonis 9, 1 
Aebutius 6, 9 
Aegyptii 27, 5; aquam colebant 2, 1 ; 

templa loscph fecerunt 13, 2 
Aegyptus 2, 1. 3, 6. 8, 2. 13, 3. 16, 

1. 27, 3 
aer ut elementorum princeps ab Assy- 

riis cultus 4, 1 
Aesculapius 12, 8 
Aethusa 12, 3 
Afri 4, 1 
agnus Christus 27, 7 sq. agnus pa- 

schalis 27, 5 
Alexandria 13, 1 
Alope 12, 3 
Amalech 21, 6. 27, 3 
Amymone 12, 3 
Anchises 12, 8 
animae tripertita diuisio 5, 3 
antichristus 22, 4 

Anubis 2, 2; eius caput caninum 2, 2 
ApoUo 12, 2. 5. 8; unde dictus 17, 3; 

ApoUo Sol 17, 3; Apollinis amores 

12, 2 sq. 
aquae cultus apud Aegyptios 2, 1 
arboris caesae symbolum 27, 1 sq. 
Arsinoe 12, 3 

Athenae a Minerua conditae 16, 1 
Attica urbs 7, 5 
Attis 3, 2. 8, 3. 18, 1 

Bacchanalia 6, 9 
Bacchi symbolum 21, 1 
Britannus 28, 6 



Cabirus 11 

Castores 12, 8 

cataclysmus 27, 3 

Catamitus 12, 8 

Ceres 7, 1 sqq. 17, 3; C. Hennensis 

mulier 7, 1 
Chione 12, 3 
Christianae terrae 20, 5 
Christus 12, 7. 13, 6. 18, 2 et 8. 

19, 1 et 3. 20, 1 et 5. 21, 3 et 5 sq. 
23, 3. 24, 2 sqq. 25, 2. 27, 8. 28, 
1 et 11. 29, 4; cf. etiam lesus 
Christus 

Chrysippus Pelopis filius 12, 2 
cibus salutem largiens 18, 2 
Cinjrras 10, 1 
Constans et Constantius imperatores 

20, 7; templa destruunt 28, 6; 
eorum expeditio maritima 28, 6; 
boUum cum Persis 29, 3 

comu symbolum 21 

Corybantes 12, 4; eorum sacra 11 

Creta 7, 1 

Cretenses 6, 5. 7, 6 

Creticus rex luppiter 6, 1. 16, 1 

criobolium 27, 8 

Cypria Venus 10, 1 

Cyprius 10, 1 

Dafne 12, 3 

Daniel 20, 4. 24, 6 

Dauid 18, 5. 23, 2 sq. 24, 3 

deorum amores spurci 11, 2; eorum 

nomina ut composita sint c. 17; 

dii gentium hominibus peccandi 

exemplum praebent 12 
Diomedes 12, 8 
Dis pater 1 7, 2 
diuinatjo per diabdlum inuenta 1, 1 



Index nomintim et rerum. 



138 



ecclesia sponsa 19, 3 
elementorum cultus c. 1 sqq. 
Eleusin 7, 5 

Eleusiniorum sacrorum tessera 18,- 2 
Endymion 12, 8 
Enos 25, 3 
.Ephialtes 12, 8 
Esaias 18, 4. 20, 2. 21, 5. 26, 3. 

28, 7 et 11 
Esau 18, 3 
Eua 25, 1. 26, 1 

GaUi 15, 3 

Gallum flumen 3, 1 

Ganymedes 12, 2 

Geryon 12, 5 

Graeci 7, 1. 15, 3; Graecomm gym- 

nasia 6, 7; eorum leuitas 7, 6; 

commenta 7, 7 

Henna 7, 1 et 5 

Hennenses 7, 4; Ceres Hennensis mu- 

lier 7, 1 
Hercules 7, 6. 12, 2. 5. 8 
Hiberae boues abHercule abactae 12, 5 
Himerias 19, 4. 28, 4 et 12 
Hierusalem 19, 4. 20, 1 
Hiesus u. lesus 
Hippothoe 12, 3 
Hyacinthus 12, 2 
Hylas 12, 2 

lacob 13, 1. 18, 3. 25, 3 

lanus 12, 8 

idola 28, 2 

lesus Christus 4, 4. 8, 5. 14, 2. 20, 

4. 28, 8 ; cf. etiam Christus 
lesus Naue 20, 3 
ignis cultus 5, 1 
lohannes 27, 8 
lohel 19, 3 
loseph 13, 1 sqq. 
Isaac 18, 3. 25, 3 
Isiacasacra 3, 3. 27, 1; uerba sol- 

lemnia in sacris Is. 2, 9 



Isis 2, 1 sqq. 

Italia 12, 8 

luno 4, 1. 6, 1. 12, 8 

luppiter 4, 1. 6, 4. 12, 8; I. Sebazius 
10, 2; I. adulter 12, 2; corruptor 
12, 6; incestus 12, 4; parricida 
12, 4; rex Creticus 6, 1. 16, 1; 
eius tumulus Cretae 7, 6 

Karthago 26, 2 

lapis Christus 20, 1 sqq. 

Latiare templum 26, 2 

Lazarus 18, 6 

Lernaeus anguis 21, 2 

Liber 6, 1. 7, 6 sq. 8, 3. 12, 3 et 8. 

16, 1; Liber Thebanorum 6, 6 sqq. 
Libera 6, 1. 7, 7 
ligni symbolum et mystica interpre- 

tatio 27, 1 sqq. 
Lucas 19, 6 
Lucina 17, 2 
lumen nouum , uox mystica in sacris 

(Mithriacis?) 19, 1 
Luna 12, 8; unde dicta 17, 2 
Lycurgus rex 6, 7 sqq. 12, 8 

Macedones 11 

Magi 5, 1 sq. 

Maria 9, 1. 12, 5 et 8 

Marsyas 12, 5 

Mater deum 27, 1 

Mauors unde dictus 17, 3 

Melchisedech 18, 3 

Menalippe 12, 3 

mens indiuisa et diuisa 7, 8 

Minerua 6, 3; unde dicta 17, 3; Mi- 

neruae quinque 16, 1 sq. Mineruae 

signum Palladium 15, 5 
Mithras 5, 2 

mortes hominum consecratae 6, 1. 7, 1 
Moyses 21, 6. 27, 3 

neocororum turba 13, 3 
Nephthus 2, 2 



134 



Ad Firmicnm Maternam 



Neptnnns 12, 8. 17, 2 
Nilus flnmen 2, 2. 8, 2 
Nilns rex 16, 1 
Noe 25, 3 

Nysa 7, 6 

Oceanns 3, 5. 28, 6 
Oeta 7, 6. 12, 8 
Olympns mons 11 
Osiris 2, 1 sqq. 8, 3. 27, 1 
Otns 12, 8 

Pachynnm 7, 4 

Palladinm 15, 1 sqq. 

Pallas Minei-na 16, 2 

Pallas pater Minemae 16, 2 

Pandarns 7, 4 

Pascha 27, 5 

Pelops 12, 2. 15, 1 sq. 

Penates 14, 1 

penns 14, 2 

Percns lacns in finihns Hennensibns 7, 1 

Persae ignem colehant 5, 1 

Persefona 7, 1 

Persica regio 5, 1; P. nota 29, 3; 

Persicns ritns 5, 2 
Pessinns 3, 1 
Phryges terrae trihnemnt prLocipa- 

tnm ez elementis 3, 1 
Phrygia sacra 27, 1; eonmi inter- 

pretatio physica 3, 2 
pinns in sacris Phrygiis caesa 27, 1 
Plnton 7, 1 sqq. 
Porphyrins 13, 4 sq. 
Postnmins consnl 6, 9 
Proserpina 7, 1 et 7. 8, 3; nnde dicta 

17, 3; eins sacra 27, 2 
Prothoe 12, 3 

Boma 15, 3; nrbs Boma 6, 9 
Bomanum nomen 5, 2; Bomana sene- 
ritas 6, 9 ; Eomanae leges 20, 1 

sacramenti profani signnm 20, 1 
Salem 18, 3 
Salomon 18, 3. 28, 2 



Sarpedon 12, 8 

Sarra 13, 2 

Satnmns 12, 6 et 8. 16, 1 

Scytha. 15, 1; Scythae 15, 1 

Sehazins Inppiter 10, 2 

Sem 25, 3 

Serapis 13, 2 et 4 sq. 

signa (symhola) profanae relig. 18 sqq. 

Silenns Bacchi paedagogns 6, 4 

Sol 12, 8. 17, 4; nnde dictns 17, 1 

Sparta 7, 6. 12, 8 

sponsns Ohristns 19, 1 

Sterope 12, 3 

symhola u. signa 

symholnm in mysteriis Sehaziis 26, 1 

Syracnsao 7, 4 

Syracnsana cinitas 7, 4 

Syracnsani 7, 5 

Tantalns 12, 6 

tanriholinm 27, 8 

Terra mater deomm 3, 5; Terrae 

Phryges elementomm trihnernnt 

principatnm 3, 1 
testamentnm netns et nonnm 20, 6 
Thehae 6, 6 
S-eog ix niTQag, signnm sacramenti 

in mysteriis Mithrae 20, 1 
Thessalonicenses 11 
Titanes 6, 2 et 4 
Titanis Minernae mater 16, 2 
Triptolemns 7, 4 
Troia 12, 8. 15, 3 
Troiani 12, 8. 15, 2 
Tyfon 2, 1 sqq. 

Venns 4, 1. 9, 1 sq. 12, 8; V. Cypria 
10, 1 ; a Diomede unlnerata 12, 8 ; 
Veneris nomen 17, 3 

Vesta quid sit 14, 3 

nnguenti symbolum 23, 1 

Vulcanus 9, 2. 12, 8. 16, 1 

Zacharias 20, 2 
Zeuxippe 12, 3 



Index nerborum et locntionnm. 



135 



m. INDEX VERBORVM ET LOCVTIONVM. 



Adimpleti tibiarum cantu 4, 2 

aniles superstitiones 17, 4 

animositate prona mens in exitium 
suum festinat 16, 5; populus ordi- 
nem sacrorum contentiosa hodiequc 
animositate custodit 13, 3 

artuatim lacerare 2, 2 

blandiri sibi 27, 2 

comitantia = consequentia 5, 4 

conciliatio mensae sancta uiolata 12, 6 

condecorare 20, 2 

conlapsio 20, 1 

considerandum est = considerare li- 
cet 11 

consortium coniugale 7, 1. 9, 2 

contaminatio corporis 4, 3 ; uerborum 
24,1 

contrarietas 1, 2 

conuenire aliquem sermone = admo- 
nere: perditos homines religioso 
sermone conuenio 8, 4; sapientia 
nos diuina uoce conuenit 28, 2 ; Hie- 
remias hac populum oratione con- 
uenit 28, 4; iratum numen errores 
uestros sacra conuenit uoce 28, 12 ; 
salutari persuasione conuenti ueram 
salutis uiam quaerite 8, 2 

conuersatio : in hac terrena conuersa- 
tione 19, 2 

coqui incendiis amoris 7, 1 

demersos aperire oculos 19, 2; obscuro 

tenebrarum squalore demersi 5, 2 
dehonestatum caput, i. e. abrasum 3, 3 
deputant (gentes) aethera quasi sum- 
mum deum 1, 2 ; feminae simulacro 
ignis substantiam deputantes 5, 1 ; 
audio Cinyram.. initiasse Cypriae 



Veneri plurimos et uanis consecra- 
tionibus deputasse 10 
ducatum habere aerem elementorum 
Assyrii uolunt 4, 1 

ementiticius 17, 4 

epulari constructwn ut uesci: quis 

membris eius epulatus est? 7, 7 
ethopoeiacus sermo 8, 4 
ezorbitare ab aliqua re 6, 9 
exuit = liberat: hoc unguentum a 

mortalibus laqueis putres hominum 

artus exuit 23, 1 

ferre : in 2 pers. praes. feris 24, 3, 
proferis 22, 3, transferis 20, 1 

figuratio imaginata 4, 1 

forsitan seqtiente indtcatitto 13, 5 

fortius (= uehementius) inflammata 
6,2; si malum morbi fortius cre- 
uerit 16, 5 ; exultate fortius 20, 7 

genus = modus s. ratio: alio genere 
2, 8; aliquo genere 28, 12; nullo g. 
7, 4; quolibet g. 7, 4; uario g. uel 
uariis generibus 6, 3 et 4 

homo dei 16, 4. 27, 4; homo Christi 
24, 3 ; cf. ep. 1 ad Timoth. 6, 11 etc. 

hospitium: considerandum est quale 
sit numen, quod sic impuri corporis 
delectatur hospitio 4, 3 

ignita aqua 2, 5 

ille — iste {pro ille - hic) 2, 3 

imaginata figuratio 4, 1 

incandidare 28, 1 

indignationes 6, 2 

inmaculare 2, 5. 16, 4 

inmersus profundis uoraginib. Iacus7,3 



T 



t ^.j 



THE NEW 
i RBFl 

This book is 
tak 


YORK PUBLIC LIBRARY 
BRENCB DEPARTMBNT 


ander no circumstAnces to bc 
en from the Building 


^ 1 ft ^*^^ 






• IC 1 • 


• 




IIQS ♦ tfW 






•EC 21 Wf 






1 .i- xyi» 






' 






















- 




















; 


















form «!• 







tv(... ■• 



^ I 



i 




p